Telqońyr

О́tken HH ǵasyrdyń 90-jyldary­nyń basynda, totalıtarlyq rejim siresip turǵan Mońǵolııada «Sosıalızm be, álde órkenıettiń adasýy ma?» dep sosıalızm degen dúleıge qasqaıa qar­sy suraq qoıyp, ony baspasózde ashyq jarııalaýǵa kimniń dáti bara alyp edi? Ol kezde kemeldengen sosıa­lızm jyryn jyrlap elirgen otan­das­ta­rymyzdyń «Maqtansań maqtan, qa­zaq, tóbeń kókke jetpeı tur az-aq»,  dep ándetip júrgenin umyta qoıǵanymyz joq.

Myna bir kóripkeldikke qaıran qala­myn, jazýshy F.Dostoevskıı Eýro­pany kommýnızm elesi kezip júr­gen sonaý HIH ǵasyrda: «Eger de sosıalızm ras bol­sa, onda qudaı joq, al qudaı bar bolsa, onda sosıalızm ótirik», depti. Mine, ǵajap, qudaı bar eken, sosıalızm ótirik eken, eles kúıinde ǵaıyp bolypty. Al HH ǵasyrdyń sońynda Zardyhan «bolyp, tolyp turǵan sosıalızmdi» tek «órkenıettiń adasýy» ǵana ekenin aıdaı álemge jar salyp qana qoımaı, mońǵol jastaryn batyl áreketke bas­taı bilipti.

Zaqań Qazaqstanǵa kelisimen Alma­tydaǵy jumysyn negizinen biryń­ǵaı ǵylymı zertteýge arnady. Eger pendeshiligimizdi qaıyryp qoıa turyp, kıeli tarıh pen ult-memleket múddesin alǵa tarta sóıler bolsaq, professor Zardyhan Qınaıatuly ótpeli ke­zeń ótkelinde ári-sári bolyp turǵan Qazaq­stan tarıhy ǵylymyn kátepti qara nardaı alǵa – Táýelsizdik alańyna alyp shy­ǵys­qan sanaýly tarıhshynyń biri ári biregeıi bolǵanyn aıtyp, marqumnyń rýhyn shat etýge tıispiz.

20 jylda (1996-2016 jj.) 200-deı zertteý maqalasy men 2 monografııa es­sesin baspasózde jarııalasa da, myna «ótpeli kezeń» dep atalǵan alasapyran zamanda bireý bilse, bireý bilip úlgermegen ultymyzdyń maqtanyshy, mem­leket qaıratkeri jóninde gazet oqyr­mandaryna arnaıy tanystyra ketýdi jón sanadyq.

Zaqań 1940 jyly 31 jeltoqsanda Mońǵolııanyń Qobda aımaǵynyń Qobda Somonyna qarasty Naryn darasynyń О́let qystaǵynda dúnıege kelgen eken. Anadan 3 jasynda, ákeden 16 jasynda aıyrylǵan jetim Zardyhan apaılarymen týǵan-týysqandarynyń qam­qorlyǵynda ósip erjetedi. 1949 jyly mektep esigin ash­qan talant­ty jas oqýyn Qobdada, Ulan­batyrda jalǵastyryp, 1961-1965 jyldary Mońǵol memlekettik ýnı­ver­­sıte­ti Qoǵamdyq ǵylymdar fa­kýl­teti­niń tarıh bólimin «tarıh pá­niniń oqy­­týshysy» mamandyǵy boıyn­sha qyzyl dıplommen támamdaıdy. 1965-1972 jyldary ártúrli jaýapty qyz­met­ter atqarady. 1972-1975 jyldar ara­lyǵynda Máskeýdegi partııa Or­talyq komıtetine qarasty qo­ǵamdyq ǵylymdar akademııasynyń aspırantýrasynda oqyp, «Qoǵamdyq oı-sananyń qalyptasý máseleleri» taqyrybynda fılosofııa ǵylymdarynyń kandı­daty ǵylymı dárejesin qor­ǵap shy­ǵady. 1975-1987 jyldary Moń­ǵo­lııa Kásipodaqtary Ortalyq Keńe­si basshysynyń orynba­sary bolyp is­teıdi. 1987 jyly MHRP Orta­lyq Komıteti janyndaǵy qoǵam­dyq ǵylymdar ınstıtýtynyń teorııa bóli­­mi bastyǵyna taǵaıyndalady. Osy qyzmetti atqara júrip 1987 jy­ly Máskeýdegi Ortalyq Komıtet ja­nyn­daǵy qoǵamdyq ǵylymdar aka­de­mııasyn­da tarıh ǵylymdarynyń doktory ǵyly­mı dárejesin qorǵaıdy. Dál sol jyly Mońǵol qoǵamyn dúr silkindirgen áıgili «Mońǵol Ha­lyq Respýblıkasynyń keleshek damýynyń keleli máseleleri» at­ty maqalasy «Partııa turmysy» jor­­nalynyń №12 sa­nynda jarııalany­symen KSRO, Japonııa, AQSh, QHR elderinde ja­ryq kórdi. Sol jyly Za­qań basta­ǵan top usynǵan MHRP-nyń jańa baǵ­darlamasy men Jarǵysy MHRP-nyń tótenshe sezinde qabyl­danady. 1990 jyly 23 naýryzda MHR mı­nıstr­­­ler kabıneti bastyǵynyń oryn­ba­sar­lyǵyna taǵaıyndalady. 1990 jyldyń qyrkúıeginde Mońǵolııa turaqty par­lamenti – Boǵa Hýraly­nyń orynbasary bolyp saılanady. Osy qyzmette júrgende 1991 jyly qabyldanǵan Mońǵolııanyń demokratııalyq jańa Kons­tıtýsııasyn daıyndaý komıs­sııa­synyń orynbasary bola júrip atqarǵan jumysy Mońǵolııanyń ár sa­ladaǵy myqty mamandarynan qural­ǵan 15 ǵalymnyń janqııarlyq eńbek­teri jóninde Zardyhan Qınaıatuly «Kósh­pendilik ǵumyr» atty kitabynda bylaı dep tolǵaıdy: «Eger qoǵam tapsyrys berse, ony ózgertýge 15 adamnyń da aqyl-oıy jetedi eken».

Mońǵoldyń jańa Konstıtýsııasyn qabyldatý úshin 72 saǵatqa sozyl­ǵan talqy barysynda tarıhshy Za­qań 22 márte jaryssózge shy­ǵyp, jaq­­tastarymen birge jańa demokra­tııa­lyq Konstıtýsııany qabyldatyp, Moń­ǵolııany parlamenttik demokratııa­lyq memleketke aınaldyra aldy.

Jarty ǵasyrlyq ǵumyryn, kúsh-ji­geri men aqyl-parasatyn aıamaı eń­bek etken «Qınaıattyń jalǵyzy» bar­­sha moń­ǵol eliniń Zardyqanyna, joǵary bıliktiń ekinshi tul­ǵasyna aınalyp edi. Zaqańa túptep kel­gende mansap ta, baılyq ta emes, eń qymbattysy – týǵan halqyna, onyń bos­tandyǵy men táýelsizdigine qyzmet etý ekenin, onyń sońǵy shırek ǵasyrlyq jan­keshti ómir jolyna, shyǵarmashylyq jasam­paz­dyǵyna nazar aýdarǵanda kózimiz jete túsedi.

1986 jyly Jeltoqsan oqıǵasy Zar­dyhan Qınaıatulynyń ómirin jańa ar­naǵa salyp jibergendeı boldy. Qo­lyndaǵy bar múmkindikti paıdalanyp, qazaq jastarynyń is-áreketterin qol­daýdan bastalǵan bul betburys Moń­ǵoldaǵy qazaqtardy atameken – Qazaq­stanǵa kóshirýdeı mashaqatty, rahmetinen ókpe-renishi kóp isterge ashyq jáne astyrtyn basshylyq jasaý­ǵa ulasty. Ishteı ýaqyty, sáti tús­kende tarıhı Otanyna oralýdyń qam-qareketin de umytqan joq edi. On­daı sátti kúnder de kelip jetken sııaqty. 1992 jyly «Baga Hýraldyń mer­zimi aıaqtalýyna baı­lanysty Zaqań da qyz­metin toqtatty. Mońǵolııanyń Tash­kent­te ashylǵan Bas konsýldyǵynyń Bas konsýly bolyp taǵaıyndaldy. 1993-1996 jyldary Mońǵolııanyń Qa­zaq­standaǵy elshi­liginde keńesshi bolyp, elshiliktegi óki­lettik merzimi aıaq­talǵannan keıin óz óti­nishi boıyn­sha dıplomattyq jumys­tan bosap, Almatyda turaqtap qaldy.

1996 jyly Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń «Qazaqstannyń Ejelgi jáne Orta ǵasyr­lar tarıhy bólimine aǵa ǵylymı qyz­metker, jetekshi ǵylymı qyzmetker (2000 j.), 2001 jyldan osy bólimniń meń­gerýshisi bolyp ómiriniń sońyna deıin qyzmet etti.

Osy barysta Zardyhan aǵa qazaq­standyqtarǵa tarıhshy retinde tanyl­dy. Jaı tanylyp qana qoıǵan joq, qazaq tarıhy ǵylymyna túbirli ózge­rister jasaǵan birneshe jańalyq ákelý arqyly mártebeli orynǵa kóteril­di.

Atap aıtar bolsaq, qazaq tarıhyn dáýirleý máselesindegi túıtkilderdi tar­qata kele, Qazaq memlekettiliginiń tarıhyn qashannan, kimnen bastaý kerek degen asa kúrdeli, daýly máselege alǵash ret «Qazaq memleketi tarıhy Joshy han shańyraǵyn kótergen Aq Ordadan bastalady» degen tujy­rym­damasyna negizdelgen «Qazaq mem­leketi jáne Joshy han» atty monografııasy arqyly jaýap berdi. Araǵa 10 jyl salyp 2014 jyly ol mono­grafııanyń jańa taraý, qo­sym­shalarmen tolyqtyrylǵan jańa nus­qasyn jarııalady. Osy eńbeginde tarıhshy qazaq tarıhy ǵylymyna alǵash ret «Mońǵol ulystary bıligi dáýiri» degen jańa ǵylymı anyqtama ákeldi. Bul dáýir shamamen 240 jylǵa sozyldy. Aq Ordany áýeli Joshy han, odan keıin onyń úlken uly Orda Ejen han men murager uldary bıledi. Alǵashqy astanasy Ertis boıynda, odan keıin Syǵanaq qalasy boldy degendi tarata kele tarıhshy: «Qazaq memleketiniń úlgisi (proobrazy), jer aýmaǵy, etnostyq qaýymy, áskerı-saıa­sı qurylymy, bılik dınastııasy Aq Ordanyń aıasynda qalyptasty», degen baılamǵa toqtaıdy.

Tarıhshy Zaqań tııanaqtap bergen tarıhı oqıǵanyń taǵy biri – 2015 jyly jarııalanǵan 715 bettik «Shyńǵys han jáne Qazaq memleketi» atty zertteý eńbegi arqyly jan-jaqty sóz boldy. Osynaý asa kólemdi zertteý eńbeginde tarıhshy basqalardyń qolyna túse bermeıtin mońǵol, tuńǵys, qytaı, arab, parsy, orys, japon, uıǵyr tilderinde jazylǵan 2080 derek kózderine silteme jasaıdy.

Tarıhshy Zardyhan Qınaıatulynyń HIH ǵasyrdan beri ár el tarıhshylary men túrkolog ǵalymdary árqalaı boljaldar aıtyp, talasyna núkte qoıǵan «Mońǵol ústirtin meken etken sońǵy túrki taıpalary: IH-HII ǵasyrlar» zertteý eńbegin 2001 jyly jarııalady. Azamat Zaqań ne istese de, ne jazsa da asa jaýapkershilik pen tereń ǵylymı paıymǵa arqa súıeýshi edi. Atalǵan monografııalyq eńbegin odan ári tolyqtyryp, kemeldendire túsýge on jyldan artyq ýaqytyn sarp etip, qaıtys bolarynan sál bu­ryn (2016 j.) «Naıman handyǵy: Tarıhy jáne mádenıeti» (HII-HIH ǵǵ.) degen eńbegin támamdap, amanat etip qal­dyrýy, ǵylymdy, tarıh ǵyly­myn qurmetteı alatyn kózi ashyq, kókiregi oıaý azamattardyń tarıhı sanasyn jańǵyrtýǵa baǵdar bergendeı boldy.

Ol tek saıası-qoǵam qaıratkeri, ta­­rıh­­shy ǵana emes, talantty áde­bıet­shi, etnograf ári aqyn bolatyn. Onyń qolynan shyqqan úsh tom­dyq «Mońǵolııadaǵy qazaqtar» men «Jy­laǵan jyldar shejiresi» 1995 jyly jáne «Kóshpendilik ǵumyr» (2010 j.) atty essesi qazaq oqyrmandary úshin tarıh oqýlyǵy qyzmetin atqardy deý­ge bolady.

Al qaıratker Zaqań Qazaqstanǵa kelgen­nen bergi jazǵan saıası-áleý­mettik máselelerdi kótergen pýblısıs­tıkalyq-tanymdyq maqalalar jınaǵy «Tarıhqa kózqaras» (1-tom, 2017 j.) dep atalady. Munda ult, tarıh jáne adam­dar taǵdyry jan-jaqty sóz bolady.

Kezinde «Qınaıattyń jalǵyzy» atan­­ǵan jetim bala taǵdyrlas mońǵol halqynyń, Shyńǵys han eliniń qamqor­lyǵynda tereń bilim alyp, memleket-qoǵam qaıratkeri, mámileger tulǵa bolyp, álemniń 27 eline Mońǵol ókimeti delegasııasyn bastap barǵan eken.

Tarıhı Otanyna oralǵannan ber­gi shırek ǵasyrda aýyz toltyryp aıtar­lyq on bir tomdyq ǵylymı zert­teý eńbekterin, 200-den asa alýan taqy­ryp­taǵy maqalasyn jarııalap, Táýel­siz qazaq eliniń ǵylymy men máde­nıetin, oı-sanasyn kemeldendirýge aıtar­lyq­taı qyzmet etip, 76 jasynda ómir­den ótti.

Álimǵazy Dáýlethan,

tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, professor