– Eńbek naryǵynyń qarqyndy damýy, tehnologııalyq jáne demografııalyq ózgerister jaǵdaıynda jańa táýekelder men syn-qaterler týyndaıdy. Búginde kóptegen adamdar eńbek shartyn jasamaı, ınternetti paıdalanýshylar arqyly aqsha tabady da áleýmettik aýdarymdardy tólemeı jatady. Áleýmettik táýekelder týyndaǵan kezde olardyń múddesin qorǵaý maqsatynda halyqty áleýmettik júıemen qamtýdyń ozyq tájirıbelerimen bólisseńiz.
– Eń aldymen, biz eńbektiń jańa túrleri men áleýmettik qamsyzdandyrý arasynda qandaı da bir básekelestik nemese tartystyń joq ekenin túsinýimiz kerek. Al ekinshiden, adamdardy jańa sıfrly álemge tartýymyz, úıretýimiz tıis. Buǵan birneshe jaqsy mysaldar keltireıin. Eger siz GoJeck platformasymen Indonezııaǵa saparǵa baryp, ınternet qosymshalary arqyly tapsyrys berip, tólem jasaıtyn bolsańyz sol mezette júrgizýshiniń áleýmettik qamsyzdandyrýyna da belgili bir paıyzdy tólegen bolasyz. Ýrýgvaıda kólikti Uber baǵdarlamasy arqyly paıdalanǵyńyz kelse áleýmettik qamsyzdandyrýdan saqtandyrý bolǵan jaǵdaıda ǵana lısenzııa ala alasyz. Aıta bersek mysaldar kóp. Jańa eńbek naryǵyndaǵy osyndaı tájirıbeni qoldanýymyz kerek. Sonda áleýmettik qamsyzdandyrýmen barlyq halyqty, tipti jańa eńbek naryǵyndaǵy adamdardy da qamtı otyryp, jahandyq maqsatqa qol jetkizemiz.
– HÁQQ áleýmettik qamsyzdandyrýdyń aldynda turǵan 10 jahandyq syn-qaterdi aıqyndady. Sonyń biri – halyqtyń áleýmettik qamsyzdandyrýǵa úmit artýy. Ekonomıkalyq daǵdarys jaǵdaıynda tabys deńgeıiniń tómen bolýyna baılanysty kóptegen otbasylar kedeılik sheginde ómir súrip otyr. Sizdińshe kóp balaly otbasylardy áleýmettik qamsyzdandyrý máselesin qalaı sheshýge bolady?
– Taǵy da azdaǵan kirispe jasaǵan durys shyǵar. Adamdardyń tıimdi áleýmettik saqtandyrýǵa úmit artýy tańǵalarlyq is pe? Bul olardyń áleýmettik qamsyzdandyrýdyń mańyzdylyǵyn jaqsy sezinetinin kórsetedi. Jaqsy úkimet osyndaı úmitti aqtaı alatyn áleýmettik qamsyzdandyrý júıesin qurýy qajet. Aýrýdan, óndiristik jaraqattardan, jumyssyzdyqtan jáne zeınetaqy júıesinen basqa uzaq ýaqytqa jumystan qol úzgenderdi saqtandyrýmen qamtý – kedeılik táýekeliniń aldyn alý degendik. Ekinshi deńgeıde, oqytý, jumysqa tartý arqyly az qamtylǵan otbasylarǵa qoldaý kórsetesizder. «Ash adamǵa balyq berme, qarmaq ber» degen qytaı maqaly eske túsedi. Jer aýmaǵy Germanııadan alty ese úlken, al halyq sany meniń elimnen 4 ese az Qazaqstan úkimeti úshin otbasyn qorǵaý basty basymdyqtardyń biri ekenin jaqsy bilemin. Sondyqtan jas otbasylardy kóp balaly bolýǵa, olardyń bilim alýyna jáne medısınalyq kómek deńgeıin kóterýge shaqyratyn áleýmettik transfert baǵdarlamalaryna erekshe nazar aýdarǵan durys dep esepteımin.
Adam kapıtalyna, ásirese balalarǵa ınvestısııa salý búginde álemdik trendke aınalyp otyr. Álemde otbasyn qorǵaýǵa jáne bolashaq urpaqty ınvestısııalaýǵa baǵyttalǵan ártúrli baǵdarlamalar bar. Mysaly, Reseıdiń analar kapıtaly nemese Brazılııanyń Bolsa Familia (otbasy ámııany) baǵdarlamalaryn atap ótkim keledi. Aıtpaqshy, Brazılııa úkimeti 2013 jyly Dohada ótken Áleýmettik qamsyzdandyrýdyń dúnıejúzilik forýmynda Bolsa Familia baǵdarlamasy úshin HÁQQ-nyń basty nagradasyn jeńip alǵan.
– Búginde laıyqty jumys dep jetkilikti tabysy bar, jumys ornynda qaýipsizdikti qamtamasyz etetin jáne otbasy músheleriniń áleýmettik qorǵalýyn qamtamasyz etetin nátıjeli jumysty aıtady. Osyǵan baılanysty memlekettiń eń tómengi jalaqy deńgeıin belgileýi óte mańyzdy. Ortasha jalaqy men eń tómengi jalaqynyń ara-jigin aıtyp berińizshi.
– Eń tómengi jalaqy birqatar elderde áli de bar. Onyń deńgeıi eshqashan ǵylymı dáleldermen jaýap bere almaıtyn joǵary deńgeıdegi saıası másele. Biz Halyqaralyq áleýmettik qamsyzdandyrý qaýymdastyǵynda kedeılikti boldyrmaý maqsatynda eń tómengi kirister men eń tómengi zeınetaqylardy kepildendirý máselelerine kóp kóńil bólemiz. Al qamtamasyz etilýge tıisti áleýmettik qamsyzdandyrýdyń bazalyq deńgeıine keletin bolsaq, onda HÁQQ áleýmettik qamsyzdandyrýdyń eń tómengi normalary týraly Halyqaralyq Eńbek uıymynyń №102 konvensııasyn qoldaıdy. Bul mańyzdy konvensııa 1952 jyly qabyldandy jáne ol tólenetin járdemaqylardyń eń tómengi mólsheri boıynsha asa joǵary standarttarǵa ıe birqatar konvensııalarmen tolyqtyryldy. Qatelespesem, bul konvensııaǵa burynǵy Keńes odaǵy elderinen tek Reseı men Ýkraına ǵana taıaýda qosyldy.
– Siz uzaq jyldar boıy Germanııadaǵy Jazataıym oqıǵalardan mindetti áleýmettik saqtandyrý qoǵamyn basqardyńyz. Álemde óndiristegi jazataıym oqıǵalardan saqtandyrýdyń túrli joldary bar. Mysaly, keıbir elder muny jeke saqtandyrý uıymdary arqyly, al keıbireýleri memlekettiń basqarýyndaǵy biryńǵaı operator arqyly júzege asyrady. Qaı modeldi tańdaǵan durys dep oılaısyz?
– Árıne kez kelgen el úshin qolaıly bolatyn bir de bir model joq. Biraq aldyn alý, ońaltý jáne ótemaqy máselelerin qamtıtyn kommersııalyq emes qoǵamdyq júıeler jumys berýshiler men jumysshylar úshin de, tutastaı ekonomıka úshin de tıimdi. Eger sizder salalar boıynsha bir nemese birneshe uıym qursańyzdar, onda olar basqa faktorlarǵa, ıaǵnı eldiń aýmaǵyna, saladaǵy birneshe fılıaldyń mańyzdylyǵy sııaqtylarǵa baılanysty bolady. Alaıda, óndiristegi jazataıym oqıǵalardan saqtandyrý bıznes emes, áleýmettik qamsyzdandyrý ekenin esten shyǵarmaǵan jón.
– HÁQQ 2018 jyly óndiristegi táýekelderdiń aldyn alý jónindegi Vision Zero halyqaralyq syılyǵymen marapattaldy. Osy aldyn alý sharalarynyń artyqshylyqtary qandaı?
– HÁQQ Vision Zero kampanııasy aldyn alý sharalary salasyndaǵy eń alǵashqy jahandyq jáne eń tabysty kampanııa. Osy halyqaralyq qozǵalysqa álem boıynsha birneshe myń kompanııalar qosyldy. Nege? О́ıtkeni negizdeme óte qarapaıym jáne maqsat aıqyn. Iаǵnı, kez kelgen apattyń aldyn alýǵa bolady. Sondyqtan aýyr nemese adam ólimine ákeletin árbir jazataıym oqıǵany boldyrmaýǵa múmkindik beretin eńbek álemin quraıyq. Bul jańa mentalıtet, jańa fılosofııa. Bul belgili bir ýaqyt ishinde qol jetkizetin nemese oryndaıtyn sharýa emes. Aıtpaqshy, ótken jyly Jenevada Halyqaralyq áleýmettik qamsyzdandyrý qaýymdastyǵy men Qazaqstannyń Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi Qazaqstanda Vision Zero qyzmetin damytý boıynsha ózara yntymaqtastyq týraly memorandýmǵa qol qoıǵanyn atap ótkim keledi. Eńbekti qorǵaýǵa salynǵan ınvestısııalar úsh ese tıimdiligin beretini dáleldenip otyr.
– Áleýmettik qamsyzdandyrýdyń joǵary standarttary uıymdardyń ınnovasııalardy qoldaný qabiletine baılanysty. Áleýmettik qamsyzdandyrýdy sıfrlandyrý jáne avtomattandyrý nátıjesinde bıýdjetten bólek áleýmettik qorlardy biriktirýdiń halyqaralyq tájirıbeleri bar ma?
– Búginde ákimshilik shyǵyndardy azaıtý jáne sıfrlandyrý baǵdarlamalaryn asa tıimdi paıdalaný maqsatynda áleýmettik qamsyzdandyrý uıymdarynyń birigýiniń halyqaralyq tendensııasyn baıqaımyz. Muny sizder kishigirim mekemelerge qaraǵanda, úlken mekemelerde júzege asyra alsańyzdar tipti de keremet bolar edi. Uıymdar birlestigi, eń aldymen, uıymda qajetsiz bólýlerdi, basqarýda keıbir fýnksııalardyń qaıtalanbaýynyń aldyn alady. Alaıda, áleýmettik qamsyzdandyrý salasyndaǵy kez kelgen táýekeldiń óz erekshelikteri bar. Zertteýler nátıjelerine súıensek, áleýmettik aýdarymdar nemese salyq túsimderi, sonymen qatar, áleýmettik saqtandyrý erekshelikteri halyqty áleýmettik qorǵaýda mańyzdy ról atqarady. Sondyqtan da osyndaı reformalardy júrgizýde «ózimizdiń jaqsymyzdan» da aıyrylyp qalmaýǵa tyrysý kerek. Áleýmettik saqtandyrýdyń bir salasy aıasynda uıymdardy biriktirgende bul utymdy kórinedi. Mysaly, eger sizder medısınalyq saqtandyrýdy zeınetaqymen saqtandyrý uıymdarymen biriktirýdi josparlasańyz, onda bul keri áserin tıgizýi múmkin. Álemde salaaralyq yntymaqtastyqtyń jaqsy tájirıbeleri de bar. Germanııada aýrýhana kassalary zeınetaqymen saqtandyrýǵa (Rentenversicherung), jumyssyzdyq jaǵdaıyna (Arbeitslosenversicherung), aýrýdan (Krankenversicherung), qajetti kútimdi (Pflegeversicherung) saqtandyrýǵa orasan kóp jarna jınady. Alaıda, jazataıym oqıǵalardan saqtandyrý úshin basqa ádis-tásilder qajet. Árıne ulttyq kontekst te óte mańyzdy ekenin umytpaýymyz qajet. Tipti bir eldiń ishinde árbir jaǵdaıǵa ártúrli tásil qajet bolýy múmkin. Jalpy, aıtqanda men óz oıymdy reforma – ony basqaratyn adamdarǵa qosymsha yńǵaıly jaǵdaılar jasaýǵa emes, kerisinshe áleýmettik qamsyzdandyrýǵa halyqtyń qamtylýyn keńeıtýge jáne olarǵa asa sapaly qyzmet kórsetýge baǵyttalýy qajet dep túıindegim keledi.
Áńgimelesken
Maıgúl SULTAN,
«Egemen Qazaqstan»
