Alma ormandary (Malus sieversii) jotanyń ońtústik betkeıiniń ortalyq bóliginde, buta beldeýinde (1000-1500 metr bıiktik sheginde) taralǵan. Bul ártúrli ekspozısııalardyń baýraılaryna, soltústikten basqa, shatqaldyń túbine nemese jaıylma ústindegi terrasalarǵa tán. Munda badam-alma ormany, tobylǵy-badam-alma, badam-ıtmuryn-alma, terek-alma ormandary jáne basqa da qaýymdastyqtary kezdesedi.
Kókterek ormandary (Populus tremula) Tarbaǵataıda basqa ormandarǵa qaraǵanda keń taralǵan. Ol kóp oryndy almaı, ońtústik betkeıde teńiz deńgeıinen 1000-1700 metr bıiktikte negizgi jotanyń betkeılerinde de, onyń bıik taý bókterinde de kezdesedi. Kókterek ormandaryndaǵy birinshi aǵash qabaty 15-17 metrge jetedi, oǵan keıde lavr japyraqty terek aralasady. Toǵaılarda keıde Salix alba, alma, altaı dolanasy, moıyl jáne shánkish kezdesedi. Aǵash shymyldyǵynyń tutasýy 0,2-den 0,8-ge deıin aýytqıdy. Bul rette aǵashtardyń sıreýi kókterekti kesýdiń saldarynan bolǵanyn eskergen abzal. Kókterektegi buta qabaty árdaıym jaqsy damyǵan jáne negizinen Rosa spinosissima qurylǵan, onyń bıiktigi 1,5-2 metr, jobalyq jabyny 60-tan 100%-ǵa deıin bolyp keledi. Ońtústik betkeıdiń ortalyq bóliginde Amygdalus ledebouriana jıi kezdesedi.
Terek ormandary Tarbaǵataıda shaǵyn toǵaılarmen sırek kezdesedi. Negizinen ózender alqabynda nemese jotanyń betkeıinde ornalasqan. Bul eń aldymen lavr japyraqty terekten (Populus laurifolia) qurylǵan, oǵan soltústik betkeıdiń ózen alqaptarynda qalyń japyraqty terek (Populus densa) qosylady. Osy ormandarda gúlderdiń 97 túrine deıin kezdesedi. Onyń ishinde 7 aǵash túri jáne 12 butaly ósimdikter bar. Terektiń orman qaýymdastyqtaryn eki topqa biriktirýge bolady – betkeıdegi ormandar men jaıylma ormandar.
Tal ormandary jotanyń ońtústik jáne soltústik betkeıindegi shatqaldardyń butaly jáne ózen alqaptarynda taralǵan. Bul úlken alańdarda sırek kezdesedi, al jıi kezdesetin ózen arnalarynyń boıynda keń emes taspalarmen sozylady. Tal ormany aǵash taldarynyń qalyń nemese sırek ósindilerimen qalyptasady, kóbinese lavr japyraqty terek, kókterek, sırek túrde qaıyń ósedi.
Iаǵnı Tarbaǵataıdaǵy aǵash ósimdikteri asa kóp aýmaqty emes, búkil jotada shaǵyn ýchaskelerde shashyrańqy ornalasqan, sondyqtan úlken sharýashylyq mańyzy joq. О́kinishke qaraı, keı óńirlerde jaıylma, betkeıli ormandardy (alma, kókterek) jergilikti turǵyndar otynǵa kesken. Budan basqa, jotanyń ońtústik betkeıiniń ortalyq bóliginde Sıvers jabaıy alma aǵashy tabıǵı túrde ósedi.
Osy oraıda jergilikti halyqtyń ekologııalyq dúnıetanymyn nasıhattaý jáne damytý qajettigin, ormandy qalpyna keltirý úshin qolaıly jaǵdaı jasaý jáne zertteý, túrlerdiń tabıǵı taralýyn qorǵaý men saqtaýdy qamtamasyz etý kerektigin aıtqymyz keledi.
Baıan SADAKOVA,
«Tarbaǵataı» MUTP-nyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri, memlekettik ınspektor
