Ústimizdegi jylǵy shildeniń 2-sinde Baıqońyr ǵarysh aılaǵynan kók júzine endi kóterile bergen kezinde «Proton-M» zymyran tasyǵyshy jerge quldılap qulady. Nátıjesinde jańǵyryǵy zor jarylys oryn aldy. Qulaǵan raketa jerge ózimen birge 600 tonnalyq gıdrazındi janar-jaǵar maıyn ala tústi. Al osy otynnyń quramyndaǵy geptılden paıda bolǵan ýly bult birden aýaǵa jaıylyp, jer-kókti álemtapyryq etti. Sol kezde munyń adam aǵzasy men qorshaǵan orta úshin asa qaýipti zararly zat ekenin Reseı men Qazaqstannyń barlyq buqaralyq aqparat quraldary jarysa jazdy.
Mine, sodan beri aıǵa jýyq ýaqyt ótti. Osy mezgilge deıin joǵary jaqtan Baıqońyr mańaıyndaǵy jurttyń jaǵdaıyn surap, bir laýazymdy tulǵa barǵan joq. Elimizdiń bas sanıtary Jandarbek Bekishevten basqa. Onyń ózi de bóz ornyna sóz beretin jattandy áýennen arylmaı, jamaǵatty jubatqansyǵan bolǵannan aryǵa asa almady. Sońynda bizdiń tilshimizdiń óz balalaryn Baıqońyrǵa jiberer-jibermesi jaıly qoıǵan naqty suraǵyna: «Eshqashanda!» dep adalyn aıtyp, mundaǵy ahýaldyń aqıqatynda da adam alańdarlyq ekenin anyq ańǵartyp ótti.
Al Astananyń tórinde otyryp alyp, tórelik bildirýge táýekeli júrgen elimiz ǵarysh agenttiniń tóraǵasy Talǵat Musabaevtyń osy oqıǵaǵa baılanysty aıtqan sózderi qalyń qaýymdy tálkek etkendeı bolyp estildi. Sol kúni qaı jaǵymen turǵany ózine málim, «Quqyqtyq jaǵynan kelsek, zymyrannyń qulaýy apat bolyp sanalmaıdy. Sebebi, zymyran Reseıdiń Qazaqstannan jalǵa alǵan aýmaǵyna qulady. Zymyran bólshekteri Baıqońyrdaǵy «81» jáne «200» alańdarynyń ortasyna túsken. Bul – «Roskosmostyń» ishki sharýasy», dep soqty ol. Muny estııar kisiniń erejeli ýáji deý qıyn. Sonda «jalǵa alǵan aýmaqtyń» mańynda kimder otyr eken? Qazaqstan ǵarysh kógi mekemesiniń tutqasyn ustap otyrǵan tulǵa tipti máseleniń osy jaǵyna da mán bermegen bolyp shyqty ǵoı. Álde bizdiń «nómiri ekinshi ǵaryshkerimiz» zymyran tasyǵysh «Reseı jalǵa alǵan aýmaqta» qulaǵandyqtan, onyń jarylysynan paıda bolǵan geptıldiń ýly bulty aspan áleminiń bylaıǵy jurt bile qoımaıtyn qupııa aǵysymen Rıazan men Tver ormandarynyń ústine baryp, úıirilip tura qalady dep esepteı me? Sosyn tipti, «qaı jaǵynan kelgende» de, zymyrannyń qulaýy apat bolmaǵanda, ne bolmaq? Joq, muny kezekti bir tolaıym tabysqa jatqyzýymyz kerek pe?
Qorshaǵan ortany qorǵaý mınıstri Nurlan Qapparov osy kúnderi budan da ary ketti. Oqıǵa bolǵan boıda sonda jetip kelýge tıisti laýazym ıesi aı boıyna Syrdyń boıyndaǵy barsha aǵaıyndy «áni, baramyn, mine, baramynmen-aq» sharshatyp bitti. Bul týraly bizdiń Qyzylorda oblysyndaǵy tilshimiz Erjan Baıtiles sońǵy kúnderde ǵana bir emes, eki ret egjeı-tegjeıli eńsere jazdy («Egemen Qazaqstan»: «Kelemin dep edi, kelmedi», 25 shilde; «Qaısysy qymbat: adam ba, aılaq pa?», 26 shilde). Estıtin qulaq bolsa, jarııalanymdarda biraz shyndyqtyń shyrqyry jatyr edi. Avarııa oryn alǵaly bergi ótken úsh aptanyń ishinde memlekettik organdar ókilderiniń kosmodromǵa at izin de salmaǵany týraly belgili jýrnalıst Nurtóre Júsip te sanalyny sary ýaıymǵa bóktirip qoıatyndaı etip-aq aqtaryla-tógile qalam terbedi («Aıqyn»: «Qazaqtyń tóri – Qorqyttyń kóri», 26 shilde). Biraq aty atalǵan jaqtan áli kúnge attandap kelgen eshkimniń dybysy estilmeıdi. Baıaǵy jartas – bir jartas...
Bul ne, «jazbasańdar, nege jamyrap ketpeısińder» degen astamshylyqtyń jatbaýyr salqyny ma, álde aıtatyn eshteńe bolmaǵandyqtan, uıalǵan adamnyń keıpin kııýshiliktiń kebi me? Budan taǵy bir baıqalatyny, «Proton» degen tylsym tajal Baıqońyrdyń dalasynda jyl saıyn derlik qulaı berýi arqyly óziniń osynda turaqty tirkelimge enip, mundaǵy elmen bite-qaınasyp ketkenin kópshiliktiń kókeıine ábden sińirip jibergen sııaqty. Bul haqynda sál keıinirek sóz etemiz. Al ázirge osy joldardy jazar aldynda biz Reseıdiń «Hımııalyq qaýipsizdik úshin» odaǵynyń prezıdenti, hımııa ǵylymdarynyń doktory Lev Fedorovtyń «Ekologııa ı pravo» jýrnalynyń 2003 jylǵy 6-nómirinde jaryq kórgen «Ǵarysh» áskerıleri áńgimege qushtar emes» degen maqalasyn taýyp oqyǵanymyzdy aıtaıyq. Onda sol jyldary Reseıdiń Amýr oblysyndaǵy «Svobodnyı», Arhangelsk oblysyndaǵy «Plısesk» kosmodromdarynan geptıl otynymen ushyrylyp jatqan zymyrandardyń aınalaǵa keltirip júrgen orasan zor zalaldary jóninde biraz ornyqty oıdyń arqaýy tarqatylypty. Ǵal ym atalmysh elementtiń «ekologııalyq jaǵynan óte qaýipti» ekenin aıta kelip, «keń aýqymdy raketa belsendiligi úderisinde bul faktordy eskermeýdiń múmkin emestigin» atap ótedi. «Geptıl – qaýiptiligi birinshi kezekke jatatyn óte joǵary ýytty zat. Biletin adamdar ondaǵy ýytty ýdyń qýaty nil qyshqylynan alty ese kúshti ekenin aıtady. Strategııalyq zymyrandardyń ushyrǵysh satylary ajyraǵan kezde odan ushqan geptıl qorshaǵan ortaǵa taraıdy. Biraq ol qazir jekelegen armııa ókilderiniń qalap júrgenindeı, tez arada aýaǵa sińip, joq bolyp kete salmaıdy. Muny túsiný úshin «Reseı Federasııasyndaǵy qorshaǵan ortanyń 1995 jylǵy ahýaly týraly» dep atalatyn memlekettik baıandamaǵa kóz júgirtý jetip jatyr», - dep jazady ol. Al baıandamada, máselen, «Plısesk» polıgonynan ushyrylǵan zymyrannyń sońynda topyraq qabatyna ár joly geptıldiń 268,4 mg/kg kólemine deıingi shoǵyry kelip túsetini ashyq aıtylypty. Reseı oqymystysy sonymen birge, sońǵy 5-23 jyldyń bedelindegi raketa otyny qulaǵan aýmaqtardy aýdara qarap, aqtara teksergende, olardaǵy ýly zattardyń 20 jyldan astam ýaqytqa deıin saqtalyp qala beretinine kózderi jetkenin de qalam ushyna iliktiripti. Jáne munyń bári eshqandaı da avarııa bolmaǵan, zymyran sátti ushyrylǵan kezderdegi kórinis. Demek, apat oryn alǵan jaǵdaıda geptıl konsentratynyń budan áldeqaıda joǵary bolyp shyǵatyny aıtpasa da túsinikti shyǵar. Osynyń bári T.Musabaevtyń: «Atalmysh ahýaldy baqylaǵan mamandardyń málimetteri boıynsha, zııandy quramdas – geptıl men amıldiń tolyq janyp ketýine aparyp soqtyrǵan jarylys boldy, osylaısha bıikke jerdiń shańy bólshegimen aralasyp ketken azot totyǵynyń bulty kóterildi», degen sóziniń qara baqyr qurly quny joq ekenin dáleldeı túsedi.
Ary qaraı kettik. Akademık Lev Fedorov «osy ýaqytqa deıin mıllıondaǵan reseılikterdiń geptıldiń mıkro-dozasyna ýlanyp úlgergenin» alǵa tarta kelip, memleket jeriniń jartysynyń lastanyp bitkenine qatty alańdaýshylyq bildiredi. Joǵaryda atalǵan eki aılaqtan kók júzine jol tartqan zymyrandardyń sońynda qalatyn ıtergish satylardan tógilgen geptılder budan on jyl merzim buryn-aq Reseıdiń Iаkýtııa respýblıkasy, Altaı jáne Kemerov ólkeleri, Amýr, Tómen jáne Tom oblystary tóńirekterin túgel búldirip bitkenge uqsaıdy. Sondyqtan ǵalym bul máselege bıik memlekettik turǵyda qaraýdy usynypty. Biraq bizdiń teriskeıdegi kórshilerimiz bul dabyldan tıtteı de qorytyndy shyǵarmaǵan syńaıly. Shyǵarmaǵany sol, sodan bergi ótken on jylda Reseı ǵarysh agenttigi basshylary basqan izine shóp shyqpaıtyn geptıldi qoldanýdan bas tartýdy oılastyrǵan da emes. Kerisinshe, osy aralyqta eki eldiń aspanynda jarylǵan zapyrandy zymyrandardyń qatary birte-birte kóbeıip kele jatqany anyq ańǵarylady. Munyń ornyna kezekti apat oryn alǵannan keıin «Roskosmos» basshylary jurttyń kóńilin basqa jaqqa aýdarý úshin aqylǵa qonbaıtyn qaıdaǵy bir ıdeıalardy shyǵara qoıatyn bolyp júr. Aıtalyq. olar 2012 jyldyń qarsańynda Marsty ıgerý degen qurǵaq qııalǵa quryq tastady. Buǵan 2010 jyldan bastap «Proton-M» zymyran tasyǵyshtarynyń birneshe ret eleýli avarııalarǵa ushyraǵany naqty sebep bolǵan sııaqty. Sonyń keıingileriniń biri 2012 jylǵy 7 tamyzda tirkeldi. Apattyń saldarynan Reseıdiń «Ekspress-MD2» jáne «Telkom-3» dep atalatyn spýtnıkteri orbıtaǵa jete almady. Bul sońǵy 20 aıdyń kóleminde jetinshi ret qaıtalanyp otyrǵan jarylys edi. Osy súrgin nátıjesinde Reseı 8 spýtnıgimen qosa, Marsqa baǵyttalǵan «Fobos-Grýnt» ǵaryshtyq stansasynan jáne «Progress M-12M» júk kemesinen aırylyp qaldy. Sońǵy 15 jyl ishinde osylaısha birinshi ret Reseıdiń planetaaralyq ekspedısııasy sapary sátsiz aıaqtaldy. Osydan keıin Reseı ǵarysh agenttiginiń basshysy... Aıǵa adam ushyrýdyń qolǵa alynǵaly jatqanyn aıtyp, jarııaǵa jar saldy. Munyń bári qazir bul eldiń ǵarysh salasynda tereń tuıyqqa, úlken tyǵyryqa tirelip otyrǵanyn anyq ańǵartady.
Bul jerde búgingi dáýirdegi ahýaldy keńestik kezeńdegi kosmosty ıgerý júıesinde oryn alǵan apattar sanymen salystyra qaraýdyń esh qısyny joq. Sebebi, Baıqońyrdan birinshi márte 1965 jyldan ushyryla bastaǵan «Proton» zymyran tasyǵyshynyń bastapqy jobalyq qalpyndaǵy keıpi men keıingi túrli kosmos jabdyqtary arqyly ushyrylatyn mezgili arasynda aspan men jerdeı aıyrmashylyq bar. Búginde kezdeısoq kedergiler kezdespeýi úshin onyń ushý órisiniń barlyq joldary men baǵyttary aldyn ala ábden s
