Aqtoǵaı aýdany desek, Alash galereıasy kóz alymyzǵa keledi. Qazaqtyń úsh arysy – Álıhan Bókeıhan, Álimhan Ermekuly, Jaqyp Aqbaıulynan bastap, áıgili ánshi-kúıshiler Áset Naımanbaıuly, Kúlásh Baıseıitova, Manarbek Erjanov, Maǵaýııa Hamzın, ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń qaharman batyrlary Qazbek Nurjanov pen Nurken Ábdirov deıik pe, nebir uly tulǵalarǵa tuǵyr bolǵan bul ólkeniń topyraǵy ejelden kıeli sanalady. Odan bólek, Aqtoǵaı óńiri Arqanyń eń bıik shyńy Aqsorań menmundalap, Toqyraýyn ózeni tolqyp aqqan ásem tabıǵatymen de erekshe qonys ekeni belgili. Jáne bul baıtaq pen baısyndy aralaǵan kez kelgen jan, kórkem tabıǵatpen astasqan asa baı ejelgi muralarǵa, nebir tarıhı qundy jádigerlerge kóptep jolyǵar edi. О́kinishke qaraı, osy bir tańǵajaıyp topyraq respýblıka kóleminde kóp nasıhattalmaı qalyp jatady. Muny aıtyp otyrǵan cebebimiz, Elbasy N.Nazarbaevtyń «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasy men Prezıdent Q.Toqaevtyń rýhanııat tóńiregindegi ıgi bastamalaryn negizge ala otyryp, sol óńirden shyqqan belgili ólketanýshy Tuńǵyshbaı Muqan nemeresi Medeý Chapaıuly ekeýi «Aqtoǵaı tarıhynyń tas sandyǵy» atty tanymdyq derekti fılm túsirip, jaqsy jańalyqqa eleń ete qaldyq.
Bul týraly pýblısıst Naqypbek Sádýaqasov redaksııaǵa arnaıy qońyraý shalyp, ilkimdi isti súıinshilep jetkizdi. Aıtýynsha, atasy men nemeresi ıgi iske jarty jyl eńbektenipti. Bes aıdan asa ýaqyt boıy 5 myń shaqyrym jol júrip, tek óz kúsh-quraldarynyń kómegimen-aq kórnekti isti kópshilikke mazmundy usyna bilgen. Atalǵan eńbek aýdan jurtshylyǵyna ǵana emes, oblys, tipti respýblıka sheginde úlken mánge ıe mańyzdy materıal deýge bolady. Shynaıy yqylaspen, ynta-jigermen jasalǵan taǵylymdy fılm búgingi urpaqqa taptyrmas eńbek, bolashaq úshin baı mura desek artyq aıtqandyq bolmas edi. Asa bir atap ótetin de, eń tańdanarlyq jaıt, fılm avtorlary T.Muqan men M.Chapaı táýekelge bel baılap, eshkimnen qarjylaı kómek suraýdy oılaryna da almaǵan. «Zerek oıly, qajyrly da eńbekqor Tuńǵyshbaı Muqan bul iste eshkimge salaýatyn salmaǵany bizdi qatty tań qaldyra qoımady. Sebebi, óziniń maǵynaly da sanaly ǵumyryn qazaqtyń tarıhy men shejiresine, ólketaný salasyna arnaǵan ardager azamat bul fılm erteńgi urpaqqa jarqyraǵan temirqazyq, úlgi-ónege bolsyn dep biledi. Bir de bir pendeniń az-maz aqshasyna telmirmeı, tek óz qarajaty men tehnıkalyq múmkindigin ǵana paıdalanǵan. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń byltyrǵy Úndeýi boıynsha 2020 jyl «Volonter jyly» bolyp atalǵany barshaǵa belgili. Qazaqsha – bas paıdasynan tys eriktiler. Mine, T.Muqan men M.Chapaı eriktiler qozǵalysyn elden buryn, ol qozǵalys eshkimniń oıyna kelmegen ótken jyly, bıliktiń nusqaýynsyz, atalǵan ıgilikti isti ózderiniń júrekteriniń qalaýy boıynsha bastap ketken», deıdi N.Sádýaqasov.
Úlken iske qadam bastar aldynda Aqtoǵaı aýdanynyń ákimi Saltanat Mirasylqyzy bastamashyl eriktilerdi jyly qabyldap, olardyń ıdeıalaryna shynaıy rızashylyǵyn bildirip, qol jetpes bıikke qanattandyratyndaı rýhanı qoldaý jasaǵan. Deı turǵanmen, Alash arystarynyń izi men isi saırap jatqan saıyn dalanyń qundy shejiresin eki jarym saǵattyq tutas taspaǵa basyp shyqqan rýhanııat shyraqshylary áli de memleket tarapynan qoldaý tapsa degimiz keledi.
Avtorlar 52 myń sharshy shaqyrym alyp aýmaqty jaı ǵana beınetaspaǵa túsirip ótpegeni belgili. Ideıa avtory Tuqańmen sóıleskenimizde el men jerdiń shejiresin jınaý barysynda ár aýyldyń kónekóz, keýdeleri tarıh pen taǵylymǵa toly aqsaqaldaryn kóptep sóıletip alǵanyn bildik. Olardyń kóbisi arǵysy toqsan, bergisi jetpis-seksenniń ústindegi úlken adamdar. Olardyń sanalary men kókirek saraılary altyn sandyq ekenin jaqsy bilgen ólketanýshy barynsha úlgerip, umytylyp bara jatqan eski ańyz-áńgimelerdi, ejelgi jer-sý ataýlarynyń biz bilmeıtin tarıhyn jazyp alýy – óte úlken keshendi jumys bolǵan. Bul rette Tuqańnyń da attaı shaýyp júrgen, Qudaı bergen qýaty bolmasa, qylshyldap turǵan jas jigit demes edik. Oǵan Alashtyń umytylyp bara jatqan kómeski tarıhyna degen shynaıy janashyrlyq osyndaı batyl qadamdar jasatyp otyr.
Fılmge keler bolsaq, avtorlar aýdan terrıtorııasyn túgel aralap, tarıhı jerlerdi, kórikti tabıǵat obektilerin, alys-alys eldi mekenderdi, kıeli oryndardy, arheologııalyq keshenderdi túsirip, keń kólemde eńbektengen. Negizinen, Alash qaıratkerleri týraly tyń derekter – fılmniń basty ózegi etip alynǵan. Sondaı-aq óńirdegi arheologııalyq keshenderdi zerttegen ǵalymdar Á.Marǵulan, M.Qadyrbaev, J.Qurmanqulov, L.Ermolenko, A.Beısenovterdiń ǵylymı matrıaldary da fılmniń tutas boıyna arqaý bolǵan. Jalpy, 1947-1952 jyldary akademık Á.Marǵulan basqarǵan ekspedısııanyń jumystary nátıjesinde Aqtoǵaı aýdanynan Beǵazy-Dándibaı mádenıetine jatatyn mańyzdy eskertkisher kóp tabylǵan. Osyǵan oraı, fılmge aýdan terrıtorııasyndaǵy neolıt, tas jáne qola dáýirlerinen bastap, saq, ǵun, túrik, qypshaq kezeńderin sıpattaıtyn arheologııalyq jáne tarıhı eskertkishter men osy kúngi eleýli qubylys-kórinister negiz bolǵan. Fılmge aýdan óńirinde ár jyldarda ótken sharalardyń materıaldary da paıdalanylǵan. Fılmniń birinshi kórinisterinen bastap, adam janyn baýrap alatyn sazdy áýen retinde Aqtoǵaıdyń ánurany ispettes Abzal Bóken men Dártaı Sádýaqasovtyń «Aqtoǵaı – altyn besigim» áni men Serik Saǵyntaı, Qýandyq Sádenov avtorlyǵymen jaryqqa shyqqan «Toqyraýyn tolǵaýy» áni «Toqyraýyn» án-bı ansambli oryndaýynda kórermendi birden elitip áketedi. Bu jumys elimizdiń basqa óńirleriniń óreli ólketanýshylaryna úlken úlgi bolatyny sózsiz. Fılmniń tusaýkeserine qatysqan Aqtoǵaı, Qaraǵandy, Balqash jurtshylyǵy qomaqty iske úlken baǵa berip, tipti osy atalǵan tarıhı mańyzy zor materıaldy Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń qoldaýymen búkil Qazaqstan boıynsha keń nasıhattaý kerektigin aıtqandar kóp bolǵan. Rasymen de bul ıgi isti ıisi qazaq túgel kórse artyq emes. Tuńǵyshbaı Muqan buǵan deıin de qanshama ǵylymı eńbektiń avtory retinde, elde otyryp-aq respýblıka kólemindegi birden-bir álıhantanýshy tulǵa retinde esimi elge jaqsy tanys. Oıy zerek, sózi zerdeli osyndaı azamattar ulttyń sanasyn shyn máninde jańǵyrtady. Aqtoǵaı – Alashtyń rýhanı temirqazyǵy. Onyń tarıhy tutas elge ortaq.
