Kezinde Djon Kestel 1736 jyly Kishi júz hany Ábilhaıyr hanǵa baryp qaıtqan sapary týraly eńbegin jarııalady. Onda ol hanmen kezdeskeni jaıly bylaı deıdi: «...Osyndaı jaǵdaıda bir áreket istemesem bolmaıtynyn baıqadym da, hannyń báıbishesiniń aıryqsha senimine ıe bolýdyń jáne bir degennen shapaǵatyna bólenýdiń jolyn izdedim. Sol sebepten aldyn ala daıyndap qoıǵan jáne ózimmen birge alyp júrgen boıaýlarymmen birge osy jerge alyp kelgen bylǵarymdy qolyma aldym da az ýaqyttyń ishinde hannyń sýretin qolmen óte sátti boıap shyqtym. Osyǵan qatty rıza bolǵan hannyń báıbishesiniń aýzynan qarap otyrǵanda meniń salǵan sýretim men óziniń zaıybynyń uqsastyǵy sondaı, eki tamshy sý da dál osyndaı uqsamas» degen sózder shyqty. Osylaı ekeýin salystyryp júrgende birtalaı ýaqyt ótip ketti. Qymyzdy da biraz eńserip tastadyq. Máre-sáre bolyp júrip talaı qyzyq áńgimeniń basyn qaıyrdyq. Tún ortasy aýǵanda han maǵan shatyryma qaıtýǵa ruqsat berdi», degen jazba qaldyrǵan. («Aýdarma» baspasy. 2002 jyl. 38 bet.)
Ábilhaıyr hannyń jubaıynyń esimi Bátıma (týǵan kezdegi azan shaqyryp qoıǵan esimi bolatyn). Qazaq tarıhynda ol kóbine Bopaı hanym esimimen belgili boldy. Kishi júzdiń Adaı rýynyń Tobysh tarmaǵynan órbıdi. Súıindiktiń belgili batyrynyń jalǵyz qyzy.
Esimi Bátıma bolǵan onyń orys jazbalarynda nelikten Popaı (keıbir jazbalarda Pýpaı) dep atalǵandyǵy týraly ázirshe qolymyzda naqtyly derekter joq. Halqymyzdyń ul-qyzdaryna sábı kezinen erkeletip janama esim beretin úrdister kúni búginge deıin saqtalyp otyr. Tarıhshylar zertteýlerinde anyq dáleldengeni – Ábilhaıyrdyń Bopaıdan órbigen ul perzentteri beseý – Nuraly, Eraly, Aıshýaq, Qojahmet, Ádil. Ábilhaıyr han dúnıeden ótkennen keıin Elızaveta patshaıymnyń jarlyǵymen Nuraly Kishi ordanyń han taǵyna otyrady. Nazar aýdararlyq jaǵdaı sol, Ábilhaıyrdyń, qalmaq, bashqurt áıelderiniń esimderi kóp atalmaıdy. Demek han shańyraǵyndaǵy báıbishe Bopaıdyń abyroı-bedeli de, yqpaly da, tanymaldylyǵy da basqa áıelderden joǵary boldy degen sóz.
Reseı tarıhynda patshalyq etken tulǵalardyń jylnamashylary bolǵany tarıhtan belgili. Árisi – birinshi Petr, sońy ekinshi Nıkolaıdy taqqa otyrǵyzǵan kezden bastap ómiriniń sońǵy sátine deıin qaǵazǵa túsken. Tarıh qaǵazdanǵan-qujattanǵan derekke ǵana senedi. Al qazaq tarıhynda úsh júzdiń aldynda aıbyny asqan handarymyzdyń jylnamashysy bolmady degenge eshkim senbeıdi. Biraq olar jaıly derekter joq nemese jer asyp, el asyp ózge eldiń tarıhı jádigerleriniń qataryn tolyqtyryp tur. Sebebi tarıhı turǵydan qaraǵanda Ábilhaıyr ómir súrgen ýaqyt bergi ýaqyt. Bul rette sheteldik jıhangezdiń ol týraly jazbasynyń bizge jetkeniniń ózi olja. Kúnderdiń kúninde handardyń jylnamashylary jazylǵan derekter elge jetse, talaı dúnıelerdiń beti ashylyp, qazaq handarynyń ómirdegi shyn beınesi aıqyndalady.
Bopaı hanymnyń tabylǵan sýreti qoǵamnyń kóńilinde qordalanyp qalǵan taqyrypqa qaıta oralýǵa sebep bolyp otyr. Kúni búginge deıin qazaqtyń handary men batyrlarynyń beınesi men músinin kórgen adam olardyń bir qalyptan shyqqanyn baıqamaýy múmkin emes. Naqtylyq joq. Bul sýretshilerimizdiń taqyrypqa barar kezde asa izdene qoımaıtynyn bildiredi. Qylqalam ıeleri munyń sebebin olardyń qandaı bolǵanyn beıneleıtin jazba derekter joq dep aqtalady.
Degenmen Bopaı hanymnyń kelbeti sýretshiler álemindegi osy qasańdyqty seıiltedi dep úmittenemiz. Sebebi arysy Esim han, berisi Abylaı hannyń ómirdegi keskin-kelbetin dóp basatyn derekter batyrlar jyrynda kezigip qalady. Mysaly,
aýyz-jazba ádebıetindegi «Eńsegeı boıly er Esim» degen sıpattamaǵa qarap, Esim hannyń portretine ózgeris engizbek bolǵan sýretshi týraly áli estimeppiz.
Osydan birneshe jyl buryn, Iran arhıvterinen tabylǵan Qasym han týraly jazba derekter jarııalandy. Onda Qasym hannyń ómirdegi keskin-beınesin dál kórsetken. Onda atalmysh jazba derekterine súıensek, Qasym han qyzǵysh shashty, kók kózdi bolǵanǵa uqsaıdy. Iran eline baryp qaıtqan tarıhshy Ǵalııa Qambarbekova Qasym hannyń sol kezde júrgizgen saıasaty, ózin ustaýy, syrt kelbeti, patshalyǵynyń ornalasqan jeri, dini, mazhaby, kıgen kıimi, otyrǵan taǵyna baılanysty az da bolsa birqatar qundy málimet berilgenin aıtady. Tipti tarıhshy elge alyp kelgen derekte sol kezde qazaq dalasynda han taǵyna otyrǵyzýǵa qyzý daıyndyq júrip jatqany týraly, tipti Qasym hannyń tulǵalyq portretin kóz aldyńa alyp keletin derekterdi keltiredi.
Abylaı hannyń beınesine rekonstrýksııa jasaǵan tarıhshy Orazaq Smaǵul jýrnalısterge bergen suhbatynda «Abylaı hannyń boıy bıik emes, biraq jasy ulǵaısa da, dene qımyly jeńil» degen jerleri bar eken. «Bul – ony tikeleı kórgen adamnyń aıtqan sózi», degendi aıtady.
Tarıhshynyń paıymdaýynsha, qazirgi qazaq handary dep salynyp jatqan sýretter obrazdy túrde salynady. «Obraz beriletin bolsa, ol rekonstrýksııa bolyp sanalmaıdy, kórkem dúnıe bolyp shyǵady. Al kórkem dúnıege saraptama júrmeıdi. Mine, osy aıyrmashylyqty bizdiń sýretshilerimiz bilmeıdi de, ózderinshe oılaryna kelgendi isteıdi», degen edi tarıhshy.
Abylaı han, Kenesary han ómir súrgen kezeń tarıhtyń kózimen salystyrǵanda keshe ǵana. Eki han da Reseıdiń bılik qurylymdarymen tikeleı baılanysta bolǵan. Kelissózderge qatysqan. Izdeı bersek, túbin qaza bersek, kúnderdiń kúninde ekeýiniń de sýretteri aldymyzdan jarq etip shyǵa kelýi ábden múmkin. Demek endigi nazardy soǵan baǵyttaý kerek.
Búgingi kórip júrgen sýret-beınelerdi zerdeleı otyryp, tarıh tereńinen syr shertetin oıly málimetke nazar salǵyńyz keledi.
Bizdiki batyrlarymyzdyń, handarymyzdyń portretin beınelegen kezde oǵan daıyndyqpen kelsek degen paıymdy alǵa tartý ǵana.
ALMATY
