Aq almastyń bir qyry

Tarıhta esemiz ketken el edik. Osy­dan otyz shaqty jyl buryn ǵana res­pýb­lıkamyzǵa kadrlyq eksperıment ja­­sala alatyn, topyraǵymyzǵa tabany tıip kórmegen kóldeneń kók atty bizdi basqarýǵa jibere salatyn el edik. Nursultan Nazarbaev sol eldiń etektegi ba­syn tórge shyǵaryp berdi. Qoǵamdy bir formasııadan bir formasııaǵa aýys­tyryp berdi. Ekonomıkany jospardan naryqqa kóshirip berdi. Halyqtyń sana­syn ózgertip berdi. Memlekettiń sıpa­tyn jańartyp berdi. Tynyshtyqty, tatý­lyqty saqtap qaldy. Eldiń rýhyn kóter­di. Eńsesin tiktedi. Eń bir qıyn jyl­dar­daǵy tar jol, taıǵaq keshýden aman-esen alyp shyqty.

Qazaqta «Bı bol, bı bolmasań, bı túsetin úı bol» degen ataly sóz bar. Nazar­baevtyń basshylyǵymen biz aldy­men úı boldyq. Memleket qura aldyq, el bolyp tura aldyq, myǵym memle­ket retinde quraldyq. Odan keıin bı túsetin úı boldyq. Bizge baǵyty ornyq­ty memleket retinde, ishki-syrtqy saıa­sa­ty salıqaly, álemge áıgili el retin­de dúnıeniń túkpir-túkpirinen delegasııalar aǵyla bastady. Odan keıin biz ózimiz de bı boldyq. Eýropanyń 56 eli­niń basyn biriktiretin uıymǵa tóra­ǵalyq ettik. Sol uıymnyń on bir jyl­dan beri shaqyrylmaı júrgen sam­mıtin shaqyryp, ótkizip berdik. Odan keıingi taǵy bir iri jetistigimiz – Birik­ken Ult­tar Uıymynyń Qaýipsizdik Keńe­si­ne turaqty emes múshe bolýymyz. Qaýip­siz­dik Keńesinde álemniń eń bedeldi uıy­mynyń eń bedeldi qurylymyna tóra­ǵalyq ta ettik. Qazaqtyń dúnıege tany­mal ult bolýy, memleketimizdiń alys ta, jaqyn da, Batys ta, Shyǵys ta mo­ıyndaıtyn, qurmetteıtin elge aınal­ýy Nursultan Nazarbaevtyń basshy­ly­ǵy­men júzege asyrylǵanyn biz de umyt­paı­myz, tarıh ta umytpaıdy, bul iri iske bolashaqtaǵy urpaqtar da óziniń laıyqty baǵasyn beredi. Nazarbaevtyń bıliktiń asqar bıiginde, dańqtyń ushar shyńynda turǵan shaǵynda memleket tizginin óz bas­ta­masymen, óz qolymen berýi, el bas­qarýdyń estafetasyn ózi baýlyp ósirgen, uzaq jyldar boıy san túrli bıik laýa­zymdy qyzmetterde synalǵan, shyń­­dal­ǵan, Birikken Ulttar Uıymy Bas hatshysynyń orynbasary deńgeıine deıin jetip, álemge tanylǵan, senimdi adamǵa tapsyrýy da bolashaqtaǵy saıasat­ker­ler talaı taldaıtyn tereń mándi qadam boldy. Nur Otan partııasy óńirlik fılıal­dary ókilderiniń osy dúısenbide ótken keńesinde partııa Tóraǵasynyń qoǵam­dy Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń aınalasynda shoǵyr­lan­dyrýdyń jáne Memleket basshysy qoıǵan mindetterdi iske asyrý jóninde is-sharalar qabyldaýdyń mańyzdylyǵyn atap aıtýy, qadap kórsetýi de salmaqty sóz.

Qasym-Jomart Toqaevtyń: «Nazar­ba­ev fenomeni Batys pen Shyǵys má­de­nıe­­tiniń toǵysqan jerinde, jos­par men naryqtyń túıisken tusynda, sosıa­lızm men kapıtalızmniń ushtasqan jerin­de, Shyǵys oıshyldyǵy men Batys pragmatızminiń qıylysynda paıda boldy» dep aıtqany bar. Dál anyqtama. Halqymyzdyń óz ortasynan shyqqan, qazaqy tárbıe kórgen, týǵan tiliniń tunyǵyna qanǵan, jas kúninen kópultty ortada ósken, ózin ómir boıy qamshylap, barlyq turǵydan ósken, barlyq satylardan ótken Nazarbaev – álemdegi sırek sańlaq saıasatkerlerdiń biri. Nazarbaev el basqarǵan tustaǵy onymen qatarlas tulǵalardyń ishinde eshqaısysy da eki mádenıettiń yqpalyn birdeı sezingen joq, ekonomıkanyń bir-birinen alshaq jatqan eki túrinde, ot pen sýdaı sanalyp kelgen eki qoǵamdyq júıede birdeı jumys istep kórgen joq, eshqaısysy da eki qoǵamdyq júıede basshylyq qyzmette bolǵan joq, eshqaısysy da ol kórgen qoǵamdyq kataklızmderdi kórgen joq, eshqaısysy da jańarǵan memleketti óz qolymen quryp kórgen joq, osyndaı bıikke ózi jetkizip kórgen joq.

Iá, qushaǵyń jetpeıtindi qushaqtaı almaısyń. Nazarbaevtyń el úshin etken eren eńbeginiń bir salasyna ǵana salmaq sala sóılemesek bolmas. Oılap-oılap kelgende ol sala Elbasynyń el astanasyn aýystyrý jónindegi jumysy bolǵany kókeıge kóbirek qonymdy degenge toqtadyq.

Qala týraly áńgimege aýysarda myna jaıdyń basyn ashyp alaıyq. Maqalada elordanyń atyn Nur-Sultan dep emes, Astana dep jazatyn bolamyz. Biz sóz etetin kezeńde qala Astana atalatyn. Nursultan Nazarbaev Astana qalasyn saldyrdy. Eńbegine rıza halyq qalaǵa Elbasynyń atyn qaldyrdy. Nursultan Nazarbaev Prezıdent qyzmetin tapsyr­ǵan­nan keıin. Onyń ózinde de Elbasynyń esimi sol kúıinde alyna salǵan joq. Bul áýezdi ataýǵa qazirdiń ózinde kózimiz qa­ny­­ǵyp, qulaǵymyz úırenip úlgerdi. Biz óz tarapymyzdan Nur – Allanyń 99 aty­nyń biri ekenin, Sultan sózi Quranda bı­liktiń bir balamasy bolyp tabylaty­nyn, búkil musylman áleminde eldik, mem­­lekettilik uǵymymen astasatynyn qosa aıta ketelik.

Zaman zyrǵyp, ýaqyt syrǵyp, jyldar jyljyp barady. Qazaq qashanda arqa tutqan Arqaǵa kelip, arqamyzdy tirep, arqa-jarqa bolyp jatqanymyzǵa da jıyr­­­ma jyldan asyp qaldy. Osyndaıda endi-endi egemen el atanyp, táýelsizdik týyn tikken kezdegi úlken qadamdarymyz eske túsedi. Olardyń aldyńǵy qatarynda el astanasynyń ornyn tańdaý tur.

Astananyń qazaq úshin qadiri bólek­she. Bul qala bizdiń alań kóńilimizdi or­nyq­­tyrǵan, ómirimizdi turaqty sıpat­qa aýys­tyrǵan meken retinde de aıryqsha ardaq­talýǵa tıisti. Bul sózimizdiń mánisi nede?

Qyran ushsa qııaǵy tozatyn, qulan jortsa tuıaǵy tozatyn ulan-ǵaıyr dala tósinde ata-babalarymyz júzdegen jyl­dar boıy arly-berli jóńkile kóship tir­shilik qurdy, aq bilektiń kúshimen, aq naızanyń ushymen týǵan jerin qor­ǵa­dy, ár zamanda ordaly jurttyń týy sol jerdiń san qalasynda tigildi. Qazaq qazaq bolǵanǵa deıingi kóne zaman­dar­da­ǵy kók túrikteriniń kezindegi, odan keıin­gi Altyn Ordanyń tusyndaǵy ortaq astanalarymyzdy aıtpaǵanda, bertindegi, qazaq qazaq bolǵannan keıin­gi dáýirlerdiń ózinde dala tósindegi asta­na­­larymyzdyń kerýeni Sozaq, Syǵa­naq, Saraıshyq, Túrkistan dep aýysa bergeni belgili. Tipti halqymyz jap­paı otyryqshyldyqqa kóshken keshe­gi jıyrmasynshy ǵasyrdyń ózinde Alash jurtynyń astana almastyrýy Oryn­bor, Qyzylorda, Almaty bolyp jalǵa­syp jatty. Tarıhymyzda bul qala­lardyń báriniń de ózindik orny bar. Qaı kezeńde de biz eldiktiń bir bele­sinen asyp otyrǵanymyz anyq. Degen­men, solardyń báriniń tusynda da kóńi­limi­z­den kúdik-kúmánniń ketpegeni, el retin­de erteńimizge eleńdep kelgenimiz de jasyryn syr emes. Tipti jer jánnaty Jetisýdyń tórine, asqaq Alataýdyń tóskeıine qonys tepken Almatydaǵy jetpis jyldaıǵy ómirimizdiń ózinde qalanyń sulý sáýletine súısingenimizben, tamasha tabıǵatyna tamsanǵanymyzben, birese eldiń bir qıyrynda turǵanyn, birese kúshti zilzala qaýpiniń bar ekenin, birese qazanshuńqyrǵa salynǵandyqtan dáıim jel jetpeı, qapyryqta samal shaqy­ryp jatqanyn, birese qurylystyń taýǵa tirelip, órisiniń tarylǵanyn oılap, bir túrli kúpti kúıde júretinbiz. Qysqasy, júzdegen jylǵa sozylǵan kóshimiz búkil álem otyryqshylyqqa tú­gel aýysqan HH ǵasyrdyń ózinde tolyq toqtamaǵanyn ishteı seze­tin­biz, ómirimizdiń de, kóńilimizdiń de birjola ornyqpaǵanyn túısikpen bolsa da túsinetinbiz. Alańdaıtynbyz. Ol máse­leni sheshýdiń jolyn taba almaı qına­la­tynbyz. Túıini tabylmaıtyndaı da kórinetin.

Bul túıin tek táýelsizdik tańy atqan­da ǵana tarqatyldy.

Astananyń negizgi qozǵaýshy kúshi – táýel­sizdik.

Eli­miz táýelsizdik ala almasa, biz Astana sala almas edik.

Astana aýystyrý ıdeıasynyń jeke dara avtory da, sol ıdeıany júzege asy­rý­­shy da – Nazarbaev. Elbasy el baıta­ǵyn Arqa tórine alyp kelý arqyly geo­saıa­satta da, ekonomıkada da erekshe mándi máselelerdi sheship berdi. Ult tarıhynyń atymen jańa paraǵyn ashyp berdi. El ıesi, jer kıesi túpkilikti anyq­t­­aldy. Elbasymyz osy sheshimimen halqy­nyń rýhyn kóterdi. О́zine seni­min arttyrdy. Myqty memleket qura ala­ty­nymyzǵa kózimizdi jetkizdi. Qazaqqa ejelden tán rýh asqaqtyǵy qaıta oral­dy. Dalanyń keńdigine saı oı erkin­di­gi qaıta keldi. Astana aýystyrý Qa­zaq­­­stannyń geosaıası ustanymdaryn ornyq­­tyra tústi. Bas qalany ortalyqqa ja­qyn­datý arqyly eldiń qaýipsizdigi kúsheı­tildi. Qasıetti qazaq jeriniń qıyr-qıyryn saýdaǵa salǵysy kelip baqqan sol tustaǵy saıasatkersymaqtardyń kó­meı­i­ne birjola qum quıyldy. Asa iri jalpy­ulttyq maqsat oıdaǵydaı oryn­daldy. Jańa dáýir – Táýelsizdik dáýi­ri biz úshin is júzinde jańa elorda tań­daýdan, Astana qalasyn salýdan bas­tal­dy.

Astana salynǵanǵa deıingi qazaq pen Astana salynǵannan keıingi qazaqtyń aıyrmasy edáýir. Oǵan deıingi qazaq keminde keıingi úsh ǵasyr boıynda rýhy janshylǵan, eńsesi ezilgen qazaq, odan keıin­gi qazaq boıyn tiktegen, oıyn búk­pe­gen, qolynan iri ister kelerine erkin sengen, aldaǵy asýlarǵa bekingen qazaq. Osy arqyly Elbasymyz bizdiń bári­miz­diń oıymyzdaǵyny boldyrdy. Erke Esil­diń boıyna el qondyrdy. Arqa tósin halqy­myzben toltyrdy. Qazaq óz jerine nyqtap ornyqty.

Astananyń taǵylymdy tarıhy az jyl­­dyń aıasynda osyndaı ǵajap qala tur­ǵyza alǵan eldiń qolynan bári de ke­le­tinine kózimizdi jetkizedi. Eńseli elordamyz – Qazaqstannyń memle­ket­tik táýelsizdiginiń saltanat qurýy. Az jyldyń aıasynda bizdiń ulttyq maqta­nyshymyzǵa aınalǵan bul qala – myń­da­ǵan jyldar boıy osy Uly dalanyń tósinde týǵan elin qanyn tóge, janyn sala qorǵaǵan batyr babalarymyzdyń amanatyn aqtaǵanymyzdyń aıǵaǵy.

Sonshalyqty qıyn kezde munshalyqty tosyn usynys engizý arqyly Elbasy ıdeıanyń ózin ǵana emes, jeke óziniń saıa­sı taǵdyryn da tarazyǵa tartyp tur­ǵanyn jaqsy túsindi. Táýekelge bas tigip otyrǵanyn, oıyndaǵynyń oryn­dalýy kóńildegideı shyqpaǵan jaǵ­daı­da saıasatker retinde ózine degen ha­lyq senimine selkeý túsýi múmkin eke­nin de bildi. Joq, «halyq senimine selkeý tús­ýi múmkin» degendi tym jumsar­typ jazyp otyrmyz. Astana jobasy sát­­siz shyǵa qalǵanda Nazarbaevtyń saıa­­­satker retinde bir súrinýi sózsiz bo­­­la­tyn. Sondaı syn saǵatta qaterli ót­kel­­­den qaı­myq­tyrmaǵan, qaýipten júre­­gin shaılyq­tyrmaǵan nendeı kúsh eken?! Sy­ryn túsine almaı qaıran qala­syz. Túıinin tarqata almaı dal bolasyz. Árıne Nazarbaevty bul qadamǵa jigerlendirgen elge degen erekshe senim deımiz. Eldiń bolashaǵyn osynshalyqty alystan oılastyrý úshin alty qyrdyń astyndaǵyny emes, alpys alty qyrdyń astyndaǵyny ańdaıtyn alǵyrlyq, týa bitken kóregendilik kerek. Ol basy ashyq áńgime. Soǵan qosa adamnyń ózine, óz kúshine, óz rýhyna osynshalyqty senýi de keremet jaı.

Iá, ol kez qıyn kez edi. Bizge kóp nárse kerek edi. Qarjy kerek edi. Inves­tı­sııa kerek edi. Tehnologııa kerek edi. Mamandar kerek edi. Jumys oryndary kerek edi. Biraq bárinen de ózimizge ózi­miz­diń senimimiz kóbirek kerek edi. Qazaq­standy osy zamanǵy, aldyńǵy qa­tar­ly elge aınaldyra alamyz, ózgeler iste­gendi biz de isteı alamyz degen senim kerek edi. Ondaı senimdi jańa ıdeıa, jańa sımvol ǵana oıata alatynyn bildi Elba­sy­myz. Ol ıdeıa, ol sımvol Astana bolyp shyqty.

Búgingi Astana – memleket qýa­ty­nyń arhıtektýra tilimen aıshyq­tal­ǵan aıǵaǵy. Arhıtektýra demek­shi, As­ta­nan­yń ajaryn ashatyn ǵımarat­tar­­dyń árqıly stılde salynýy sózsiz súı­­sin­tedi. Olaı deýimizdiń mánisi bar. 2007 jyly Elbasynyń atyna min­ge­­sip, jer túbindegi Brazılııaǵa jet­ken­biz. El astanasy Brazılıada bolǵanda Prezıdent sol qalany saldyryp, astana aýystyrǵan prezıdent J.Kýbıchektiń memorıaldyq keshenine barǵan. Keshennen shyǵyp, kóli­gine betteı bergeninde Nursultan Ábishuly on shaqty metrdeı jerde, jýrnalıster arasynda turǵan maǵan basyn ızedi de ózine qaraı shaqyrdy. «Myna qala­dan alǵan áseriń qalaı?», dedi. Brazı­lıa arhıtektýrasy erekshe ekenin, sony­men birge búkil qalanyń biryńǵaı úlgide bolǵany birtúrli kórinetinin aıttym. «Durys baıqapsyń. Bir stılde salynsa kez kelgen qala eskirip qalatynyn eskerý kerek. Astanany ártúrli úlgide salyp jatqanymyz sondyqtan», dedi Prezıdent. Sol sapardan jazǵan repor­ta­jymyzdaǵy «Uly sáýletshi Oskar Nımeı­erdiń qanatty qııalynan týǵan osynaý qala shynynda da arhıtektýra óneriniń qaıtalanbas týyndysy. Sony­men qatar Brazılıa sáýleti Ýaqyt atty uly kúshtiń neni bolsa da tozdyratynyn tanytyp turǵandaı» degen sóılemder («Qashaǵan quryqtaǵan Qazaqstan», «Elorda», 2010, 268-bet) – Elbasy sal­ǵan oıdyń jemisi.

Astana biz úshin eldigimizdiń sımvo­ly, erli­gimizdiń sımvoly, memleket myǵym­­dy­lyǵynyń aıqyn aıǵaǵy, baqyt­ty bola­shaǵymyzdyń berik kepili. Mem­leket qura alatynymyzdy, el bolyp tura ala­tynymyzdy, el bolǵanda da myq­ty el bola­tynymyzdy, táýelsizdik tabal­dyryǵyn ózimizben birge attaǵan elder­diń aldyna shyǵa alatynymyzdy áýeli bizdiń ózimizge shyndap tanytqan, odan keıin bizdiń dál mundaılyq jasam­paz­dyq qýatymyz baryn dúıim dúnıege alǵash tanytqan osy atyńnan aınalaıyn Astana – qazirgi Nur-Sultan edi!

Osy maqalaǵa kiriskende Prezı­dent­tiń «Táýelsizdik dáýiri» atty kitabyna taǵy bir kóz júgirtken edim. Sony qarap otyryp, «Osyny shynymen biz jasadyq pa?» degen sóılemge qadala toqtaldym. Nursultan Ábishuly ózinen ózi solaı surapty da, ózine ózi qysqa ǵana «Iá» dep jaýap qaıtarypty. Bárimizdiń de qaıtarar jaýabymyz bul.

Iá, osyny shynymen biz jasadyq!

Iá, biz táýelsizdik tańynyń atqanyna úsh jyl da tolmaı jatqanda osyndaı sheshim qabyldaı aldyq.

Iá, biz sheshim qabyldanysymen iske bel sheshe kiristik te, qysqa merzim ishin­de álemdik eń úzdik úlgi-qalyptarǵa saı keletin jańa qalany jarqyratyp salyp shyǵa aldyq. Osyndaı iri de ıgilikti isti az ýaqyttyń aıasynda atqarǵan ha­lyq­­tyń qolynan bári de keletinine endi­gi jerde eshqandaı kúmán qalmaýǵa tıis.

Astana bizdiń úmitimizdi úrledi, seni­mi­­mizdi serpiltti, aıbynymyzdy arttyr­dy, kúshimizdi kórsetti. Qazaqpyz, elmiz, halyqpyz, ultpyz degizdi!

Bizdiń bárimizdi erkin, egemen el qura alatynymyzǵa, myna aýmaly-tók­pe­li dúnıede, osynaý jumyr Jerdiń betinde myǵym memleket bolyp berik tu­ra alatynymyzǵa kámil sendirgen kúsh – Astana. Táýelsizdik tarıhyndaǵy eń sátti jeńisimiz de – Astana, eń tátti jemi­si­miz de – Astana.

Astana ıdeıasyn sol qıyn kezde qolda­ǵan, el bastaǵan azamatyna eki tiz­gin, bir shylbyrdy berip, senim kór­set­ken, kúrdeli máselelerdi erkin, keń qu­lash­pen sheshýge múmkindik jasaǵan, aqyry asa aýyr mindetti abyroımen atqa­­ryp shyqqan halqymyzdyń eldik qasıet­­terine qaıran qalmasqa, tánti bol­mas­­qa áddimiz joq tipti.

Biz – qabyrǵaly halyqpyz. Jaratqan Iemiz bizge ulan-baıtaq jer bergen, sol jerdiń ústin dánge toltyrǵan, astyn kenge toltyrǵan, bárinen buryn – sol jerdi er kóńildi darqan elge toltyrǵan. Bizdiń basty baǵymyz da, baıandy baqytymyz da osynda.

«Men osy isti bastadym, elim senip, sońymnan erdi. Memleket qurýda da, astana salýda da solaı boldy. Osydan artyq baqyt bar ma?», dep edi Elbasy bizge bergen suhbatynda. Naqtyraq aıt­qan­da, Aqordadaǵy kabınette jasalǵan suhbattyń qaǵazǵa túsirilgen mátinin al­dyn ala kórsetýge aparǵanda osy sóz­der­di qoljazbanyń shetine ózi qosyp jazyp edi.

Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuń­ǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń baqytynyń baıan­dylyǵyna daýsyz dáleldiń biri – ózi saldyrǵan elordasynyń ózine turǵy­zylǵan erekshe eskertkishke – Nur-Sultan qalasyna aınalýy. Astanany qazaq eli­niń qaq ortasyna – Arqaǵa alyp kelý arqyly elimizdiń san ǵasyrlarǵa sozylǵan uly kóshin dittegen jerine jetkizgen, mejeli mekenge máńgilik qazyq qaǵyp, memleket táýelsizdigin túpkilikti tııanaqtaǵan Nursultan Nazarbaevtyń eren erliginiń zamandastary tarapynan ýaqtyly baǵalanýy – eldigimizdiń eseıgendiginiń kelisti kórinisi.

Nazarbaev syndy jahandyq aýqym­da­ǵy saıasatkerler ár qaraǵan saıyn jańasha jarqyraıtyn alýan qyrly aq almas­ty elestetedi. Biz sol aq almastyń bir qy­ryn ǵana sóz etip baıqadyq.

Saýytbek ABDRAHMANOV,

Májilis depýtaty