Qorqyt jatqan qasıetti jer ótkendi túgendep, bolashaqqa baǵdar berdi

Juma, 21 maýsym 2013 1:15

Pil saýyrly qara jer jara­tylǵannan beri talaı halyq tarıh sahnasynan syrǵyp túsip qaldy. Al tamyrsyz tasqa tarıhyn qashaǵan qazaq jeri kóne qundylyqqa toly. Bir búıirin shuqyp qalsań, ótken zamandardan syr shertip sala beredi. Babalar ómir saltyn aınytpaı kóz aldyńa keltiredi. О́tken kúnderdiń tynys-tirshiligi saıraı jóneledi. Topyraqtyń qa­sıettiligi de sonda bolsa kerek. Ejelde «Tarazdan shyq­qan laq Syrdyń boıyna deıin tamnyń tóbesimen júrip ótedi» deıdi eken. Bul degenińiz, osy aralyqtyń barlyǵy qala bolǵan degen sóz. О́rkenıeti óris­tegen, mádenıeti damyǵan aımaq bolǵanynan habar beredi. «Qazaq dalasyna órkenıetti biz ákeldik» dep órekpıtinder ásili muny bilmese kerek. Áıtpese, bulaı sólemegen bolar edi ǵoı.

Juma, 21 maýsym 2013 1:15

Pil saýyrly qara jer jara­tylǵannan beri talaı halyq tarıh sahnasynan syrǵyp túsip qaldy. Al tamyrsyz tasqa tarıhyn qashaǵan qazaq jeri kóne qundylyqqa toly. Bir búıirin shuqyp qalsań, ótken zamandardan syr shertip sala beredi. Babalar ómir saltyn aınytpaı kóz aldyńa keltiredi. О́tken kúnderdiń tynys-tirshiligi saıraı jóneledi. Topyraqtyń qa­sıettiligi de sonda bolsa kerek. Ejelde «Tarazdan shyq­qan laq Syrdyń boıyna deıin tamnyń tóbesimen júrip ótedi» deıdi eken. Bul degenińiz, osy aralyqtyń barlyǵy qala bolǵan degen sóz. О́rkenıeti óris­tegen, mádenıeti damyǵan aımaq bolǵanynan habar beredi. «Qazaq dalasyna órkenıetti biz ákeldik» dep órekpıtinder ásili muny bilmese kerek. Áıtpese, bulaı sólemegen bolar edi ǵoı.

Búginde óshken janyp, umy­tylǵan dúnıeler qaıta eske túsip jatyr. Jan-jaǵymyzdy bútindep, joǵaltqanymyzdy izdep, taýyp jatqan jaǵdaıymyz bar. Bul tusta tarıhshy ǵalym­dardyń moınyna artylar júk­tiń salmaǵy zor. Osy rette Qyzyl­orda oblysynyń ákimdigi elge belgili ǵalymdardy jınap, keńes ótkizdi. Atalmysh keńes oblystyń tarıhı-mádenı muralaryn qorǵaýǵa jáne nasıhattaýǵa baǵyttalǵany aıt­pasa da túsinikti. Solaısha, ǵyly­mı-ádistemelik keńestiń alǵash­qy otyrysy ótti. Oǵan arnaıy shaqyrtýmen Qazaqstannyń IýNESKO-daǵy turaqty ókili, Halyq jazýshysy Oljas Súleımenov qatysty. Keńestiń quramyna elimizdiń tanymal tarıhshylary, ádebıettanýshy-ǵalymdary, sáýletshileri kir­di. Máselen, Murat Áýezov, Karl Baıpaqov, Tynysbek Qońy­ratbaı, Bek Ybyraev, Baýyrjan Baıtanaev, Madııar Eleýov, Zeınolla Samashev, Jandarbek Málibekov, taǵy basqalary.

Keńes tóraǵasy Qyrymbek Kósherbaev memlekettik «Máde­nı mura» baǵdarlamasy aıasynda eskertkishterdi qorǵaýǵa qa­tysty atqarylǵan aýqymdy isterge toqtala kelip, óńirde áli de bolsa arheologııalyq-etno­grafııalyq birtutas júıeniń qalyptaspaǵanyn alǵa tartty.

– Syr eli – tarıhı muralarǵa baı jer. Búgingi keńestiń negizgi maqsaty da osy qazaq halqynyń mádenı muralaryn ǵylymı negizde júıeli zerttep, soǵan oraı oblys basshysy retinde qajetti qarajat bóldirip, iske asyrýǵa múmkindik alý. О́skeleń urpaq úshin qundy jádigerlerimizdiń tárbıelik máni óte zor. Son­dyqtan Syr jurtshylyǵy atynan keńes quramyna kirýge ke­lisim bergenderińiz úshin alǵys aıtamyn. Bizdiń oblysymyzda arheologııalyq-etnografııalyq birtutas júıe qalyptaspaǵan dep esepteımiz. О́ńirdiń mádenı muralaryn ǵylymı turǵyda jan-jaqty zertteýdi, mańyzdy isterdi júıeleýdi aldymyzǵa maqsat etip qoıyp otyrmyz. «Qorqytata» memorıaldy ke­shenin rýhanı ortalyqqa aınaldyrý maqsatynda ony halyq­aralyq týrızm marshrýtyna engizý úshin qurylysyn qaıta jańǵyrtý jumystary jasalyp jatyr. Áıgili abyz Qorqyt babamyzdyń dúnıe salǵan jeri Qarmaqshy aýdany ekenin sizder jaqsy bilesizder. Osy oraıda Qorqyt babamyzdy IýNESKO-nyń Dúnıejúzilik mádenı-tarıhı mura tizimine engizýge baılanysty onyń qandaı talaptary bar ekenin bilip, soǵan jumys jasaý kerek. Keńestiń alǵashqy otyrysyna Oljas Omarulynyń qatysýynda da zor mán bar, – dedi Qyrymbek Eleýuly. Sonymen qatar, ákim «EKSPO-2017» kórmesine Syr óńirinen Qorqytata kesheni men Baıqońyr ǵarysh aılaǵynyń engizilýine Elbasy tarapynan qoldaý kórsetilgenin tilge tıek etti. Munan bólek, oblys aımaǵyndaǵy qandaı da bir mádenı muraǵa baılanys­ty atqarylatyn ister osy Keńes­tiń sheshimine baılanysty qar­jylandyrylatyn bolady.

Basqosý barysynda Álkeı Marǵulan atyndaǵy arheologııa ınstıtýtynyń qurmetti dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Karl Baıpaqov «Qazaqstandaǵy máde­nı qundylyqtardyń máselelerin Aral óńiriniń Shyǵys jaǵalaýyna jasalǵan arheologııalyq-etno­grafııalyq kesheninde ekspedısııa mysalynda sheshý jaǵdaıy» taqyrybynda baıandama jasady. Ol óz túıindeýlerinde búkilálemdik muralar adamzat­tyń jáne tabıǵattyń jasaǵan qaıtalanbas týyndylary ekenin aıtty. Jyl saıyn IýNESKO-nyń Búkilálemdik muralar komıteti sessııa ótkizip, jańadan usynylǵan nysandardy tizimge alatynyn jetkizdi. Uly Jibek joly adamzat órkenıetiniń fenomeni ekenine toqtaldy. Bul oraıda, Qazaqstan aımaǵy boıynsha tórt baǵytta zertteý jumystary júrgizilip jatqanyn atady. Olar: Jetisý, Syrdarııa, Saryarqa jáne Mańǵystaý aımaqtary eken. Búkilálemdik muraǵa Syrdarııa aımaǵynan Jýantóbe, Qaraspan tóbe, Bórijary, Saýran, Syǵanaq, Janqala, Shirik-Rabat, Bábish-molla, Balandy sekildi nysandar enipti.

Keńes otyrysynda sóz al­ǵan Q.A.Iаsaýı atyndaǵy Ha­lyq­aralyq qazaq-túrik ýnıver­sıtetiniń Arheologııa ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Sáıden Joldasbaev ortaǵasyrlyq Syǵa­naq qalasyna zertteýler júrgizý jaıyn baıandady. Osy kezge deıin nazardan tys qalyp kelgen eski qalany zertteýdi HIH ǵasyrdyń sońynan bastap orys ǵalymdary qolǵa alǵan. Qazir ejelgi qalany qaıta qalpyna keltirý jumystary atqarylýda. Bul baǵyttaǵy iske tek «Mádenı mura» baǵdarlamasy boıynsha 2008 jyly qarajat bóline bastaǵan.

Basqosýǵa kelgen ke­ńes músheleriniń biri, mádenıet­tanýshy-ǵalym, memleket já­ne qoǵam qaıratkeri Murat Áýezov Syr jeriniń shejirege baı ekenine toqtaldy. Qasıetti topyraqta Mustafa Shoqaıdyń, Ǵanı Muratbaevtyń, balalar hırýrgi, akademık Kamal Ormantaevtyń dúnıege kelýi tekten-tek emestigin aıtty. О́ńir­diń arheologııalyq-etno­grafııalyq muralaryn zertteýde materıaldyq qundylyqtarǵa emes, rýhanı jaǵyna kóbirek kóńil bólýge shaqyrdy. «Qobyz aspabynyń qasıeti sonda, ol tipti óziniń ıesine de baǵyn­baıdy. Qorqyt babanyń serigine aınalǵan qobyzdyń úni de erekshe. Bul jyraýlardyń mekeni, Kósheneı, Nurtýǵan, Nartaı, Shyǵystyń dúldúl shaıyry Turmaǵanbet Iztileýovtiń de kindik qany tamǵan jer ekenin esten shyǵarmaýyz kerek», dedi Murat Áýezov.

Munan keıin Qazaqstannyń eńbek sińirgen sáýletshisi Bek Ybyraev Qarmaqshy aýda­nyndaǵy «Qorqytata» memo­rıaldyq kesheniniń jańa eskızdik jobasy týraly maǵlumat berdi.

Qorqyt – barsha túrki jama­ǵatyna ortaq tulǵa. Degenmen onyń beıiti Syrdyń boıynda jatyr. Keńestiń qurmetti qonaǵy Oljas Súleımenov «Qorqyt» sóziniń shyǵý tarıhyna jáne baba týraly aıtylǵan ańyzdarǵa toqtala kele, onyń dúnıe salǵan Syrdyń boıy qutty meken ekenin alǵa tartty. Sondyqtan da «Qorqytata» memorıaldy keshenin Túrki jurtynyń emes, búkil álemniń basyn biriktiretin rýhanı qundylyqqa aınaldyrý úshin 2014 jylǵa deıin ózi ókildik etetin bedeldi uıymnyń tizimine qosýǵa kúsh salatynyn jetkizdi.

Respýblıkamyzdyń zııaly qaýymy bas qosqan keńeste Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń arheologııa, etnologııa jáne mýzeologııa kafedrasynyń professory Madııar Eleýov, bel­gili ǵalym Tynysbek Qońy­ratbaev, Mádenıet jáne aqpa­rat mınıstrligi Mádenıet komıtetiniń tarıhı-mádenı mura basqarmasynyń basshysy Altaı Bazarbaı óz pikirlerin bildirdi.

Solaısha, arǵysy Turan, odan Seıhun, búgingi Syrdyń jerinde ótkendi túgendep, bola­shaqqa amanattaýǵa baılanysty keleli keńes ótti. Al mundaı májilister halyq qazynasyn túgendeýge zor úles qosatyny be­seneden belgili.

Erjan BAITILES,

«Egemen Qazaqstan».

Qyzylorda oblysy.