Jıyndy uıymdastyrýshylar bul faktor olardyń bir-birin jaqynnan tanýyna jáne tarıhı qundylyqtaryna syılastyqpen qaraýyna múmkindik beredi dep úmittenip otyr.
IýNESKO-nyń Almatydaǵy ókildiginiń jetekshisi jáne Klasterlik bıýronyń dırektory Krısta Pıkkat hanymnyń paıymdaýynsha, tehnıkalyq jáne kásiptik bilim (TjKB) ókilderi arasynda materıaldyq emes mádenı mura men dástúrli bilimdi nasıhattaý tek bilim berý úshin ǵana emes, sonymen qatar Ortalyq Azııadaǵy jáne odan tys jerlerdegi mádenı ártúrlilikti saqtaý úshin mańyzdy.
Álem halqy IýNESKO-ny jekelegen halyqtardyń ǵasyrdyń súzgisinen aman ótken mádenı, materıaldyq emes qundylyqtarynyń qorǵaýshysy dep tanıdy. Adamzattyń materıaldyq emes mádenı murasynyń reprezentatıvtik tizimine Qazaqstannan engizilgen elementterdiń qatary onnan asyp qaldy. 2018 jyly Qorqyt ata murasy men qazaq atbegileriniń kóktemgi joralǵylary, asyq oıyndary, kókpar da osy tizimge engen bolatyn.
IýNESKO janyndaǵy ICHCAP Bas dırektory Song En Parka óziniń kirispe sózinde jekelegen elderdiń mádenı, materıaldyq emes qundylyqtary jyl ótken saıyn tolyǵyp kele jatqanyn aıtty. Mysaly, tek 2018 jyly О́zbekstannyń, Tájikstannyń jáne Qyrǵyzstannyń ulttyq oıyndary men salt-dástúrleri álemdik mańyzy bar mádenı mura retinde halyqaralyq qaýymdastyqtyń qorǵaýyna alynǵanyn, olardyń álemdik mádenı muralardyń landshaftyna ózgerister engizgenin aıtty. Endigi mindet – onyń mektep nemese JOO akademııalyq baǵdarlamalarymen ıntegrasııalanýyna jol ashý. Bul qarapaıym tilmen aıtqanda, álemdik tizimge engen mádenı muralardy mektep baǵdarlamalary arqyly nasıhattaý. Song En Parka myrzanyń aıtýynsha, bul usynys medıanaryq úshin jańalyq bolmaýy tıis. Osyǵan deıin IýNESKO-nyń Bas keńsesinde kelisip, bekitilip, tipti onyń baǵyt-baǵdary da belgilenip qoıypty. Endi jekelegen elderdiń usynystaryn estý, qajettilerin qaperge alý ǵana qalǵan.
Qyrǵyzstandaǵy «Ýným» mádenı pikir almasý jáne mádenıetterdiń toǵysýy ortalyǵynyń jetekshisi Aıjarqyn Qojobekova óz elinde bul salada biraz tirlikterdiń basy qaıyrylyp qoıǵanyn aıtty. Mektep baǵdarlamalarynda tarıh páni boıynsha ár taqyryptarda shashylyp júrgen jekelegen ulttardyń mádenı muralaryn jınastyrý týraly usynysty qyrǵyz bıligi de qup alǵan. Endi solardyń basyn qosyp, mektep baǵdarlamasyna engizý kerek. «Qoǵamnyń «budan keıin ne bolady?» degen suraqqa jaýap izdeýi zańdylyq. Endi osy pánderdi akademııalyq negizdep beretin mamandardy daıyndaý da kún tártibine shyǵady. Sol sebepti muny da mınıstrlik pen IýNESKO deńgeıinde bir pysyqtap alý kerek», dep atap ótti Aıjarqyn Qojobekova.
Qazaqstandaǵy IýNESKO mektepteri qaýymdastyǵynyń ókili Iýlııa Kım de bizdiń elimizdiń bul baǵytta qamsyz jáne áreketsiz otyrmaǵanyn jetkizip, ózderi daıyndap otyrǵan qanatqaqty joba týraly aıtyp ótti. Ázirshe ol zertteý jáne talqylaý deńgeıinde eken.
Qyrǵyz elindegi jaǵdaı tárizdi jekelegen halyqtardyń mádenı muralary týraly aqparattar az. Ony izdeý úshin mınıstrlikterdiń, tipti IýNESKO-nyń saıttaryn súzip shyǵýǵa týra kelipti. Odan bólek jekelegen profıldi mamandardyń materıaldyq emes qundylyqtar týraly túsinigi birjaqty emes. Ony IýNESKO-nyń qorǵaýyna arnalǵan tarıhı eskertkishtermen shatastyrý da basym. Sol sebepti mundaı memleketaralyq mańyzy bar sharalardy qolǵa almastan buryn, Ortalyq Azııa elderiniń osy saladaǵy ókilderi taǵy bir kezdesip, biraz máselelerdi pysyqtap alǵan jón. «Mektepterde jáne JOO men IýNESKO ókilderi, materıaldyq emes mádenı qundylyqtardy zertteıtin sarapshylar arasynda baılanys joq. Ony kúsheıtý kerek. Sodan soń IýNESKO qaraýyna alǵan mádenı muralar týraly aqparattardy mektep oqýshylarynyń túsinigine qarap beıimdeý kerek» dep atap ótti Iýlııa Kım. Bul pikirdi Tájikstannan kelgen sarapshy Alısher Ikramov ta qoldap shyqty. Bul jaıtty tereńdetip zertteý úshin halyqaralyq uıym sheńberinde grant nemese mártebesi soǵan laıyqty syıaqy taǵaıyndaý kidirip, kesheýildep jatqan tirlikterdiń dúr etip kóterilýine sep bolady eken.
Plenarly sessııanyń túıin sózin alǵan Song En Parka myrza IýNESKO-da jekelegen halyqtardyń qorǵaýǵa alynǵan bóliminde málimetter jetkilikti ekenin túsindirip ótti. «Mádenı mura seni ózgelerden erekshelendirip turatyn faktor. Basqalarǵa uqsamaıtyn ereksheligińdi jan-jaǵyndaǵy elderdiń mádenı murasyn zerttegende ǵana tanısyń. Bul prosesti jedeldetý sany az nemese órkenıet kóshine endi qosylǵan elderdiń ózindik ereksheligimen tanylýyna yqpal etedi» dep sózin túıindedi Song En Parka.
