– О́mirzaq Ozǵanbaıuly, elimiz bıyl 1941-1945 jyldardy qamtyǵan soǵystaǵy Jeńistiń 75 jyldyǵyn keń aýqymda atap ótkeli otyr... Bul Jeńiske burynǵy Keńes Odaǵynda jan-jaqty, ásirese saıası-ıdeologııalyq turǵydan basa nazar aýdarylǵany belgili. Sol sııaqty qazirgi táýelsiz elimizde de osy Jeńistiń ózindik mańyzy joǵalǵan joq. Búgingi zamanaýı, jańasha kózqarastar bıiginen qaraǵanda, munyń máni nede?
– Jetpis jyldan astam ýaqyt ómir súrgen Keńes Odaǵyn biz taǵdyrdyń jazýymen otanymyz dep qabyldadyq. Al óziń Otanym dep tanyǵan eldi qorǵaý – azamattyq mindet. Sondyqtan 1941 jyly Keńes Odaǵynyń basyna kún týyp, el shetine jaý tıgende qazaqstandyqtar da atqa qondy. Osy soǵysqa bizdiń respýblıkamyzdan 1 mıllıon 200 myń adam attandy. Buǵan elimizden eńbek batalondaryna shaqyrylǵan 600 myńnan astam adamdy, sondaı-aq mindetti áskerı boryshyn ótep júrgen jerinen maıdanǵa tartylǵan 170 myń jerlesimizdi qosyńyz. Sonda soǵysqa shaqyrylǵan qazaqstandyqtardyń sany 2 mıllıonǵa jýyqtaıdy. Olardyń arasynda tikeleı soǵys qımyldaryna qazaqstandyq 1 mıllıon 400 myńǵa tarta jaýynger qatysqan. Olardyń 601 myńy týǵan jerge oralǵan joq.
Sonymen qatar soǵys qaýpi tóngen aımaqtardan jedel túrde elimizdiń aýmaǵyna kóshirilip ákelingen kóptegen strategııalyq mańyzy zor zaýytty iske qosyp, olardan soǵysqa qajetti ónimder shyǵarý isine jumyldyrylǵan jerlesterimizdiń, aýyl sharýashylyǵy salasynda eńbek etken analarymyzdyń, qarttar men balalardyń da sol qıyn kezeńderde Jeńisti jaqyndatýǵa qosqan úlesi orasan zor bolǵany belgili.
Negizinen, jaýdan azat etilgen kóptegen el ózderin qorǵap qaza tapqan, sonda jerlengen jaýyngerlerdiń ultyna, dinine qaramaı erekshe qurmetpen qaraý úrdisi saqtalýda. Buǵan jeke nemese baýyrlastar zıratyna jerlengen qazaqstandyq jaýyngerlerge sol elderdiń tarapynan kórsetilip otyrǵan taǵzym-qurmet dálel. Onyń myńdaǵan mysalyn aıtýǵa bolady. Máselen, Dneprden ótý úshin bolǵan shaıqasta kórsetken erligi úshin Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn alǵan Jumaǵalı Qaldyǵaraev Belarýs memleketiniń Mozyr qalasyn azat etý barysynda jalǵyz ózi jaýdyń 6 tankisin joıǵan. Osy erligi úshin ekinshi márte Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna usynylǵan. Biraq bul ataq qaıta berilmegen. Mine, qazaq batyryna osy qalada eskertkish ornatylǵan. Batyrdyń basynan topyraq ákelýge barǵan qazaqstandyq delegasııa jergilikti turǵyndardyń oǵan degen erekshe yqylasyna kýá bolǵan.
– Soǵys ardagerleriniń qatary sırep kele jatqany belgili...
– Iá, bir ókinishtisi, Uly Otan soǵysyna qatysqan ardagerlerdiń qatary kún ótken saıyn azaıyp barady. Tabıǵattyń zańdylyǵy óz degenin istemeı turmaıdy... Búginde Qazaqstanda 1200 soǵys ardageri bar. Olardyń 300-ge jýyǵy soǵys múgedegi. Aramyzda júrgen soǵys ardagerleriniń jartysy tósekke tańylǵan. Olardyń barlyǵy 90 jastan asqan. Osy tusta tyl ardagerleri týraly da aıta keteıin, olardyń sany búginde elimiz boıynsha 120 myńǵa jýyq.
– Soǵys ardagerlerine qamqorlyq jasaý, áleýmettik-turmystyq jaǵdaıyna kómektesý máselesi qandaı deńgeıde?
– Ardagerlerdiń barlyǵy memlekettik organdar men ardagerler uıymdarynyń tarapynan erekshe qamqorlyqqa alynǵan. Uly Otan soǵysynyń ardagerleri zań boıynsha salyqtan bosatylǵan, turǵyn úımen, jer jáne zeınetaqymen qamtamasyz etilgen. Sondaı-aq áleýmettik tólemder standarttary boıynsha qoldaý sharalarynyń keshenin alady. Soǵys ardagerlerine arnalǵan áleýmettik qyzmetter kómek kórsetýdiń tıimdiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan.
Aıta keteıik, Qazaqstanda Jeńistiń 75 jyldyǵyna oraı Uly Otan soǵysynyń ardagerleri men múgedekterine beriletin birjolǵy tólemderdiń mólsheri teńestiriletini belgili bolyp otyr.
«Ardagerler uıymy» Ortalyq keńesiniń áleýmettik jáne turmystyq máseleleri jónindegi turaqty komıssııasynyń otyrystarynda ardagerlerdi áleýmettik qorǵaýdyń ózekti máseleleri talqylanady. Talqylanatyn taqyryptar boıynsha materıaldardy osy komıssııa músheleri daıyndaıdy, olar ardagerler men zeınetkerlerdiń problemalaryn jergilikti jerde zertteıdi. Talqylaý nátıjeleri boıynsha Uly Otan soǵysynyń ardagerleri men olarǵa teńestirilgen adamdar úshin turǵyn úı jaǵdaılaryn, turmystyq, medısınalyq jáne mádenı qyzmetterdi jaqsartý boıynsha usynystar jasaldy. Osyǵan uqsas jumys oblystyq ardagerler keńesinde de júrgizilýde.
Ardagerlerdiń Ortalyq keńesi dástúrli túrde 1 qazan – Halyqaralyq qarttar kúnin keń aýqymda atap ótedi. Biz bul ataýly datany bir kúnmen ǵana shektemeı, aılyq aksııa retinde uıymdastyryp kelemiz. Oǵan barlyq aımaqtar belsene qatysady. Osy aksııaǵa eriktiler uıymdary, elimizdiń mektepteri men kolledjderiniń oqýshylary atsalysady. Aksııa mindetteriniń biri – ardagerlerdiń materıaldyq, mádenı jáne turmystyq jaǵdaılaryn kórsetetin áleýmettik kartalarynyń aımaqtyq keńesterde bolýy jáne memlekettik organdar arqyly anyqtalǵan qıyndyqtardy joıý boıynsha sharalar qabyldaý.
Jalpy, ardagerlerdiń barlyq ótinishteri muqııat qaralyp, olardyń hattary men ótinishteri tirkelip, túsindirýler men jaýaptar beriledi. Bul jumysty Ortalyq keńes jáne barlyq ardagerler uıymdary turaqty negizde júrgizedi.
Birde-bir ótinish jaýapsyz qalmaıdy, tipti eger másele oń sheshimin taba almasa da, azamatqa jan-jaqty zańgerlik keńester beriledi. Kóptegen ótinish kelýshiniń jeke qabyldaýynda sheshiledi. Árıne birinshi kezekte Otan qorǵaýshylarynyń erlik isterin este saqtaý sharalary turady.
– Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn alǵan qazaqstandyq arystardan kimder bar?
– Bul soǵysta respýblıkamyzdyń erekshe erligimen kózge túsken 500-den astam jaýyngeri Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn ıelengen. Qazaqstandyq 4 ushqysh: Talǵat Bıgeldınov, Leonıd Beda, Ivan Pavlov, Sergeı Lýganskıı Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn 2 márte aldy.
О́kinishke qaraı, búginde 1941-1945 jyldardaǵy soǵysta Keńes Odaǵynyń Batyry atanǵandardan eshkim qalmady...
Keıbir ádiletsizdikterdiń, kóz juma qaraýdyń kesirinen osyndaı joǵary ataq ala almaı qalǵandar qanshama deseńizshi... Áıtpese, bul sanattaǵylardyń qatary budan da kóp bolatyn edi. Osy arada aıta keteıin, tarıhshy Berik Ábdiǵalıuly Nur Otan partııasymen birlesip «Umytylǵan Qaharmandar» – «Zabytye Geroı» atty kitap shyǵardy. Onda Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna erekshe erligi úshin usynylǵan 133 qazaqstandyqtyń esimderi, olardyń erlikterin rastaıtyn komandırler, negizinen polk komandırleri qol qoıǵan qujattar berilgen. Alaıda olardyń eshqaısysy Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn alǵan joq. Berilgen málimetterge súıene otyryp, Ortalyq keńes osy kitapta kórsetilgen batyrlardyń esimderin olardyń kishi otandaryndaǵy kósheler men mektepterge berý jóninde týystarynyń usynystaryn atqarýshy organdarǵa jetkizýdi kózdep otyr.
– «Soǵys balalary» degen ataý aragidik bolsa da aıtylyp qalady. Olar kimder?
– 1941-1945 jyldardaǵy soǵys kezinde kem degende 6 aı jumys istegen balalar «soǵys balalaryna» jatady. Soǵys aýyrtpalyqtary balalarǵa ońaı tıgen joq. Balalar, jasóspirimder tózimsiz jaǵdaıda ómir súrdi, ashqursaq júrip jumys istedi, soǵysty, partızan boldy. «Soǵys balalarynyń» jaǵdaıy týraly da oılanatyn kez keldi dep oılaımyn.
– Soǵys ardagerleriniń ónegeli ómir jolyn óskeleń urpaqty patrıotızmge, Otandy súıýge, qıyndyqtarǵa tótep bere bilýge tárbıeleý isine qural retinde paıdalaný mańyzdy. Bul jóninde ne aıtasyz?
– Iá, elin, jerin qorǵaýda eren erlik kórsetken tulǵalardyń ómirin dáripteý, nasıhattaý jastardy jaqsylyqqa, otanshyldyqqa tárbıeleýdiń tıimdi quraly. Biz óz jumysymyzda osy baǵytqa erekshe kóńil bólip kelemiz. Sondyqtan mektepterde, kolledjderde, ýnıversıtetterde, kásiporyndarda, memlekettik mekemelerde, bıznes qurylymdarda áskerı-patrıottyq taqyrypta dóńgelek ústelder, konferensııalar, semınarlar, kezdesýler, pikirtalastar, saıystar uıymdastyrýdy kún tártibimizden túsirgen emespiz.
Jastarǵa patrıottyq tárbıe berý máseleleri respýblıkalyq, oblystyq jáne aýdandyq ardagerler uıymdarynyń prezıdıýmdary men plenýmdarynda turaqty qaralady. Máselen, byltyr, 26 sáýirde «Ardagerler uıymy» Ortalyq keńesi prezıdıýmynyń otyrysynda «Almaty qalasy Medeý aýdany Ardagerler Keńesiniń jastardy patrıottyq tárbıeleýdegi jumys tájirıbesi týraly» másele qaraldy. Onda qabyldanǵan qaýly ardagerler uıymdarynyń osy baǵyttaǵy qyzmetin jandandyrý qajettiligin kórsetedi.
– Jeńistiń 75 jyldyǵyn atap ótýge qatysty daıyndyq jumystary qandaı deńgeıde júrgizilýde?
– Jeńis kúnin merekeleý elimizde árdaıym joǵary deńgeıde uıymdastyrylyp keledi. Bul úrdis Jeńistiń 75 jyldyǵyn atap ótý barysynda jalǵasyn tabatyny sózsiz. Qazirgi tańda Úkimettiń jospary qabyldandy. Onda negizinen dástúrli sıpattaǵy máseleler qamtylǵan. Bul mereıtoılyq sharalarda halyqtar dostyǵynyń, birlik pen yntymaq, qoǵamdyq kelisimniń mańyzdylyǵy erekshe atap kórsetilmek. Jalpy, Jeńistiń 75 jyldyǵyna oraı 67 is-shara josparlanǵan. Onyń ishinde eń bastysy Áskerı sherý bolmaq. Qazir osy paradqa soǵys ardagerlerin qatystyrý máselesin pysyqtap jatyrmyz. Olardyń kelip-ketý shyǵyndary jergilikti bıýdjetke júktelgen.
Sonymen qatar 75 jyldyq aıasynda soǵys kezinde qaza tapqan qazaqstandyq jaýyngerlerdiń jerlengen jerlerin anyqtaý isine basymdyq berilmek. Osy oraıda aıta keteıin, qazirgi tańda «Ardagerler týraly» zań jobasy ázirlenip jatyr. Ol Parlamentke usynylady dep kútilýde. Qudaı qalap, bul zań jobasy 9 mamyrǵa deıin qabyldansa, ardagerler úshin úlken jańalyq bolar edi. Qazir Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi osy zań jobasynyń bir nusqasyn ázirledi. Ol arqyly ardagerlerdiń turmystyq, áleýmettik jaǵdaıy qaıta qarastyrylady dep kútilýde.
Qazirgi tańda jat jerde qalǵan atalarynyń súıegin izdep júrgen otandastarymyz óte kóp. Olarǵa memleket tarapynan zańnamalyq turǵyda qoldaý kórsetilýi kerek. Búgingi kezde jekelegen azamattar ózderiniń jeke baılanystary arqyly áreket etýde. Endi bul másele zańnamalyq turǵyda rettelse, qanekı. Bizdiń maıdanda qaza tapqan qazaqstandyqtardyń basym bóliginiń súıegi TMD aýmaǵynda jatyr. Menińshe, elimizdiń TMD elderimen qatynasy óte jaqsy. Atalǵan máseleni qujat júzinde retteýge ábden bolady. Sondyqtan álgi zań jobasynda osy másele de qamtylady degen úmitimiz bar. Úmitimiz aqtalsa, atalaryn izdegen azamattarymyzǵa úlken jeńildik bolatyny sózsiz.
О́tken jylǵy 26 sáýirde Respýblıkalyq ardagerler uıymynyń kezekti plenýmynda el jurtshylyǵynyń qatysýymen Jeńistiń 75 jyldyǵyn merekeleýge daıyndyq máselesi qaraldy. Barlyq mindetter TMD-ǵa múshe elderdiń prezıdentteri Keńesiniń sheshimimen 2018 jyldyń 28 qyrkúıeginde bekitilgen «1941-1945 jyldardaǵy Uly Otan soǵysyndaǵy Jeńistiń 75 jyldyq mereıtoıyna daıyndyq jáne ony ótkizý jónindegi negizgi is-sharalar jospary» jáne ony júzege asyrýdyń úkimettik jospary aıasynda naqtylandy.
Sondaı-aq bıyl elimizden shyqqan Keńes Odaǵy Batyrlarynyń arasyndaǵy birqatar tulǵanyń 100 jyldyq mereıtoılary Jeńistiń 75 jyldyǵymen qatar kelip otyr. Olar: Aǵadil Sýhambaev, Ábý Dosmuhambetov, Jálel Qızatuly, Qojabaı Jazyqov, Leonıd Beda (Eki márte Keńes Odaǵynyń Batyry), Naǵı Ilııasov, Sultan Baımaǵambetov, Tólegen Toqtarov. Osy sharalardyń da laıyqty deńgeıde ótýine atsalysý josparymyzda bar.
Qosymsha aıta keteıin, Jeńistiń 75 jyldyǵyna arnaıy oblystar men aýdandar ortalyqtarynda ardagerlerdiń qurmetine salynǵan alleıalardy, basqa da nysandardy tazalaý, árleý, olardyń tabıǵattyń áserinen buzylǵan jerlerin qalpyna keltirý, sondaı-aq ardagerlerdiń zırattaryna kútim jasaý basty nazarymyzda bolmaq.
Qysqasy, soǵys ardagerlerin, tyl eńbekkerleri men fashızmdi jeńýge úles qosqan qazaqstandyqtardy qurmetteý – paryz. Birde-bir ardager nazardan tys qalmaýy kerek. Jeńistiń 75 jyldyǵyna oraı kóptegen jumys atqarylýda. Bizdiń jaýynger-ardagerlerimizdiń erligi halyq súıispenshiligine ábden laıyq.
Áńgimelesken
Joldybaı BAZAR,
«Egemen Qazaqstan»
