Ulttyń kody men pasporty

Al Elbasy – Qazaqstannyń Tuń­ǵysh Prezıdenti N.Á.Nazarbaev «Zamandar aýysyp, dúnıe dıdary ózgerse de, halqymyzdyń Abaıǵa kóńili aınymaıdy, qaıta ýaqyt ótken saıyn onyń uly­lyǵynyń tyń qyrlaryn ashyp, ja­ńa syrlaryna qanyǵa túsedi. Abaı óziniń týǵan halqymen máńgi-baqı bir­ge jasaıdy, ǵasyrlar boıy qazaq elin, qazaǵyn bıikterge, asqar asýlarǵa shaqyra beredi» dep jazǵan edi.

Q.K.Toqaevtyń da, N.Á.Nazar­baev­­tyń da memleket basqarýdaǵy ún­destigi, ultymyzdyń eki iri saıa­sat­­keriniń rýhanı-mádenı salada da bir kózqarasta ekendigi qýantady.

Q.K.Toqaev «...tipti qazir aıtyp júr­gen ıntellektýaldy ult qalyp­tas­tyrý ıdeıasy Abaıdan bastaý aldy deýge bolady. Uly oıshyl ár sózimen ulttyń órisin ósirýdi kóz­dedi. Sondyqtan Abaıdy tereń taný­ǵa basa mán bergenimiz jón», dep tujy­rymdaıdy. Iá, uly Abaıdy taný birden qalyptasa qoıǵan joq. Ony taný qıyn, qatparly joldan ótti. Uly aqyn, dana, oıshyl murasyn taný jolyndaǵy taı­talas kúni keshege deıin jalǵas­ty. Táýelsizdik ákelgen rýhanı jań­ǵyrý ǵana Abaı murasyna jańa kózqaras, ulttyq kod, ulttyq qun­dy­lyqtar turǵysynan keńinen tanýǵa múmkindik ashty.

Hakim Abaı qara sózderi – ómirdi kórip, sonyń jaqsylyǵy men jamanyn, qýanyshy men qaıǵysyn, tabıǵat pen jan úılesimdiliginen shyndyq pen bolashaqqa jol izdegen adamnyń bolmysy, jan kúızelisi, senimi men sezimi.

Ýaqyt ótken saıyn, qoǵamdyq qu­ry­lys ózgergen saıyn Abaı ili­mine degen kózqaras ta ózgerip otyr­­ǵan. О́ıt­keni ár urpaq, ár zaman adamdary hakim Abaı ilimimen sý­sy­n­daıdy, kere­gin tabady.

Árıne Abaı qara sózderi 1905, 1907 jáne 1910 jyldardaǵy Múr­seıit qoljazbalary boıynsha ekshe­lip, saraptalyp jarııalanyp keledi.

Qara sózder jınaqtalyp, irik­telip bir izge túsirilip, alǵash ret 1933 jyly jarııalanǵan aqyn kita­byna endi. Al 1957, 1977, 1995 jylǵy Abaı kitap­tary­nyń jı­naq­tarynda qara sóz­der­degi ózge­rister arnaıy tús­inik­temeler arqy­ly berildi. Osylaı hakim Abaı qara sózderi ǵylymı negizde qaıta ekshelip, óz oqyrmanymen qaýyshty.

2007 jyly Abaı qara sózderi M.O.Áýezov atyndaǵy Áde­bıet jáne óner ınstıtýty ǵalym­dary­nyń kúshi­men qaıta qara­lyp jarııalandy. Jalpy, redaksııa­syn basqarǵan fılologııa ǵylym­dary­nyń doktory, professor J.Ys­­maǵulov, baspaǵa ázirlegen jaýap­­ty shyǵarýshy fılologııa ǵylym­­darynyń kandıdaty Toqtar Álbekov boldy. Mine, osy jınaq barlyq basylymdarǵa syn kózimen qarap, bir izge túsirilgen ǵy­ly­mı basylym boldy.

Osy jınaqtarǵa zer salyp qara­saq, hakim Abaıǵa degen zamandyq, qoǵamdyq kózqaras aıqyn kórine­di. Mysaly, 1957 jylǵy berilgen túsi­­nik­temege nazar aýdaralyq:

«Qara sózder taqyryp jaǵynan aqynnyń óleńderimen ushtasyp jatady... Abaıdyń qoǵam ómirine, jalpy dúnıege kózqarasy ár jaqty keń qamtylyp otyrady. Aqynnyń dú­nıe­tanýyndaǵy, saıası-áleýmettik kóz­­qarasyndaǵy qaıshylyqtar qara­ sózderinde aıqynyraq kórine­di. Materıalıstik oı-pikirler men dinge senýshilik, demokrattyq ıdeıa­lar men eski patrıarhaldy-rý­shyldyq ómirdiń keıbir jaqtaryn dáripteýshilik qatar kelip otyrady. Halyq ómiriniń aýyr jaǵdaıyn, qanaýshylyqty ashyp kórsete otyryp, aqyn tap kúresine shaqyrý dárejesine kóterile almaıdy», [Abaı. Qara sózder. A. «Arda», 2007 j. 80 b] – dep baǵa beriledi.

Árıne mundaı tujyrymmen múl­dem kelisýge bolmaıdy. Abaı qazaq qoǵamynyń barlyq qaı­shy­lyqty ómirin ashyp kórsetti. So­nyń saldarynan turalap, kenjelep qalǵanyn ashyq jazady.

Abaıdy «tap kúresine shaqyrý dárejesine kóterile almaıdy» dep aıyptaý sol keńestik totalıtarlyq ıdeologııanyń kórinisi. Aqynnyń revolıýsıoner bolýy shart emes. О́mir, zaman, qoǵam keselin kórsetip berdi.

Al Abaı qara sózderiniń 1977 jyl­ǵy nusqasyn joǵaryda berilgen túsiniktememen salystyralyq:

«Uly aqyn qara sózderinde zaman hali, ómir, din, adamgershilik, keleshek, óner, bilim, oqý-aǵartý sııaqty san qıly máseleler haqynda óleńderinde órbitken óristi oılaryn tarata jazyp, óz tebirenis, tolǵanysyn bildiredi. Abaı qara sózderi aqynnyń mol bilimin tanytyp, onyń óner óristerine kóz jiberýge múmkindik beredi dep sylap-sıpap baǵalaıdy».

Degenmen, Abaıdy «tap kúresine shaqyra almady» degen aıyptaýdy alyp tastaý Abaıǵa degen kóz­qarastyń evolıýsııalyq ózgeriske ushy­raǵanynyń kórinisi edi. О́ıt­keni bul kezeń de kommýnıstik ıdeo­lo­gııanyń janshý, taptaý saıasaty áli de báseńsimegen tusy.

Hakim Abaıdyń 1995 jylǵy jı­naqta qara sózderine berilgen ǵylymı túsinikte Abaıdyń qazaq rýha­nııa­tyndaǵy orny, máni men mańyzy týraly esh baǵa berilmeıdi.

«Aqynnyń 150 jyldyq mereıtoıyna arnalǵan basylymǵa ázir­lik ústinde qara sózderdiń mátini joǵaryda atalǵan qoljazba­lar­men jáne ilgeri basylymdar­men qaıtadan salystyryldy. Sóıtip burynǵy nusqalarda jiberil­gen keıbir jańsaqtyqtar tú­zeti­lip, túpnusqa dáldigi qalpyna kelti­rildi», dep qysqa qaıyrady.

Ǵalym Ábý Nasyr ál-Farabı, Jú­­sip Balasaǵun, Qoja Ahmet Iаsaýı eń­bekterin aıta otyryp, Abaı qara sózderiniń shyǵystyq, Ba­­tys Eý­ropa men orys ádebıetiniń da­na­­­lyq oı máıeginen nár alǵan­dy­ǵy­­na nazar aýdarady jáne «Qalaı bol­­­ǵanda da, Abaıdyń qara sóz­deri­­­niń dúnıejúzi ádebıetindegi da­na­­­lyq belgisi aıqyn týyndylar qa­ta­­ryn­­da turatynynda eshqandaı kú­mán bol­­maýy kerek dep oılaımyz», degen baǵamdaý Abaı qara sózderin ba­ǵa­laýdaǵy jańa kóz­qaras boldy.

J.Ysmaǵulov aqyn poezııasy men ǵaqlııasyn bir birlikte qaras­tyrady. Muny M.Áýezovtiń konsepsııasy ne­gizinde óristetedi. «Abaı óziniń óleń sóz­deriniń kóp­ten-kóbin zamanyndaǵy oqý­shy men tyńdaýshylaryna únemi túsi­­nikti bolmaıtyndaı kóredi. Ony­sy any­ǵynda solaı da edi. Osy jaıdy es­kerip, Abaı endi qara sózinde sol óleń­derinde aıtylatyn oılarynyń birta­laıyn jańa sózben taratady», deıdi J.Ysmaǵulov.

Professor J.Ysmaǵulov táýel­siz­di­gimizdiń alǵashqy on jyl­dyǵynda Abaı­dyń qara sózderi­ne basqasha qaraıdy. Din, adamger­shilik, Abaıdy qaza­q­tyń «qany men dástúrine sińgen eldik» zańdy saqtamaıtyny alańdat­qanyna nazar aýdarady. Abaı qara sózderin, «boıtumar» dep baǵalaıdy.

Iá, hakim Abaı danalyǵy zaman­nan ozǵan, ýaqyt pen keńistikte jeke dara jasaı beretin ilim. Ol dana­lyq máıegi ǵylymnyń bar­lyq sala­syn damytýǵa yqpal etip otyr. Ol gý­ma­nıtarlyq ǵylym­nyń – pálsapa, til, ádebıet, tarıh, psıhologııa, pedagogıka, ıýrıs­prýdensııa ǵana emes, jaratylys­taný ǵylymyna da yqpal ete bastady. Osy turǵyda talaı ǵylymı-zertteýler jasaldy, monografııalar jazyldy. Olar ǵylymı aınalymǵa qosyldy. Endi táýelsizdik dáýirinde, naryqtyq qatynastar aıasynda qazaq qoǵamy taǵy da hakim Abaıǵa, uly oıshyl aqynnyń qara sózderine qaıta orala bastady. Bul abaıtanýdaǵy jańa betburys, tyń qadamǵa aınaldy. Osy oraıda sońǵy shyqqan ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Orazaly Sábdenniń zertteýlerine Abaı qara sózderi arqaý bolǵanyn atap óter edim.

«Abaı dúnıetanymyn taný, ony ǵylymı negizde uǵyný úshin, onyń ulttyq, shyǵystyq rýhanı júıesin dúnıejúzilik oı órkenıetiniń damýymen baılanystyrýda, qazirgi HHI ǵasyrdyń sıvılızasııalyq jańalyqtarymen ushtastyrýda dep oılaımyn. Sonda ǵana bizder Abaı dúnıetanymy bolmysyna ǵylymı turǵyda dendep, qazirgi jáne keleshek ómirge beıimdep iske asyra alamyz. Osy eńbekte Abaıdyń oı órkenıetin izgilendirý qoǵamyn qurýǵa paıdalaný áreketteri jasal­ǵan», deıdi O.Sábden.

Orazaly Sábden Abaı qara sóz­derin óz oıyna nysana etip alyp oty­rady. Máselen, Abaıdyń on birin­shi qara sózinde «Uryny tyıýǵa da bolar edi, biraq osy buzaqynyń tiline eretuǵyn, azatuǵyn baılardy kim tyıady?» dep jazǵan ǵoı. Osy­ny tilge tıek ete otyryp Qazaq­stan­nyń tek shıkizat satýmen aınalys­qanyna dáıekter keltirip, bul máseleni saıasat deńgeıinde qaras­tyrady.

Bolgar ǵalymy D.Ivanov, Abaı­­dyń qara sózderin Avrelıı Avgýs­tannyń 400 jyly jazyl­ǵan «Ispovedi», Adam Smıttiń XVIII  ǵasyrda jazylǵan «Teorııa nravstennyh chývstv» eńbekterimen ún­destikte qarastyrady. Ol Muh­tar Áýezov aıtqan «Abaı – vsevıdıashee oko», «Abaı – otzyvchıvoe serdse», «Abaı – mýd­rost naroda» degen sózderine bas ıedi. Iаǵnı, M.Áýezov baǵalaǵandaı, Abaı qara sózderin adamzat ilimi retin­de qabyldaıdy. Tipti D.Ivanov Abaı qara sózderin Injilmen teńestiredi.

«Bıblııa kazahskogo naroda ılı tochnee, narodov Sentralnoı Azıı, kak my mojem nazvat etý knıgý, «byla sozdana avtorom v konse ego jıznı», deıdi ǵalym.

Iá, mundaı teńeý ult úshin maq­tanysh. Júzdegen, mıllıon­daǵan adam táý etetin Bıblııaǵa teńeý Abaı iliminiń taýsylmas qazy­na ekeni­niń belgisi.

Fransııalyq ádebıetshiler Al­ber jáne Madlen Fısherler Abaı­dyń jıyrma besinshi qara sózindegi «ózge ult­tar­dyń rýhanı jádigerlerin bil­gen adam tómen­demeıdi, qaıta olar­men teńe­sedi» degen luǵatty sózi eshqashan eskir­meıdi dep esepteıdi.

Joselın Perar, Marıvonı Perro degen fransııalyq ǵalymdar «Abaı qara sózderi ómir súrý fılosofııasy», dep baǵalaıdy. Kere­met tujyrym. Iаǵnı, «bul ilim, ony zertteı berý kerek, zerdeleı bilý kerek». Osy eldiń taǵy bir áde­bıet­­shi ǵalymy Shan­tal Lemer­se Kel­­kejet Abaı poezııa­sy men qara sóz­­derin oqı kele ony «aǵartý­shy mo­­dernıst» dep baǵa­laıdy. Ol Ba­tys­ta da, Shyǵysta da, óz hal­­qy­­nyń ǵa­­jap fılosofııalyq mura­laryn ıger­­gen ensıklopedıst tulǵa, oıshyl.

Cheh qalamgeri, ádebıetshisi A.Kos­tan «Abaı – búkil halyqtyń uly» dep jazady.

Abaıdyń on tórtinshi qara sózi­ne nazar aýdaryp kórelik. «Tiri adam­nyń júrekten aıaýly jeri bola ma? Bizdiń qazaqtyń júrekti kisi degeni – batyr kisi degeni» (sonda). Abaı osyn­­daı adamı qasıet­terdi adam bo­­ıy­nan izdeıdi jáne ony adam­nyń jan dúnıesimen bir­les­tikte qaras­­tyrady. Muny adam­nyń jan-janýar­­lardan artyq­shylyq qasıe­tin tilmen birle­stikte qarastyrady. «Til júrek­tiń aıt­qanyna kónse, jal­­ǵan shyq­paıdy. Amaldyń tilin alsa, júrek umyt qalady», dep oı túıedi Abaı. Sonda júrek dep otyrǵany Abaıdyń tek qana keýdedegi soǵyp turǵan júrek pe?! Joq. Árıne, Abaı úshin júrek aqyl, oı-sanamen birlik. Al «amal» dep otyrǵany – bolmys. О́mirdiń, jaǵdaıdyń kúıin kúıttep, óz oıy joq, óz toqtamy joq toppen birge adasýǵa beıim adamdarǵa tán. Jaman men jaqsynyń parqyn biletin adamdar kóshtiń sońynan ıtshe ere bermeı, adasqan kóptiń atynyń basyn buryp alýǵa jaraǵan, ádiletti aqyl moıyndaǵan nársege paıym tabý erlik pen batyrlyqqa para-par. Al olaı bolmaı bura tartyp, ádilettilikke júginbeý bir bólek. Abaı uǵymynda olar júrekti adam emes, «qasqyr júrekti» degen uǵymǵa saıady.

Osy uǵymdardy Abaı qazaqy bolmyspen, qazaqy minez-qulyqpen shendestire qaraıdy.

Bilim – adamtaný ilimi. On toǵy­zyn­­shy qara sózine nazar aýdaralyq:

«Adam ata-anadan týǵanda esti bol­maıdy: estip, kórip, ustap, tatyp es­kerse, dúnıedegi jaqsy, jaman­dy tanıdy-daǵy, sondaıdan bil­­geni, kór­geni kóp bolǵan adam bilim­di bolady».

Demek, Abaısha toqtam bylaı: «Estilerdiń aıtqan sózderin eskerip júrgen kisi ózi de esti bolady». Budan qandaı pálsapalyq oı túıýge bolady? Adam jaqsyny kór­se, soǵan uqsaýǵa tyrysýy qajet. Ony boıyna sińirip, ómirine serik etse ol adam qor bolmaıdy. Jaman­nan qashyp, jaqsylyqqa jol tapsa, sony «adam dese bolady».

О́z ultyn ózge ultpen salystyryp, shendestirý – ǵylymı ádis. Mu­ny uly Abaı jıyrma tórtinshi qara sózinde erekshe paıdalanǵan. Mine, Abaı iliminiń myqtylyǵy da osynda.

Jıyrma úsh oı tumadan turatyn otyz jetinshi sóz ǵaqlııanyń adam ómirindegi ornyn aıǵaqtaıdy. Ár mysaldy tereńdep qaraı bastasaq talaı-talaı oı ıirimderine qany­ǵasyń. Munyń bári adam ómiri­niń ımansharty sekildi kórinedi. «Adam­­nyń adamshylyǵy isti basta­ǵan­­dyǵynan kórinedi, qalaısha bitirgendiginen emes». Bul sózdiń astarynda ne jatyr? Adam qandaı da bir isti adam ıgiligi úshin paıdaly maqsatqa arnap bastasa, ol min­detti túrde aıaqtalady. Áýpi­rimdep bitpeıdi. Al kimge bolysý kerek? Kisige bilimin eskerip bolysý qajet, tatymsyz adamǵa jasal­ǵan kómek ony buzady. Mine, osy sóz­der kúni búginge deıin óte mándi jáne qundy. О́ıtkeni jeń ushynan jalǵasý­shylyq osyndaıdan bastalady. Abaı hakim osyny meńzeıdi.

Abaı ilimi qaı zamanda da qajet. О́ıtkeni hakim Abaı ómirdi, qazaq­tyń bar qasıetin zerdelegen adam. Abaı ultyn sheksiz súıetin uly tulǵa.

Hakim Abaıdy qazaq qoǵamynyń bar máselesi alańdatady. Sonyń ishinde, ásirese Abaıdyń qazaqtyń der­bes memleket bolýyn ańsaıtyn tus­­­tary az emes. Ol erekshe kózge uryp tur­­maǵanmen qyryq birinshi qara sózin­de aıqyn ańǵarylady. Demek, hakim Abaı óz zamanyna da, óz qoǵa­myna da rıza emes. Bul osy qyryq birin­shi sózde naqty kórinis tapqan ózge el­dermen teńesý úshin qazaqqa ne kerek?

«... Áýeli – bek zor ókimet, jar­lyq qolynda bar kisi kerek». Al ókimet, jarlyq qaı jerde bolýy múm­kin? Árıne, jeke memleket bol­ǵan elde bolady. Sonda qoǵam­dy ózger­týge bola­dy. Úlkenderdi tár­tip­ke shaqyryp, jas balalardy «med­reselerge berip» oqy­­­typ, qajet­ti salalar boıynsha ma­­­mandar daıar­laýǵa bolady. Qyz­dar da qo­ǵamnyń bir paıdasyna ja­raýy ke­rek. Olardy musylman ǵyly­myna jiber­se, qoǵam ózgermek. Olar ózderi­niń al­dyn­daǵy urpaqty almastyrar edi.

Uly Muhtar Áýezov: «Jal­py al­ǵanda, Abaıdyń qara sóz deı­tin mura­lary kórkem proza­nyń ózinen bólek, bir alýany bolyp qalyp­tanady. Bular sıý­jetti shy­ǵar­malar emes. Burynǵy jazýshylar qol­danǵan estelik, me­mýar da emes. Stıl, mazmun jaǵynan alǵanda, osy shy­ǵar­malar – Abaıdyń ózi tapqan bir kór­kemsózdiń túri dep baǵalap edim».

Saıyp kelgende, Abaı hakim qara sózderi óziniń formalyq, baıandaý, pa­ıymdaý, aıqyndaý, túıindeý jaǵynan alǵanda qazaq halqynyń ómir súrý konstıtýsııasy dep bilý kerek. Ol qazaq halqynyń órkenıet jolyndaǵy rýhanı qazynasy, ǵylymı qaınar bulaǵy. Ol adamzatty tolǵandyratyn ómir súrý erejesi. Abaı – ulttyń kody men pasporty!

Ýálıhan QALIJANOV,

UǴA akademıgi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri