Búgingi áńgimemiz jastardy kúı ónerine baýlyp júrgen ulaǵatty ustaz, kúıshi-kompozıtor Qadyr Dosymjanov týraly bolmaq. Alǵashqy shákirtteriniń biri – kúıshi Raqymǵalı Nurǵalıev Pavlodar oblysy, Baıanaýyl óńirinde mýzyka mektebiniń dırektory bolyp kóp jyl qyzmet atqardy. Rızabek Qusmanov esimdi shákirti Zaısan qalasyndaǵy qazaq halyq aspaptar orkestrin respýblıkalyq deńgeıge deıin kóterdi. Ámirjan Mákenov esimdi shákirti Kókshetaý qalasynda Birjan sal atyndaǵy mýzyka kolledjinde abyroıly eńbek etýde. Konservatorııa túlegi Asqar Danabaev alǵashynda Semeı qalasy Abaı atyndaǵy mádenı-aǵartý ýchılıshesinde eńbek jolyn bastasa, «mádenıet salasynyń úzdigi» Saılaýǵazy Ahmetov – M.Tólebaev atyndaǵy mýzyka ýchılıshesiniń basshysy. «Kóńil tolqyny», «Aq jaýyn» kúıleriniń avtory, belgili kúıshi Seken Turysbekov te osy kisiden tálim alǵan.
Qadyr aǵanyń dombyrashylyq-kúıshilik mektebiniń ereksheligine toqtalsaq, jazǵan notalary – marjandaı ásem tizilgen bir kórkem órnek dersiz. О́zi de shákirtterinen eń áýeli aıqyndyq pen dáldikti talap etedi. «Kúı notasy – sýret ónerimen teń, oǵan óte muqııat ári jaýapkershilikpen qaraǵan abzal», – deıdi kúıshiniń ózi.
Qadyr aǵanyń sabaq ótýdegi ádis-tásili óte áserli. Oqýshysynan birinshi, «Nege osy mamandyqty tańdadyń?» ekinshi, «Keleshekte kim bolasyń?» dep suraıdy. Mýzyka mamany kúni-túni eńbektenýdi qajet etetin qıyn da kúrdeli, qurmetti mamandyq ekenin túsindiredi. Mýzyka mamandyǵy degenimiz – adamnyń jan-dúnıesin qozǵaıtyn, erekshe sezimge qurylǵan kásip dep jigerlendiredi.
Ustazdyń sabaq berý ereksheligi: shyǵarmany oryndaǵanda sharyqtaý shegine deıin jetkizýdiń birden-bir ádis-tásili – dınamıkalyq belgilerdi saqtaı bilýge nazar aýdartady, is-áreket ústinde paıdalanylatyn tıisti amaldardy der kezinde meńgerýdi, týyndyny egjeı-tegjeıli túsindire bilýdi talap etedi. Aǵanyń taǵy bir erekshe qasıeti: oqýshysyna dombyra aspabyn úıretýmen shektelmeıdi, adamnyń ómirde áýeli adam bolyp qalýyna, adamgershilik qasıetterin boıyna sińirip ósýine mán beredi. О́nerge, kásipke adal bolýdy aldyńǵy orynǵa qoıady.
Ustaz dombyrashylardyń repertýaryn udaıy baıytyp otyrý qajet dep esepteıdi. «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetinde 1978 jyly 21 naýryzda jaryq kórgen «Kúmbir kúıdiń qudireti» atty maqalasynda qazaqtyń ulttyq aspaby –dombyraǵa aıryqsha kóńil bólip, repertýar máselesi týraly synı kózqarasyn kópshilikpen bólisti. Bul maqalaǵa oraı mamandardyń oı-pikirleri jarııalanyp, nátıjesinde Qazaqstanda nota oqýlyǵyn basyp shyǵaratyn tuńǵysh kásibı «О́ner» baspasy ashyldy. Eseli eńbeginiń arqasynda respýblıkalyq «О́ner» baspasynan «Dombyraǵa arnalǵan hrestomatııa» atty eki jınaǵy jaryq kórip, stýdentter úshin óte qundy oqý quralyna aınaldy. Bir sózben aıtqanda, kúıshi qazaq halyq aspaptarynda oınaýǵa kele bermeıtin kúrdeli týyndylardy dombyraǵa laıyqtap, qaıta óńdep, bolashaq pedagogtar men jas oryndaýshylardyń repertýaryn baıytýǵa ólsheýsiz úles qosty. Mysaly, kásibı kompozıtor Máýlit Rahymbaevtyń fortepıano aspabyna arnalǵan «Skerso» shyǵarmasyn Qadyr aǵa dombyraǵa laıyqtap qaıta óńdep, notaǵa túsirdi. Bul týyndy búginde kópshiliktiń tańdaýly shyǵarmalarynyń biri sanalady. Asqar Danabaev ekeýmiz mýzykalyq ýchılısheni bitirgennen keıin Qurmanǵazy atyndaǵy konservatorııaǵa oqýǵa bardyq. Sonda Qadyr aǵamyz dombyraǵa laıyqtap óńdegen, formasy qyzyq, janry oınaqy «skerso»-ny oryndadyq. Emtıhan qabyldap otyrǵan ustazdar tańdanyp, dombyraǵa jańasha stılmen jazylǵan, buryn-sońdy estilmegen áýenge qyzyǵa elitti.
On jyldan asa kásipkerlikpen aınalysyp, qalamyzdaǵy mádenı is-sharalarǵa qarjylaı demeýshilik jasaǵany óz aldyna bir bólek áńgime. Búginde qalalyq Tilderdi damytý jáne mádenıet basqarmasy janynan qurylǵan Ardagerler keńesiniń tóraǵasy qyzmetin atqaryp júr. Mundaı uıym ázirge Qazaqstannyń eshbir óńirinde joq. Bul qurmet kez kelgen adamǵa buıyra bermeıtini málim. О́ıtkeni Qadyr aǵa bir bastaǵan isin aıaǵyna deıin jetkizgenshe tynym tappaıtyn eńbekqor ári prınsıpshil adam. Birde ustazǵa: «Aǵa, ómirde bireýden qoryqqan, buqqan kezińiz boldy ma?» dep suraq qoıǵanymyzda: «Men eshkimnen qoryqpaımyn. Tek talantsyzdardyń talanttyǵa aqyl aıtqanynan qorqamyn», degeni. Aıta bersek, ol kisiniń bul sekildi el aýzynda júrgen qanatty qaǵıdalary óte kóp. Sondaı-aq Ardagerler keńesiniń músheleri de tegin jandar emes, kil sen tur, men ataıyndar. Kezinde qalalyq mádenıet basqarmasynda jumys istegen kompozıtorlar, jazýshylar, aqyndar – bári osynda.
Ustazymyzdyń shyǵarmashylyǵyna kelsek, án-kúılerine qosa qazaq halyq aspaptary orkestrine arnap jazǵan iri kólemdegi poemalary bar. «Otan tańy», «Janpıda», «Qanatty Qazaqstan», «Merekelik kirispe», Qazaq handyǵynyń 550 jyldyq mereıtoıy qurmetine jazǵan «Poemasy», 20 shaqty kúıleri, eki dombyraǵa arnalǵan (respýblıkamyzda dombyraǵa arnaıy jazylǵan tuńǵysh «janr» dýet) «Saıran» atty pesasy, 50-ge tarta ánderi men sol sııaqty fleıta, goboı, klarnet, trýba, fagot, ksılafon, skrıpka aspaptaryna arnalǵan shyǵarmalary barshylyq. Búginde Qadyr aǵamyzdyń 18 shyǵarmasy jazylǵan úntaspa Qazaq radıosynyń «Altyn qorynda» saqtaýly, efırden jıi berilip turady. Sonymen qosa qazaq halyq aspaptaryna arnalǵan bir tomdyq jınaǵy 2013 jyly «Atamura», «Saryarqa» baspasynan, al ekinshi jınaǵy 2017 jyly «Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti is Basqarmasynyń» RMK Baspa-polıgrafııalyq ortalyǵynan jaryq kórdi. Qajyrly da jemisti eńbekteri memleket tarapynan eskerilip, Qazaqstannyń «Mádenıet qaıratkeri», «Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri» ataqtaryn ıelendi.
«Adam ómirge qyzyǵýshylyǵy men shattyǵyn joǵaltqanda ǵana qartaıady» degen sóz bar eken. Bir ǵajaby, Qadyr aǵany eshkim seksenge taıap qalǵan kisi dep aıtpaıdy. Baıaǵy biz oqyp júrgen kezdegideı, sol qalpy. Tyń. Shıraq. Shashyna deıin qap-qara. Soǵan baılanysty birde aǵadan: «Jasyńyz neshede?» – dep suradym.
– Marqum anam: «1941 jyly qar erip jatqanda týǵansyń. Soǵan qaraǵanda naýryz aıy bolýy kerek», – dep otyratyn», – dedi.
– Shashyńyzdy aq shalmaýynyń syry nede? – degen suraǵyma:
– Atam qazaq: «Jigittiń jaqsy bolmaǵy – naǵashydan...» degen joq pa? Men de naǵashy jurtyma tartqan bolýym kerek. Sheshem óte óńdi kisi edi, ózi ánshi, ózi aqyn bolatyn ári emshilik, kóripkeldik qasıeti bar edi. Anam 80-ge taqap ómirden ozdy. Dúnıede kórmegen qıyndyǵy joq, nebir azapty aýyr jyldardyń kúızelisin bastan keshken taǵdyrdyń biri. Soǵan qaramastan shashyna aq kirmegen. Netken sulý bolmys! Asyl anamnyń rýhyna arnap «Saǵynyshym sarqylmas sen ǵanasyń» degen án (sózi jergilikti aqyn Qaırat Sabyrbaıdiki) jazdym. Perzenttik paryzymdy osymen óteı alar ma ekem! Sheshemniń ákesi Muqaǵazy meniń kóz aldymda 75 jasynda ómirden ozǵan. Ol kezde men balamyn. Sháki-bı – naǵashy sheshemniń arǵy atalary. Sháki-bı naǵashym Qunanbaı qajymen qatar ómir súrgen. Naǵyz kóripkeldiń ózi bolǵan eken. Qunanbaı qajy Sháki-bıdiń kóripkeldigin, sózge sheshendigin baǵalap, aldyn kesip ótpegen kórinedi. Ol týraly Qazaqstanǵa belgili tarıhshy, ustaz Qarpyq Egizbaev (Qarpyqtyń balasy, Muhtarbek Kárimov búginde Semeıdegi Shákárim atyndaǵy ýnıversıtettiń professory, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty) jazyp ketken, – dedi.
Serik MALAEV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
Semeı
