Soǵan qaramastan básekelestikti damytý, monopolııamen kúres baǵytyndaǵy jekelegen memlekettik organdar bul salaǵa da reforma jasaý, oǵan jeke menshik kompanııalardy engizý qajet dep otyr. Maqsat – temir jol salasyndaǵy básekelestikti arttyrý. Sala boıynsha básekelestik damymasa, sala qyzmeti de talapqa saı damı almaıdy. Teorııalyq turǵydan alǵanda, árıne, jón sóz.
Jýyrda Ulttyq ekonomıka mınıstrligine qaraıtyn Básekelestikti qorǵaý jáne damytý komıtetiniń jumys tobynda mańyzdy másele qaraldy. Bul temir joldaǵy júk tasymaly salasyndaǵy básekelestikti damytý taqyrybyna arnaldy. Komıtettiń málimetine qaraǵanda temir joldaǵy júk tasymaly salasynda básekelestik joqtyń qasy dep aıtýǵa bolady. О́ıtkeni mundaǵy júk tasymalynyń 99 paıyzyn bir ǵana kompanııa – «Qazaqstan temir joly» AQ-tyń «Júk tasymaly» kompanııasy atqarady. Atalǵan qyzmet boıynsha barlyq ınfraqurylym, júk tasymalyn basqarýdy qamtamasyz etetin aqparattardyń avtomattandyrylǵan jelisi, qural-jabdyqtardy jóndeý qyzmeti «Qazaqstan temir joly» AQ-tyń menshiginde. Demek, oǵan qaraıtyn «Júk tasymaly» kompanııasy saladaǵy monopolıst retinde áreket etýde. Bul kompanııanyń barlyq qurylymy ábden qalyptasqan.
Al «QTJ» AQ-tyń tizgini Úkimettiń qolynda ekenin bárimiz bilemiz. Aksııalaryna Úkimet tolyqtaı ıelik etetindikten kompanııa tabysy da Úkimetke, ıaǵnı memleket qazanyna quıylady. Osyǵan qarap, temir jol salasy – halyqtyń qazynasy deýge bolady. Basqa kólik túrlerine qaraǵanda jolaýshylar men júk poıyzdary qyzmetiniń arzanyraq bolýynyń basty bir sebebi de osynda jatsa kerek. Úkimettiń munaı men metallýrgııa salasyndaǵy sheteldik kompanııalardyń baǵa men saýda saıasatyna aralasýǵa shamasy kelmegenimen, temir jol tarıfiniń baǵasyn belgileýde ústem quqyqqa ıe.
Qazir «QTJ» AQ-men qatar, temir joldaǵy júk tasymaly salasynda taǵy eki kompanııa bar. Olar – jeke menshik kompanııalar. «Dar rail», «TTT Servıs» atalatyn bul kompanııalardyń qyzmeti 2018 jyldyń qarasha aıynda qanatqaqty joba retinde bastalǵan eken. Ázirge olardyń júk tasymaly salasyndaǵy qyzmetteriniń úlesi ekeýin qosqanda 1 paıyzdan aspaıdy.
Jumys tobynyń otyrysyn júrgizgen Básekelestikti qorǵaý jáne damytý komıtetiniń tóraǵasy Rýstam Ahmetovtiń sózine qaraǵanda, temir jolda júk tasymaldaýǵa jıyny 28 kompanııaǵa lısenzııa berilgen. Biraq joǵarydaǵy úsh kompanııadan basqalary áli iske kirispegen, qashan kirisetini de belgisiz. Sondyqtan sala boıynsha básekelestik áli durys qalyptaspaýyna bul jaǵdaı da áser etýde.
R.Ahmetov óz sózinde, atalǵan qyzmet salasyndaǵy zańdylyqtyń negizinde temir jol salasynda, sonyń ishinde júk tasymalynda bir ǵana ulttyq kompanııa bolǵan kezde qabyldanǵanyn, sondyqtan onda sala boıynsha básekelestikti qorǵaý máselesi tolyq eskerilmegenin aıtyp ótti. Demek, salada básekelestiktiń damymaýyna bul jaǵdaı birinshi kezekte áser etýi múmkin.
Ekinshiden, ulttyq kompanııa qyzmetiniń barynsha basym sıpaty naryqqa jeke menshik kompanııalardyń enýine bóget bolýda. Búkil magıstraldy temir jol jelisiniń, jyljymaly quramnyń, tasymaldaý jumysyna qatysatyn basqa da negizgi komponentterdiń bir ǵana ulttyq kompanııanyń qolynda bolýy táýelsiz jeke menshik kompanııalardy tyǵyryqqa tireýde. Olar temir jol ınfraqurylymyna erkin qol jetkize almaıdy. Osyǵan oraı básekelestikti qorǵaý, monopolııamen kúres organdaryna «QTJ UK» AQ men «QTJ-Júk tasymaly» AQ ústemdigine qatysty jeke tasymaldaýshylar tarapynan kóptegen aryz-shaǵymdar kelip túsýde.
Máseleni talqylaǵan jumys tobynyń otyrysynda Eýrazııalyq ónerkásiptik assosıasııasynyń vıse-prezıdenti Elena Popandopýla Básekelestikti qorǵaý jáne damytý komıteti tóraǵasy kótergen problemany odan ári órbite tústi. Ol aldymen bul basqosýǵa «QTJ» AQ men Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligi, «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasy ókilderiniń kelmegenine ókinish bildirdi. Qazirgi kezde temir jol qyzmetine qatysty úsh tujyrymdama talqylanyp jatqanyn, kóp uzamaı ol Úkimet qaraýyna túsetindigin aıtty. Sonyń biri – temir jol qyzmetin sýbsıdııalaý týraly qujat. E.Popandopýla «Ýaqytsha teńdestirilgen tólem» dep atalatyn qujatta qarastyrylǵan temir jol qyzmeti úshin eki tólemniń bireýi bıýdjetten emes, júk tasymaldaýshylardan alynatyndyǵyna shaǵym jasady. Al jalpy temir jol qyzmeti týraly ekinshi qujat bıznes qaýymdastyqtyń qatysýymen talqylanbapty. Onyń ústine, bul qujatta júk tasymaly qyzmetin kórsetýge jiberiletin básekeles kompanııanyń qarjylyq jaǵdaıy, tarıf boıynsha jumys isteýge múmkindigi bar-joǵy aldyn ala tekseriledi. Sonan keıin ǵana oǵan qyzmet kórsetýge ruqsat etiledi eken. Sondyqtan bul qujattardy qabyldaý máselesin toqtata turýdy jáne osy máselege Básekelestikti qorǵaý komıtetiniń aralasýyn surady.
Osy jıynda sóz alǵan eki jeke menshik kompanııanyń ókilderi «QTJ» AQ qyzmetine shaǵym jasap, magıstraldy temir jol jelisiniń qyzmetin durys paıdalana almaıtyndaryn aıtty.
Bizdiń bir baıqaǵanymyz, basqosýǵa, tek temir jol salasynda básekelestikti jaqtaýshylar jaǵy jınalǵan sekildi. Al monopolıst «QTJ» AQ múddesin qorǵaıtyn eshkim bolmady.
«Tasymaldaýshylar men vagondar (konteınerler) operatorlary qazaqstandyq assosıasııasy» dırektorynyń orynbasary Muhambet Sábetov: «Temir joldaǵy júk tasymaly salasyndaǵy básekelestikti damytýdaǵy bizdiń kózdegen basty maqsatymyz ne?» degen suraqty ortaǵa tastady. Básekelestik tek básekelestiktiń ózin damytý úshin qajet pe? Álde maqsat temir jol qyzmetiniń baǵasyn túsirý, ony halyqqa jaıly ete túsý me? M.Sábetov osy jaǵyn ashyp alýdy surady.
О́kinishke qaraı, komıtet tóraǵasy Rýstam Ahmetov bul suraqqa tolyqqandy jaýap bermedi. Ol bul jerde baǵany tómendetý jónindegi maqsat alǵa qoıylmaǵanyn, óıtkeni júk tasymaldaýshynyń baǵa men tarıfti qalyptastyrýǵa negiz bolatyn shynaıy aqparattardy bere bermeıtinin, ózderiniń negizgi mindeti básekelestikti damytý ekenin aıtty. «Ádil baǵa tek básekelestik damyǵan jaǵdaıda ǵana qalyptasady, básekelestik bolmaǵan jaǵdaıda orynsyz shyǵyndar beleń alady», dedi komıtet tóraǵasy.
Árıne teorııa júzinde bul jaýaptyń durys ekenine eshkim kúmán keltirmes. Biraq bizdiń elde naryq qatynastary ábden damyǵan batys elderine qaraǵanda jaǵdaı múldem basqasha ǵoı. Erteń temir joldaǵy júk tasymaly salasyna jeń ushynan jalǵasý arqyly birqatar jeke menshik kompanııalar kirdi deıik. Olardyń oılaıtyny halyqtyń qamy emes, óz qaltasy bolatyny anyq. Jańa kompanııalar baǵanyń tómendeýine qyzmet ete qoımas. Qaıta tarıfti kótere túsýge áreket jasaýy múmkin. О́ıtkeni basqa salalarda júrgizilgen jekeshelendirýler osyǵan uqsas ssenarıı boıynsha óristep keldi ǵoı.
Al memleket bolsa, temir jol salasyn tolyq jańǵyrtýǵa, О́zbekstandaǵy sekildi saǵatyna 150-250 shaqyrymdyq jyldamdyqpen júıtkıtin poıyz ben joldy iske qosýǵa qajetti qarjyny taba almaı otyr. Kóptegen áleýmettik baǵdarlamalardy arqalaǵandyqtan jáne jemqorlyqtyń joly tolyq kesilmegendikten jalǵyz monopolıst «QTJ» AQ-nyń da qaryzy shash-etekten.
Temir jol salasynda, ásirese, júk tasymalynda jeke menshik kompanııalardy damytýǵa áli de bolsa erterek sekildi. Bizge tipti «temir joldaǵy júk tasymaly salasyndaǵy básekelestikti damytý ne úshin qajet?» degen suraqtyń basyn ashyp alý, bul suraqqa teorııalyq emes, naqty jaýap alý kerek. Sodan keıin ǵana básekelestikti damytýǵa batyl kirisýge bolady.
