Sońǵy 15 jylda bes ret «Proton» qulapty. Bul ár úsh jyl saıyn bir zymyran tasyǵysh «qalypty jaǵdaıda» qulap otyrǵan degendi bildirse kerek. Al olardyń ishindegi eń úlkeni 2 shilde kúni oryn alǵan oqıǵa eken. Sol qulaǵan «Protonda» 600 tonnadaı geptıl bolǵan.
Sonymen araǵa aıǵa jýyq ýaqyt salyp Astanadan delegasııa jetti. Baıqońyrǵa. Úkimettik topty Premer-Mınıstrdiń birinshi orynbasary – О́ńirlik damý mınıstri Baqytjan Saǵyntaev bastap keldi. Delegasııa quramynda Qorshaǵan ortany qorǵaý mınıstri Nurlan Qapparov, «Qazǵarysh» ulttyq ǵarysh agenttiginiń tóraǵasy Talǵat Musabaev jáne basqalar bar.
Sońǵy 15 jylda bes ret «Proton» qulapty. Bul ár úsh jyl saıyn bir zymyran tasyǵysh «qalypty jaǵdaıda» qulap otyrǵan degendi bildirse kerek. Al olardyń ishindegi eń úlkeni 2 shilde kúni oryn alǵan oqıǵa eken. Sol qulaǵan «Protonda» 600 tonnadaı geptıl bolǵan.
Sonymen araǵa aıǵa jýyq ýaqyt salyp Astanadan delegasııa jetti. Baıqońyrǵa. Úkimettik topty Premer-Mınıstrdiń birinshi orynbasary – О́ńirlik damý mınıstri Baqytjan Saǵyntaev bastap keldi. Delegasııa quramynda Qorshaǵan ortany qorǵaý mınıstri Nurlan Qapparov, «Qazǵarysh» ulttyq ǵarysh agenttiginiń tóraǵasy Talǵat Musabaev jáne basqalar bar.
Qyzylorda oblysyna kelgen delegasııa Aral jáne Qazaly aýdandaryna bardy aldymen. Sodan soń Baıqońyrǵa keldi. Onda qulaǵan «Protonnyń» ornyn kórdi. Aspanǵa kóterilmeı jatyp jerge gúrs ete qalǵan zymyran tasyǵysh №81 aılaqtan ushqan. Sodan 1400 metr jerge baryp qulaǵan. Alǵashynda «Proton» qulaǵan jerdiń ájeptáýir bolǵany baıqalady.
Búginde zalalsyzdandyrý jumystarynyń birinshi bóligi aıaqtalǵan. Jaqynda ekinshi bóligi bastalady. Aýa, topyraqtyń astyńǵy jáne ústińgi qabattary, jerasty sýlarynyń bári derlik tekserilipti. Qaýipti eshteńeniń tabylmaǵanyn aıtady mamandar. B.Saǵyntaev «qaýipti eshteńe joq dep qoıa salmaı, tekserý, zertteý jumystary únemi júrgizilip turýy kerek», dedi. Osydan keıin Baıqońyr qalasynda jıyn ótti. Oǵan «Roskosmos» tóraǵasy Vladımır Popovkın bastap reseılik taraptan birqatar jaýapty adamdar qatysty.
Keńes tizginin qolyna alǵan Baqytjan Saǵyntaev salmaqty da salıqaly túrde tek Qyzylorda oblysynyń halqyn ǵana emes, barsha qazaqstandyqtardy tolǵandyryp júrgen máselelerdi aıtty. Olardy sheshý jolynda Reseı ne isteıtinin de surady. Jıyn bastalmas buryn birinshi vıse-premer Tóretam eldi mekeniniń halqymen jolyqqan. Sol kezde qarapaıym jurtshylyq kóp nársege alańdaýshylyq bildirgen. Densaýlyq jaǵdaılaryn aıtyp, ótemaqy máselesin suraǵan. Saǵyntaev sony jetkizdi. «Roskosmostyń» tóraǵasy Popovkınniń jaýaby bizdiń kóńilden shyqty deı almaımyz. «Apat oryn alǵannan keıin men jarty saǵattan soń oqıǵa ornynda boldym. Kórip otyrsyz, tirimin», deıdi ol. Bizge Vladımır Aleksandrovıchtiń tógilgen geptıldiń áserinen aýyrǵany, ne ólgeni kerek emes qoı. Onyń munysy artyq boldy. Saǵyntaev ta onyń bul jaýabyna ońdy áńgime aıtty. «Másele keshegi apatqa ǵana tirelip turǵan joq. Osy jerdegi turǵylyqty halyq árbir zymyrandy ǵaryshqa shyǵaryp salyp jatyr deýge bolady. Al onyń zalaly bar ekeni anyq. Osy rette Reseı Baıqońyrdyń aınalasyndaǵy halyqqa ótemaqy tóleı me? Bizdiń aıtyp otyrǵanymyz osy», dedi ol. Osydan keıin baryp reseılik áriptesimiz jónge kelgendeı boldy.
Osy apattardan halyqtyń densaýlyǵyna zalal kelip jatqany dáleldense, biz ótemaqy tóleýge daıynbyz, dep jaýabyn túzetti. Baqytjan Saǵyntaev Densaýlyq saqtaý mınıstrligi men Qorshaǵan ortany qorǵaý mınıstrlikterine eldiń densaýlyǵyn jiti zerttep, qanshalyqty zııan keltirip jatqanyn ǵylymı turǵyda anyqtaýdy tapsyrdy. Osy jumystar aıaqtalsa, onda Reseıden ótemaqy óndirip alý týraly sharýa sheshiletin sııaqty.
Rasyn aıtý kerek, Baıqońyr qalasyndaǵy medısınalyq qyzmettiń dárejesi táp-táýir. Aral, Qazaly, Qarmaqshy aýdandarynyń halqy Baıqońyrǵa jaqyn bolǵasyn sonda emdelgendi qalaıdy. Biraq ondaı múmkindik joq. Baqytjan Ábdiruly bul máseleni de aınalyp ótpedi. «Ári-beriden soń biz Keden odaǵynda birgemiz. Baıqońyr men Tóretamnyń arasy turmaq, shekaramyzdy da ashyp tastadyq. Sondyqtan jergilikti halyqtyń Baıqońyrda emdelýine qatysty máselege de adamgershilikpen qaraýǵa shaqyramyn», dedi B.Saǵyntaev.
Tehnıka damyǵan zamanda mynadaı apattyń oryn alýy da mıǵa qonymsyz tirlik negizi. Ony reseılikter de moıyndap otyr. Osy oraıda Qazaqstan men Reseıdiń Baıqońyrdy birlesip ıgerýi týraly da sóz boldy. Buıyrtsa, bul jumys 2015 jyldan bastalmaq. Al zymyrandardy ǵaryshqa ekologııalyq taza j anar-jaǵarmaımen ushyrýdy Reseı 2018 jyldan keıin qolǵa alady eken.
Qorshaǵan ortany qorǵaý mınıstri Nurlan Qapparov ta tyńǵylyqty daıyndalyp kelgen eken. Mınıstrdiń baıandamasyn bastan-aıaq aıtyp jatý artyq shyǵar. Degenmen, myna jaǵdaıatqa basymdyq berý paryz. Baıqońyrda Qazaqstannyń Ekologııalyq kodeksi júrmeıdi eken. Iаǵnı oǵan baǵynbaıdy degen sóz. Mınıstr atalǵan kodekstiń pármeni aılaqqa da qatysty bolýy kerek dep sanaıdy. Budan ne uǵamyz? Mysaly, Qazaqstannyń jerasty qazba baılyqtaryn ıgerip jatqan mekemeler bar. Ágárákı, solar qorshaǵan ortaǵa zalal keltirse, onda óndirtip turyp aıyppul salyp, eki aıaqtaryn bir etikke tyǵady. Ekologııalyq kodeksti alǵa tarta otyryp. Mine, atalmysh qujat Baıqońyrda zań júzinde saltanat qurar bolsa, onda árbir apattan soń Reseıdiń eki tizgin, bir shylbyry bizdiń qolda bolady. Sol arqyly «ótemaqy tóleseńdershi» demeı-aq, zańdy túrde óndirip alýǵa tóte jol salynady.
Qyzylorda oblysynyń ákimi Qyrymbek Kósherbaev ta eldiń sózin aıtty. Osyǵan deıin Qazaqstan jaǵy Baıqońyr qalasynda birqansha áleýmettik nysan saldy. Biraq Reseı sol nysandardy qabyldaýdyń ózinde kejegeleri keıin tartyp turady. Sý jańa ǵımarattar qabyldanbaı, tozǵan jaǵdaılar da kezdesken. Al ózderi eshteńe istemeıdi. «Sońǵy jıyrma jylda Reseı tarapynan Baıqońyr qalasynda birde-bir áleýmettik nysan salynbaǵan», deıdi Qyrymbek Eleýuly. Budan «pul bolmasań, kúl bol» degen pıǵyl jatqandaı ma, qalaı?! Jalpy, eki memlekettiń arasynda Baıqońyr qalasyn birlesip damytý týraly «Jol kartasy» jasalyp jatyr. Onyń kesheýildep jatqan jaǵdaıy bar. Ákim osyny da eske saldy. Al Popovkın «Jol kartasyna» qajetti qujattardy Qazaqstan keshiktirip jatyr degendeı bolǵan. Osy tusta Musabaev jaqsy aıtty. «Biz ózimizge qatysty qujattardy osy Baıqońyrda Kelimbetov pen Shývalovtyń basshylyǵymen ótken eki el úkimetteriniń birlesken otyrysynda daıyndap bergenbiz. Sondyqtan másele bizge qarap turǵan joq», dep naqty jaýap berdi.
Sonymen Baıqońyrdaǵy jıyn eki eldiń ustanǵan baǵyttaryn aıqyndap berdi. Ekijaqty túsinistik bary da baıqalady. Osy túsinistiktiń arqasynda keıbir kúrmeýli máseleniń túıini tarqatylady dep senemiz.
Erjan BAITILES,
«Egemen Qazaqstan».
Qyzylorda oblysy.
