Bir ǵasyrdan astam ýaqyt boıy halqymyzdyń sanasyna danyshpandyq dúnıetanymymen tereń boılap, óshpes iz qaldyrǵan Abaı shyndyqtary, áli de talaı jyldar boıy, halqyn aqıqat jolyna bastap, olarǵa rýhanı azyq bolyp qala bereri sózsiz. Abaı ósıetterin boıyna tereń sińirgen jandar neǵurlym kóp bolsa, halqymyz da soǵurlym parasat bıigine joǵarylaı bermek.
HHI ǵasyrǵa enip kettik. О́rkenıet damyǵan saıyn ýaqyt yrǵaǵy da jıilep ketkendeı seziledi, muny jahandaný dep túsinip otyrmyz. Batys qundylyqtaryna essiz eliktep, qazaqı bolmysymyzǵa shekeden qaraıtyn ádetti baıqaǵanda pushaıman kúıge túsesiń. Asqanda da, sasqanda da kúsh alatyn tiregimiz Abaı bolmas pa? Biraq Abaı ósıetteri tek aıtylǵany bolmasa, júrekke de, zerdege de jetpeı júrgeni tym ókinishti. Jemqorlyq, sybaılastyq búginde memlekettiń damýyn tejeıtin, ishten shalatyn qaýipti kúshke aınalyp bara jatyr. Sózbuıdalar kóbeıip ketti. Abaıdyń «myńmen jalǵyz alystym» deýi jaıdan-jaı aıtylmaǵan bolar, biz áli de bolsa aldap-arbap, qýlyqpen, urlyqpen mal tabý psıhologııasyna jaqynbyz, odan taza aryla almaı kele jatyrmyz. Ony kezinde Gerold Belger de: «bul qazaq nege qý bolýǵa sonsha qumar?» dep aıtqan edi. Qazaqtyń qamyn bir qazaqtaı oılaǵan nemis baýyrym bálkim, syrt kózge badyraıyp kórinip turǵan soń aıtqan bolar.
Meniń tustastarymnyń deni Keńes zamanynda ınternasıonaldyq tálim-tárbıe alǵandar. Ásker qatarynda nemese stýdenttik kezde úırenisken dostarmen áli kúnge deıin dıdarlasyp turamyn. Meni olardyń arasyndaǵy orys emes basqa ult ókilderiniń óz ultynyń bolashaǵy jóninde eshqandaı búkpesiz shynaıy aıtqan áńgimeleri tolǵandyrady. Jas kezimizde olarǵa taza mán bermegen ekenbiz. Bul oraıda men solardyń bireýimen bolǵan áńgimege toqtaǵym keledi. Men birde dosyma: «sen uly halyqtyń ókilisiń ǵoı» degenimde, ol «biz uly bolsaq memlekettigimiz bolar edi ǵoı, endigi qalǵan ýaqytta ultymyzdyń saqtalyp qalýynyń ózi neǵaıbyl» dep kúrsindi. Dosymnyń sol kúrsinisinen keıin-aq maǵan «áńgime ózińde bardy saqtaı bilý, baǵalaýda eken ǵoı» degen oı keldi. Memleket bolý halyqtyń peshenesine jazylýy kezdeısoq qubylys emes, qazaqtyń eldigin, ult bolyp uıysýyn, memlekettigin saqtaý úshin tarıhqa, Abaı eńbekterine úńilý kerek.
Abaı – demokrat, oıshyl, halqyn memleketshil sanaǵa, ádilettik ustanymdarǵa jetelegen qaıratker. Qazaqtyń el bolýyna Abaıdyń sińirgen eńbegin, tulǵalyq bolmysyn durys baǵalaýymyz kerek. Toqsan jastan asqan shaǵynda ómirden ozǵan Memlekettik syılyqtyń laýreaty, Uly Otan soǵysynyń ardageri, aqyn aýdarmashy Muzafar Álimbaevtyń «Kóńil kúndelikteri» atty kitabynda «aqyn, poet» latyn tilinde paıǵambar degen uǵymdy bildiretini aıtylypty. Artyna óshpes sóz qaldyrǵan Abaıdy poezııa paıǵambary dep túsinemiz, ol sonymen qatar qazaqtyń rýhanı da paıǵambary, adastyrmas temirqazyǵy.
Keshegi Keńes dáýirinde Marks, Lenın ıdeıalaryn jappaı oqytatyn saıası bilim berý júıesi bolǵany bárimizge belgili. «Zamana ony ılemek» dep Abaı aıtqandaı, marksızm-lenınızm klassıkteriniń shyǵarmalaryn jatqa aıtatyndar boldy. Al bizdiń búgingi urpaq rýhanı shamshyraǵymyz Abaıdy tanyp boldy ma, onyń ósıetterin zerdege toqı aldy ma? Kórshi Reseıde Pýshkın shyǵarmalaryn ulyqtaý jumystary jaqsy jolǵa qoıylǵan, birneshe pýshkıntaný ınstıtýttary jumys isteıdi, onyń poezııasy álem jurtshylyǵyna aıan. Abaıtaný jóninde aýyzdy qý shóppen súrtýden aýlaqpyn. Biraq bizde Abaı shyǵarmashylyǵyna qyzyǵýshylyq tanytatyndardyń kóbi ázirshe at tóbelindeı zııaly aǵa býyn ókilderi ǵana, qalǵandarynyń belsendiligi ázirshe baıqalmaıdy. Zııaly qaýymnyń aǵa býyn ókilderi kezinde qomaqty abaıtaný sharalaryn atqardy, ol úlken jumystyń basy edi, ony bizdiń urpaq jaqsy biledi. Búgin Abaı qazaq poezııasynyń jaryq juldyzy degen jalańdaý uranmen júrmiz, onyń danyshpandyq deńgeıine tereńdemeıtin sekildimiz. Abaı aqıqattary boıdy, oıdy jaýlap alatyn dárejege jetýi qajet. Sonda olar óskeleń urpaqtyń sanasyna jaǵymdy áserin tıgizedi.
Ras, táýelsizdik alǵannan keıin elimizben qatar, aqyndy syrtqa tanytý úshin birsypyra elde Abaı eskertkishteri ornatyldy. Eskertkish – sol tulǵany tanytatyn elshilik sekildi, sondyqtan asyǵystyq tanytpaı, Abaıdyń fılosof, oıshyl tulǵasyn ózgeler de dóp tanıtyn sapaly eskertkishter ornatylýy durys edi. Qazir ǵalamtordan dúnıeniń qaı núktesin de taýyp qaraı beresiń. Abaıdyń Qytaıdaǵy músini Konfýsııge, О́zbekstandaǵy eskertkishi Shyǵys ertegileriniń keıipkerlerine uqsap ketken sekildi áser qaldyrady. Reseıdegi Qazaq elshiligi aldyndaǵy eskertkish te qazaqtyń keń shapanyn kıgen kemeńger danyshpan Abaıdyń keıpin bermeıdi.
Bir jaqsysy, elimizdiń barlyq qalalarynda Abaı dańǵyldary, kósheleri bar. Abaı atyndaǵy dańǵyldar men kósheler boıynda dana aqynnyń óleńderi men «Qara sózderinen» úzindiler kóz aldymyzda menmundalap tursa, onyń jalyndy sóz ıirimderi ár adamnyń sanasyna tereńirek sińer edi. Maqsat Abaıdy tanyp qana qoımaı, ol qaldyrǵan adamı qundylyqtardy kúndelikti tirshilikte basshylyqqa ala bilý bolar edi.
Myrzaǵalı QURMANOV,
eńbek ardageri
Qostanaı oblysy,
Qostanaı aýdany
