Strategııa – Elbasynyń erlik qadamy

Osydan 15 jyl buryn, 1997 jyldyń qazanynda qabyldanǵan «Qazaqstan-2030» Strategııasy ja­rııa etilgen Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Qazaqstan hal­qy­na alǵash ret arnaǵan Joldaýy­nyń kýágeri bolǵan sátter kúni búgingideı esimizde. Ol táýelsiz Qazaq eliniń áleýeti álsirep, óndi­ristiń barlyq salasy jańa ta­lap­tarǵa laıyqtala almaı jat­qan kezeń edi. Shákárim dananyń: «Bireýdiń jaıyn synamaq buryn, onyń ómir súrgen ortasyna, ómirine baıyppen kóz jiber, jaǵada qaıyq kútip turyp, qaıyq kelmes buryn júkti arqalap turǵan jo­laý­shyǵa uqsama. ...Meni bilý úshin, men mingen qaıyqqa min, sonda ǵana ómir jaıymdy túgel uǵasyń, súıinishim men kúıinishimdi, kúızelisimdi túsinesiń, sonda ǵana anyq tanyrsyń kimdigimdi...» degeni bar emes pe. Mine, ol kezde jurttyń bári erteńdi oılaýǵa shamasy kelmeı, «aılyǵymyz ben zeınet­aqymyzdy ýaqytynda alsaq, memlekettik qoldaýlar óz ýaqytynda berilse» dep júrgen tusta, birinshi saılanǵan qos palataly Par­lamenttiń depýtattary men jıynǵa qatysqan kóptiń qaı-qaı­sy­synyń bolsa da, tym bolmaǵanda, senimine kúdik qosyla órilgeni túsinikti shyǵar. Qandaı jańalyq bolmasyn, ylǵı da synaýshylar tabyla ketetini bar emes pe. Keı adamdar: «Apyraý, halyq joǵynyń bir ushyn bir ushyna jalǵaı almaı jatqanda, bes jyl emes, Hrýshevtyń jeti jyly da emes, 33 jyldyń josparyn bir-aq jasaýy qalaı?» degendi de estidik. Degenmen, Strategııada kózdelgen maqsat – búkil jurtshylyqtyń ekono­mı­kalyq ál-aýqatyn jaqsartýǵa, ult­tyq birlikke, áleýmettik ádilettilikke qol jetkizetin táýelsiz, ekonomıkasy jetilgen jáne saıası turǵydan turaqty memleket ornatý ekenine kóz jetkizgen azamattar da az bolmady. «Qazaqstan-2030» Strategııasynan elimizdiń ózine derbes damý jol tańdap, alǵa qaraı nyq senimmen ilgerileýdi maqsat tutqany aıqyn kórinedi. Strategııa Qazaq eliniń shyn mánindegi uly tańdaýy, memleketimizdiń júıeli, keleli baǵytta ilgeri damýyna negiz boldy. Strategııa eldiń jaǵdaıyn baqylap-barlap otyratyn kózi ashyq qaýymǵa birden túsinikti bola ketti desek, artyq aıtqandyq bolar, biraq el ishinde buryn bolmaǵan silkinis týǵyzdy, eldiń bola­shaǵyna degen senim, biz eskeksiz qaıyq­ta kele jatqan joq ekenbiz, ýaqyt óte kele elimiz ozyq memlekettermen teńe­se­tin, terezesi teń elge aınalatyn múm­kin­dik bar eken degen úmit otyn tutatty. «Qazaqstan-2030» el ómirinde jańa dáýirdiń bastalatynyn kórsetetin jetilý núktesi boldy. Naq sol ýaqyttan Qa­zaqstan naryqtyq ekonomıkaǵa myqtap kóshý men demokratııalyq damýdyń asý­la­ryn birtindep ıgerip, dáıektilikpen ilgeri adymdaı bastady. Sonymen, 1997 jylǵy Qazaqstan halqyna alǵashqy Joldaýda elimizdiń 2030 jylǵa deıingi damýynyń strate­gııasy – qoǵamymyzdyń keleshektegi kelbeti men memleketimizdiń maqsat-mu­raty baıan etildi. Biz bul rette qandaı qoǵam ornatqymyz keletini, damýy­myz­dyń samǵaý syzyǵy qandaı bolýy qajettiligi boljandy. Basym maqsattar du­rys aıqyndaldy. Sonyń nátıjesin­de Qazaqstan ótpeli kezeńnen oıda­ǵy­daı ótip keledi, strategııalyq jospar­dyń orta shenine kelgende biz óz damýy­myzdyń sapalyq jańa kezeńine nyq senimmen qadam bastyq. «Qazaqstan-2030» baǵdarlamasynda Prezıdent: «Asa aýyr jaǵdaılarda jı­naqtalǵan memlekettilik qurý, saıası jáne ekonomıkalyq reformalar júr­gizý tájirıbesi, álem jáne onyń damýy týraly bilim-biligimiz, qazaqstandyq­tar­dyń tózimdiligi men túsinýshiligi bizge qosymsha kúsh-qýat pen senimdilik ústeıdi. Keshe áli erte bolatyn-dy, al erteń kesh bolyp qalýy múmkin», dedi. Sol «erte» men «keshtiń» arasyndaǵy tańdaý elimizdi sara jolǵa bastady. Ádette: «О́tken kúnde belgi joq», dep aıtylady. Meniń oıymsha, bul – túrli jaǵdaıda túrli maǵyna berer tu­jyrym. Biz sóz etip otyrǵan elimizdiń bolashaq­ta­ǵy damý strategııasyn aı­qyn­daıtyn qu­jat­qa qatysty qaras­ty­rar bolsaq: «О́t­ken kúnde nege belgi bol­masyn», degiń-aq keledi. О́tken kún­niń belgisiniń basy Prezıdent Nur­sul­tan Nazarbaevtyń Qazaq­stan­nyń al­da­ǵy kezde júıeli, dáıekti damýy tıis degen taǵdyr­nama­lyq talaby­nyń oryn­dalýy. Sol jyl­dan bastap jyl saıyn Prezıdent Parlament aýdıto­rııa­synan Qazaq­stan hal­qyna Joldaý arnap, olar­da al­da­ǵy mer­zimde sheshilýi tıis túıindi máse­leler qozǵalatyn bold y. Sodan beri bıik minberden aıtylǵan talaı tujy­rymdar men baǵdarlama­lar­dyń árqaı­­sy­sy óz aldyna bir tarıh. Strategııalyq qujattyń qabyldan­ǵanyna 15 jyl ótti. Barlap qaraǵanda, biz mynadaı jetistikterge jetkenimiz aıdan anyq: – bizde jańa ekonomıkalyq júıe­niń, demokratııalyq quqyqtyq mem­le­ket­tiń irgetasy tolyq qalyptasty, jańa zaman­ǵa laıyq qoǵamdyq ınstıtýttar paıda boldy, ómir sapasy jyl­dan jylǵa artty; – biz elimizde ishki turaqtylyqqa qol jetkizdik, damýdyń áleýmettik ba­za­synyń senimdiligin qamtamasyz ettik; – Qazaqstan aımaqtaǵy geosaıası tu­raqtylyq pen halyqaralyq qaýip­siz­dikti qamtamasyz etý jolynda mańyz­dy mindetterdi atqaratyn halyqaralyq qoǵam­das­tyqtyń tolyqqandy múshesi boldy; – ekonomıkanyń turaqty damýy qa­zaqstandyqtardyń ál-aýqatyn jyl sanap jaqsarta túsýge múmkindik berdi; – básekege qabilettilik – Qazaq­stan­nyń álemdik ekonomıka men qoǵam­das­tyqqa tabysty kirigýiniń kilti retinde qabyldanyp, júzege asyryla bastady; – elimizdiń álemdegi ozyq elý eldiń qataryna enýi naqty maqsat retinde qoıyldy. «Qazaqstan-2030» Strategııasy qa­byl­danǵaly beri dástúrge aınalǵan jyl saıynǵy Joldaýlar sol strate­gııa­da qoıylǵan maqsattar men talap­tardy ushtaýshy, jalǵastyrýshy, da­mytýshy ról atqaryp keledi. Naqty mysal retinde aıtsaq, Prezıdentimiz Qazaqstan halqyna 2004 jáne 2006 jyldardaǵy joldaýlaryn Qazaqstan memleketi básekege qabiletti bolyp jetilýi tıis degen taqyrypqa arnady. 2004 jylǵy Joldaý «Básekege qabiletti Qazaqstan úshin, básekege qa­biletti ekonomıka úshin, básekege qabi­letti halyq úshin!» dep atalsa, 2006 jyl­ǵy Joldaý «Qazaqstannyń álem­de­gi básekege barynsha qabiletti elý eldiń qataryna kirý strate­gııa­sy» delindi. 2004 jylǵy Joldaýda eldiń báseke­les­tik qabiletin arttyrý traektorııasynyń parametrleri belgilenip, basym baǵyt­tar áleýmettik sa­laǵa arnalatyny basa aıtyldy. 2006 jylǵy Joldaý máseleni naq­ty­raq qoıdy: Qazaqstannyń jaqyn on­jyldyqta álemdegi eń damyǵan jáne básekege qabiletti elý eldiń qa­ta­ryna kirýin bıliktiń negizgi saıası baǵyty dep sanaımyz dedi. Taldap kórelik, básekege qabiletti bo­lýdyń qandaı komponentteri bar, ozyq elderdiń qatarynan tabylý úshin nendeı sharttar oryndalýy tıis? О́t­ken ǵasyrdyń ortasynan bastap-aq álem­niń ózgeristerge ushyraýy jedel qarqyn aldy. Oǵan ǵylym men tehnı­kanyń damýy, jańashyldyqtyń ıgi úr­di­siniń bastalýy áser etti. Buryny­raq­taǵy saıasatkerler men ǵalymdardyń qorǵaný men soǵys ashýǵa qajetti qural­dardy oılap tabýǵa umtylysy artyǵyraq bolǵan bolsa, endi beıbit jaǵdaıda ilgeri damýdyń qandaı jetistikterine jetýge tıispiz degen másele kún tártibinde aldyńǵy orynǵa shyqty. HH ǵasyrdyń 50-jyldary ǵyly­mı-tehnıkalyq progresti damytý degen uran boldy. 70-jyldary ındýs­trııa­lyq qoǵam qurý kerek dep umtyldyq, odan onshaqty jyl ótkende pos­tın­dýs­trııa­lyq qoǵam qurý ıdeıasy kóterildi. О́tken ǵa­syrdyń 90-jyldary mıkro­elek­tronı­ka­nyń, esepteý tehnıkasy men aqparat­tyq tehnologııanyń jeti­lýi­men álemdik damý taǵy bir satyǵa alǵa jyljydy. Ol kezde oǵan aqparattyq qoǵam dep aıdar taǵyldy. Endi qazir joǵary báseke­les­tikke ıe, ónimdiliktiń bıik deńgeıine jet­ken elder bilim eko­nomıkasyna negizdelgen qoǵamnyń qurylysy jaıynda sóz ete bastady. Bul jaı sózder emes, bir kezderi Keńes Odaǵynyń jetekshileri jyl saıyn jańartyp, ábden mezi etken besjyl­dyq­ty úsh jylda oryndaý, jedeldetý dep jyldarǵa aıdar taǵýǵa uqsamaıdy. Bilim ekonomıkasyna negizdelgen qoǵamnyń irgesi qalanýyna álemdegi ja­handaný úderisiniń asa úlken jyl­dam­dyqpen damýy sebep bolýda. Álem birte-birte úlken bir derevnıaǵa aına­lyp bara jatqandaı. Elderdiń ara­syn­daǵy taýar men qyzmet almasý óte ıntensıvti júrgizilýde. Kapıtaldyń eks­pansııasy keń kólemde údeýde. Halyq­aralyq eko­no­mıkalyq baılanystar keńı túsýde. Osynyń bári bizge búgingi dáýirde jahandaný úderisi keń damyǵan ǵalam deýimizge negiz bolady. Buryndary da jahandaný úderisi damyp kele jatqan edi, biraq onyń ǵalamdyq deńgeıde taralýyna Keńes Odaǵy, Shyǵys Eýropa elderi, ıaǵnı sosıalıstik qurylystaǵy elder tos­qaýyl-tuǵyn. Bálkim, olardyń ydy­raýyna osy jahandaný úderisi de sebep bolǵan shyǵar. Jahandanýǵa qandaı faktorlar yq­pal etýde? Aldymen, bul – elder men ekonomıkanyń túrli sektorlaryndaǵy taýarlar qozǵalysy. Saýdanyń damýy, strategııalyq turǵydan qaraǵanda, eldiń damýy men ekonomıkanyń ósýine qajet. Básekege qabilettilik eldiń róli men abyroıynyń ósýimen, memlekettiń óz azamattarynyń ózekti problema­la­ryn sheshýge qabilettiligimen, memle