Júrgizilgen zertteý nátıjesine sáıkes, qalanyń keıbir jerasty núktelerindegi búginge deıin qoldanylyp kele jatqan elektr symdary sonaý Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa deıin ornatylǵany anyqtalǵan. Onyń 45 paıyzdan astamynyń tozyǵy jetken. Bul symdardy qansha jerden tózimdi ári berik desek te, toqtyń aty toq. Sondyqtan tilsiz jaýǵa «barmaq basty, kóz qysty» qaraýǵa bolmaıdy. Tozyǵy jetken jerasty jelileriniń 2500 shaqyrymy qala balansynda. Ony tutastaı aýystyrý qajet. Bul qyrýar qarjyny qajet etetin sharýa. «Elektr qýaty bolmaǵan jerde damý joq. Demek, órkenıetke qosylǵysy keletin megapolıs aldymen qýat kózderin rettep alǵany jón», deıdi mamandar. Alaıda álemniń aqyldy qalalarynyń qataryna qol sozǵan Almaty úshin bul kesheýildetpeı sheshimin tabýǵa tıis máseleniń biri. Elektr symdaryn jerasty arqyly júrgizýdiń artyqshylyǵyn búginde dúnıe júziniń damyǵan elderiniń tájirıbesi de dáleldep otyr. Munyń tıimdi tusyn sala mamandary da jarysa aıtyp júr.
«Áýe jelisine qaraǵanda, jerastymen jetetin elektr júıesi aýa raıynda jıi kezdesetin tabıǵattyń túrli tosyn mineziniń zardabyna ushyramaıdy. Máselen, daýyl kezinde nemese qatty nóserde áýedegi jeliler apatqa jıi tap bolady. Al jerasty júıesi turaqty ári sapaly jumys isteýmen qatar, uzaq merzimge shydas beredi. Árıne onyń qurylys quny qymbatqa túsedi. Degenmen, eksplýatasııalyq shyǵyny tómen ári tehnıkalyq aqaýǵa da az túsedi. Elektr qýatynyń jerasty júıesine brondalǵan jelilerdi paıdalanǵan durys. О́ıtkeni onyń syrtqy metaldy qaptamalary hımııalyq áserge tótep bere alady, taptalmaıdy. Eger syrty qaptalmaǵan jeli tóseletin bolsa, arnaıy tehnologııalyq qorǵanys júıeleri qoldanylady», deıdi «Alataý jaryq kompanııasy» AQ basshysy Muhıt Úmbetov.
«Alataý jaryq kompanııasy» búginde mıllıondar toǵysqan megapolıs Almaty men Almaty oblysynyń kóptegen aýmaǵyn elektr energııasymen qamtyp otyr. Atalǵan ujym óndiristik kásiporyndar men memlekettik mekemelerge jáne aýyl sharýashylyǵy nysandaryna qýat kózin jetkizýmen, taratýmen aınalysatyn respýblıka ońtústigindegi eń iri energetıkalyq júıe. Sonymen qatar «AJK» AQ Ortalyq Azııanyń birtutas energetıkalyq júıesindegi О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Túrikmenstan sııaqty kórshiles elderdegi elektr qýaty salasyndaǵy alpaýyt kompanııalardyń senimdi seriktesi. Jalpy, kompanııanyń elektr tasymaldaýshy jelisiniń uzyndyǵy 29 myń shaqyrymnan asady. Al transformatorly qosalqy stansalarynyń sany 7 myńǵa jýyqtaıdy.
Sońǵy ýaqytta Almaty jurtshylyǵyn elektr energııasymen qamtýda qandaı jetistikter bar? Bul týraly shahar men oblys aýmaǵyn tutas jaryqpen qamtyp otyrǵan kompanııa ókilderinen surap kórdik.
– Jalpy, óńir halqyn jaryqtan taryqtyrmaý ońaı sharýa emes. Jaýapkershilik pen táýlik boıy tynymsyz jumysty qajet etedi. Byltyr birqatar aýqymdy sharýa atqaryldy. Almatynyń Túrksib aýdanynda jabyq pishindegi jańa qosalqy stansa iske qosyldy. Onyń ereksheligi, Almaty qalasyn elektrmen qamtamasyz etý beldeýin tolyqtaı iske asyrýǵa múmkindik berip otyr. «Jas qanat» qosalqy stansasy Túrksib aýdanynyń «Jas qanat» jáne «Qaırat» shaǵyn aýdandaryn turaqty jáne sapaly elektrmen qamtydy. Aıta keteıik, qala turǵyndarynyń jaǵdaıyn jaqsartý maqsatynda Almaty ákimdigi jáne «Samuryq-Qazyna» UÁQ-nyń tikeleı atsalysýymen 1986 jyldan beri jumys istep kelgen «Taýly qyrat» torabyn, aýmaqta laı kóshkini bolǵan jaǵdaıda, onyń qıraý qaýpi basym bolǵandyqtan, jańa «Ermensaı» 220/110/10-10 kV №160A qosalqy stansasyna aýystyrý týraly sheshim qabyldanǵan bolatyn. Qazirgi tańda «Ermensaı» qosalqy stansasyna júktemeni aýystyrý jumystary tolyǵymen aıaqtaldy. Búginde zamanaýı aqparattyq tehnologııalardyń múmkindigi zor. Qaı salada bolsyn, bul tehnologııa jumysty jeńildetýge birden-bir yqpal etip otyr. Jurt jańa tehnologııanyń tilin meńgerýge kóshti. Osy turǵyda bizdiń kompanııa da «Sıfrly Qazaqstan» baǵdarlamasyn qolǵa aldy. О́tken jyldyń 1 qańtarynan bastap tutynýshyǵa elektr jelilerine qosylý úshin tehnıkalyq sharttardy onlaın tártibinde ǵalamtor arqyly alýǵa múmkindik paıda boldy. Bul úshin tutynýshynyń elektrondy sıfrly qoltańbasy bolýy qajet. Iаǵnı árbir tutynýshy úıden shyqpaı-aq óz ótinishin ǵalamtor arqyly joldap, qysqa ýaqyt ishinde tehnıkalyq shart alýyna bolady. О́tken jyly atalǵan júıeni tutynýshylarymyzdyń 60 paıyzy paıdalanyp úlgergen, – deıdi Muhıt Úmbetov.
«Alataý jaryq kompanııasy» AQ búginde Almaty qalasy ákimdiginiń basqarmalarymen birlese jergilikti bıýdjet esebinen salynǵan, quny 51,5 mlrd teńge bolatyn elektr jelileriniń aktıvterin kompanııa balansyna alý jumystaryn júrgizýde. Bulardyń arasynda Aqkent (1,2,3), Alǵabas, Aqbulaq, Dýman, Atyraý (1,2,3), QazPAS, Aısha bıbi, Qarasý shaǵyn aýdandaryn, qaıtadan salynǵan turǵyn úı keshenderin jáne taǵy basqa da nysandardy elektr jelisimen qamtamasyz etýge arnalǵan 6 dana – PS, 321 dana – TP/RP, 1383,48 shaqyrymdyq 0,4-220kV LEP bar. Sonymen qatar Almaty qalasyndaǵy ıesi anyqtalmaǵan elektr júıelerin (barlyǵy – 544 nysan, onyń ishinde 758,3 shaqyrymdyq 0,4-10kV LEP, 99 dana TP/RP bar) eki kezeńmen «AJK» AQ balansyna alý boıynsha jumystar da júrgizilýde. Kún sanap aýmaǵy úlkeıip kele jatqan Almatyda elektr qýatyna degen suranys ta eselep artyp otyr. Osy jyldyń birinshi maýsymynyń qorytyndysy boıynsha, byltyrǵymen salystyrǵanda tutynýshylyq qyzmet te birshama ulǵaıǵan. Osydan 10-15 jyl buryn almatylyqtar apattyq jaǵdaılarda jaryqty kezek-kezegimen sóndirip, saǵattap jaryqsyz otyrýǵa májbúr bolatyn kezderdi de bastan ótkergen. Bir qýantarlyǵy, qalada mundaı problema qazir atymen joq.
ALMATY
