Farabıtanýdyń qaınar bastaýlary

Ábý Nasyrdyń «О́leń týraly traktat» jazǵany belgili. Kórnekti nemis shyǵys­tanýshysy Morıs Shteın­shneı­der de (1816-1907) bul jaıly óz eńbe­ginde atap kórsetken. Aǵylshyn arabı­si D.Margolıýs te (1858-1940) «Ekin­shi ustazdyń atalǵan traktatty jaz­ǵanyn aıta kelip, onyń joǵalyp ket­kenine qatty qynjylǵan. 1970 jyly Máskeýdegi Lenın atyndaǵy kitap­hananyń Azııa jáne Afrıka bóli­minde Italııanyń «Orıento moderno» (qazirgi Shyǵys) atty jýrnalyn qarap otyryp, odan arabıst Artýr Dj.Ar­ber­rıdiń (1905-1969) 1936 jyly Úndistanǵa barǵan saparynda osy eldiń ult­tyq kitaphanasynan («Indııa offıs leıbrarı») ál-Farabıdiń «О́leń týra­ly traktatynyń» tabylǵanyn habar­laǵanyn oqyǵan edim. Ol kisi trak­tat kóshirmesiniń XVII ǵasyrǵa jata­tynyn, sóıtip onyń áli kúnge deıin Úndi ulttyq kitaphanasynda saqtaý­ly eken­digin aıtqan. Ál-Farabı shyǵar­ma­lary­nyń basym kópshiligi áli de arab tili­nen aýdarylmaı, zerttelmeı jatyr. Astronomııa, logıka, áýez jaıly eńbek­teri de kúni búginge deıin tereń zert­tele qoıǵan joq. Al kezdeısoq qolǵa alǵan zertteýshiler bolsa, olardy tek shet pushpaqtan ǵana qarap júr. Ábý Na­syrdyń kóptegen týyndylary dúnıe júzi kitaphanalarynda saqtaýly, bizge beımaǵlum kúıde. Demek, olardy iz­destirý, jaryqqa shyǵarý, sóıtip halyq­tyń ıgiligine aınaldyrý – zor mindet.

Dúnıe júziniń kóptegen ǵalymdary Ábý Nasyrdyń ómiri men shyǵarmalaryn ortaǵasyrlarda-aq zertteı bastaǵan. Mine, ol búginge deıin jalǵastyrylyp keledi. Osy rette arab jáne parsy til­derinde jazǵan An-Nadım (X ǵ.), ál-Baıhaqı (X ǵ.), Djamal ad-dın ál-Qıf­tı (XIII ǵ.), Hadjı Halıfa (1657 j. q. b.) jáne taǵy basqalardyń eńbekterin erek­she atap ótken jón.

XIH ǵasyrdyń orta tusynan bas­tap ál-Farabıdiń ómiri men shyǵar­ma­­shylyǵy kóptegen Eýropa ǵalym­darynyń nazaryn erekshe aýdara bas­tady. Ál-Farabı ilimimen jaqsy tanys bolǵan, odan kóp úırengen Maı­monıd (1135-1204), Rojder Bekon (1214-1294), Leonardo da Vınchı (1452-1519), Spınoza (1632-1677) taǵy basqa kóptegen Batys Eýropa ǵalym­dary Otyrar perzentiniń ómiri men eńbekterin arnaıy zerttegen.

Máselen, ótken ǵasyrda nemis ǵa­lymdary I.Kozegarten (1792-1860) men G.Zýter (1848-1922) ál-Fa­­ra­bı jóninde arnaıy eńbekter jaz­­ǵan. Nemistiń ekinshi bir kórnekti ǵa­ly­my Frıdrıh Dıeterısı (1821-1903) 1888-1904 jyl­dardyń ózinde-aq «Ál-Farabıdiń fılosofııalyq trak­­­tattary» dep atalatyn jınaqty ja­ryq­­qa shyǵarǵan. Oǵan ál-Farabı­diń bir­sypyra fılosofııalyq shyǵarma­lary­nyń arabsha teksteri men olardyń nemis tiline aýdarylǵan nusqalary engen.

Úshinshi bir nemis ǵalymy Karl Bro­kelman (1863-1956) 1886-1937 jyldar arasynda «Arab ádebıetiniń tarıhy» dep atalatyn birneshe tomdyq bıo-bıblıografııalyq eńbeginde Ábý Nasyr shyǵarmashylyǵyna da oryn bergen. Sondaı-aq Amerıka ǵalymy Dj.Sarton (1884-1950), túrik ǵalymdary A.Saıy­ly men H.Úlken (1950 j.) fara­bı­taný ǵylymymen shuǵyldanǵan. 1950 jyly Túrkııa jurtshylyǵy Ábý Nasyr ál-Farabıdiń qaıtys bolǵanyna 1000 jyl tolýyn úlken saltanatpen atap ótken. Túrik ǵalymdary ál-Farabı mu­rasynyń edáýir bóliginiń arabsha teksterin túrikshe, aǵylshynsha aýdarmasymen qosa jarııalaǵan.

Amerıkadaǵy Pıttsbýrg ýnıversı­teti­niń professory Nıkolas Resher de ál-Farabı jáne onyń shákirtteriniń ǵylymı murasyn zertteýmen aınalys­qan. N.Resher uzaq izdenis nátıjesinde 1962 jyly aǵylshyn tilinde «Farabı. Annotasııalanǵan bıblıografııa» dep atalatyn asa qundy eńbegin jarııalaǵan. Munda myń jyl boıynda ál-Farabı jó­ninde kim ne jazdy, ál-Farabı shyǵar­malary qaı tilderge aýdaryldy degen máselelerge basa nazar aýdarylǵan.

Fransýz ǵalymy Rýdolf Erlanje 1930-1935 jyldary ál-Farabıdiń asa úlken, ári tereń maǵynaly «Mýzykanyń úlken kitaby» atty traktatyn fransýz tiline, ózge de ǵalymdar nemis, aǵyl­shyn tilderine aýdardy. Munyń ózi ál-Farabı murasyn izdestirý, aýdarý, bastyrý, zertteýde shetel ǵalym­darynyń da aıtarlyqtaı eńbek sińirip otyrǵanynyń aıǵaǵy bolsa kerek.

Ábý Nasyr ál-Farabı sııaqty iri tul­ǵanyń ómiri jaıynda jańadan ta­byl­­ǵan jazba derekter de joqtyń qa­sy. Muny osy kúngi arab, parsy, túrik ǵalymdary Ábý Nasyrdyń esh­kim­­men aralaspaı, ómir baqı japadan jalǵyz ómir súrgenimen baılanysty­rady. Son­dyqtan da biz úshin uly ǵula­ma­nyń tustasy bolmaǵanymen, odan eki-úsh ǵasyr keıin ǵumyr keshken Zahır ad-dın Ábý-l Hasan ál-Baıhakı (1099-1170), Shams ad-dın Ábý-l Abbas Ah­med Ibn Hal­l­ıkan (1211-1282), Ibn Ábı Ýsaı­bıǵa (1203-1270) sekildi bas-aıaǵy úsh-tórt she­jireshiniń uly ǵulama jónin­de ja­zyp qaldyrǵandary taptyrmas qazyna.

Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin ál-Farabı murasyn jan-jaqty zertteý bizde de úrdis aldy. Máselen, Máskeý men Almatynyń hám Tashkenttiń ǵalymdary ál-Farabı eńbekterin orys, qazaq, ózbek tilderine aýdarý ju­mys­taryn qolǵa aldy. Ál-Farabıdiń pál­sapalyq, matematıkalyq, saıası-áleý­mettik, logıkalyq jáne poezııalyq eń­bek­teri orys, qazaq, ózbek tilderinde ja­ryq kórdi. Ál-Farabı murasyn zert­­teý isine V.Bartold, E.Bertels, B.Ǵa­­fýrov, S.Grıgorıan, V.Zýbov, A.Ivanov, A.Saǵadeev, Iý.Zavadovskıı qatysty.

Otyrar órkenıetiniń dáýirleý kezinde ómipge kelgen Ábý Nasyr ál-Fara­b­ıdiń týǵan Otany Qazaqstanda uly oıshyldyń muralaryn jınastyrý, zertteý jumystary (E.Kolmannyń «Bolshevık Kazahstana» jýrnalynyń 1942 jylǵy 24-sanynda jarııalanǵan «Velıkoe nasledıe» atty zertteý eńbegin aıtpaǵanda) negizinen farabıtanýshy ǵalym A.Mashanov pen Qazaq KSR Fylym akademııasynyń Orta­lyq ǵylymı kitaphanasynyń dırek­tory N.Ahmedovanyń 1960 jyl­ǵy 15 qarashada Qazaq KSR Ǵy­lym akademııasynyń prezıdenti Q.Sát­baevqa Ábý Nasyr ál-Farabı mura­laryn ǵylymı izdestirý, jınastyrý, kóshirmeleý, aýdarý, zertteý jumys­taryna baılanysty kómek surap jazǵan hatynan bastalsa kerek.

Ábý Nasyr ál-Farabıdiń murasyn zertteý isine kóp eńbek sińirgen farabıtanýshy ǵalymdardyn bipi, bipegeıi, UFA-nyń korrespondent-músheci, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor Aǵyn Qasymjanov edi.

Onyń Ábý Nasyr ál-Farabı fıloso­fııa­synyń sıpaty men maǵynasyn, ondaǵy parasat tujyrymdamasynyń ornyn anyqtap jiktegen «Oımen uǵy­nyl­­ǵan dáýir», «Ál-Farabı dúnıe­ta­ny­­myndaǵy parasat máselesi» atty eńbek­teri farabıtanýǵa kosqan úlken úles.

Ol kisi «Qazaq Sovet ensıklopedııa­sy» avtorlarynyń bipi retinde «Arab fılosofııasy», «Ál-Farabı», «Gol­land fılosofııasy», «Fylym», t.b. ǵylymı túsiniktemeler ispetti qun­dy dúnıeler jazdy. Kórnekti fılo­sof-ǵalym Anzor Ivanovpen bipge ótken XX ǵasyrdyń 70-jyldary Cheho­sla­vakııada Ábý Nasyr ál-Fara­bıdiń logıkalyq traktattaryn Qazaq­stanǵa alyp kelip, uly ǵulama týraly rýhanı qundylyǵymyzdy baıytty.

Á.Marǵulan, A.Mashanov, O.Jáý­tikov, A.Qasymjanov, A.Kóbesov, Q.Ja­ryq­baev jáne taǵy basqalardyń bas­tamasymen 1968 jyly Qazaq KSR Ǵy­lym akademııasy janynan Farabı­taný toby quryldy. Ony kezinde A.Qasym­janov, Á.Nysanbaev, M.Býrabaev­tar basqardy. Olardyń jetekshiligimen Ábý Nasyrdyń ǵylymı murasyn tabý, tárjimalaý, jaryqqa shyǵarý, mıkrofılmder túsirip, fotokóshirmeler jasap, zertteý sekildi biraz ıgilikti ister atqaryldy. Doktorlyq, kandıdattyq dıssertasııalar qorǵaldy. Ǵylymı konferensııalar ótkizildi.

Aǵyn Qasymjanov olardyń («Fı­lo­sofııalyq traktat», «Áleýmettik-etıkalyq traktattar», «Logıkalyq traktattar», t.b.) alǵy sózderi men túsiniktemelerin jazdy.

Farabıtanýshy ǵalymnyń taǵy bip eleýli eńbegi Qazaq ulttyq memlekettik ýnıversıtetinde 1993 jyly ashylǵan «Ál-Farabı jáne qazaq halqynyń rýhanı mádenıeti» ǵylymı-zertteý jáne oqý-ádistemelik ortalyǵyn basqarýy edi. Aǵyn qaıtys bolǵannan keıin bul or­talyqty qyzy Anel Ázimhan basqardy.

Anel de áke jolyn qýyp farabıtanýshy fılosof ǵalym boldy. Máselen, onyń «Ál-Farabıdiń fılosofııalyq tartýy» degen eńbegi otandyq jáne sheteldik shyǵystanýshylardyń piki­rinshe ǵylymı-fılosofııalyq oıdyń alyby Ábý Nasyr ál-Farabıdiń dúnıe­tanymyn tutastaı taldaýǵa arnal­ǵan asa qundy ǵylymı dúnıe. Al «Ár túrli órkenıetter toǵysy júzege asyp jatqan jerdiń rýhymen azyqtanǵan (Anel Ázimhan)» Ábý Nasyr ál-Fara­bıdiń ǵylymı-fılosofııalyq dúnıe­tanymyn zerdeleýge kez kelgen ǵalym-fılosoftardyń qarym-kabilet, oı dastany jete bermesi anyq.

Ábý Nasyr ál-Farabıdiń murasyn jan-jaqty, josparly túrde izdes­tirý, jınastyrý, zertteý jáne ony ǵyly­mı aınalymǵa engizý jumystary keńestik zamanda Qazaq KSR Fylym aka­demııasynyń fılosofııa quqyq ıns­tıtýty qyzmetkerleriniń kúshi­men, akademık Sh.Esenovtiń jetek­­shiligimen júrgizildi. Ol kezde Qazaq­s­tannyń Ǵylym akademııasy KSRO Ǵylym akademııasynyń quramdas bóligi bolǵandyqtan, onyń ǵylymı uıymdastyrýshylyq, ǵylymı-zertteý, úılestirý, halyqaralyq ǵylymı forýmdar men konferensııalardy ótkizý, ǵylymı mamandardy daıarlaý, t.b. jumystary Odaqtyń Fylym akademııa­symen tyǵyz baılanysta júrgizilgen edi. Árıne mundaı ǵylymı úılesimdi baılanystyń Qazaqstan ǵylymy úshin paıdasy zor boldy. Osy odaqtyq úı­les­­tirýshilik baılanysta Ábý Nasyr ál-Farabıdiń ǵylymı muralaryn ǵy­lymı-izdestirý, ǵylymı-jınastyrý, ǵy­lymı-zertteý, ǵylymı-tárjimalaý maq­­satynda uıymdastyrylǵan shyǵar­ma­­shyl ǵylymı ujymnyń tarıhı ǵala­­mat eńbekteriniń arqasynda uly da­nysh­­pannyń esimi alǵash ret óziniń tý­ǵan Otany Qazaqstanǵa, odaqtas res­pýb­­lı­ka­larǵa keńinen tanymal bola bastady.

A.Kóbesovtiń «Ál-Farabı» (Alma­ty, 1971) jáne «Matematıcheskoe nas­le­dıe al-Farabı» (Alma-Ata, 1974), A.Qasymjanovtyń «Al-Farabı», (Alma-Ata, 1974), sondaı-aq «Ál-Fara­bı. Áleýmettik-etıkalyq traktattar» (Almaty, 1975, 418 bet (jınaq), S.Satybekovanyń «Gýmanızm al-Farabı» (Almaty, 1975), «Al-Fara­bı o razýme ı naýke», (Alma-Ata, 1975) (jınaq), A.L.Kazıberdovtiń «Sochınenııa Abý Nasra al-Farabı v rýkopısıah Instıtýta vostokovedenııa AN ÝzSSR». (Tashkent, 1975), «Vozvrashenıe ýchıtelıa. O jıznı ı tvorchestve Farabı» (jınaq) (Alma-Ata, 1975) ispetti t.b. kitaptar oqýshylarmen qaýyshty.

Moskvada «Ál-Farabı. Naýchnoe tvor­chestvo. Sbornık stateı». (Moskva, 1975, 191 bet), Tashkentte M.Haırýl­laev­­tyń «Farabı. Epoha ı ýchenıe» at­ty monografııasy (1975 jyly, 351 bet) jurt­­shylyqty qýanyshqa bóledi.

1975 jyly Almatyda «Raýan» bas­pasynan bizdiń «Qazaq dalasynyń juldyzdary (tarıhı-fılologııalyq zert­teý)» atty eńbegimiz jaryq kórdi. On­da qazaq dalasynyń ǵylym qý­ǵan dana perzentteri, sonyń ishinde Oty­rardan shyqqan 11 Farabıdiń ómiri men shyǵarmashylyǵy da ǵylymı aı­nalymǵa engizilgen. A.Ivanovtyń «Ýchenıe al-Farabı o poznovatelnyh sposobnostıah», (Alma-Ata, 1977), jazýshy Ánýar Álimjanovtyń Moskvada «Vozvrashenıe ýchıtelıa ılı povest o skıtanııah Abý Nasra Mýhammeda ıbn Mýhammeda ıbn Tarhana ıbn Ýzlag al-Farabı at-Týrkı» (Moskva, «Sovet­skıı pısatel», 1979, 239 bet), Á.Der­bisálıevtiń «Ál-Farabıdiń estetı­kasy» (Almaty, 1980) jáne «Farabı­taný arnaıy kýrsy» (Almaty, (1980), A.Qasymjanovtyń «Abý Nasr al-Farabı» (Alma-Ata, 1982), «O logıcheskom ýchenıı al-Farabı» (jınaq) (Alma-Ata, 1982), E.Jánibekovtiń «Ál-Farabıdiń fızıkalyq kózqarasy» (Almaty, 1983) t.b. kózaıym boldy.

Ál-Farabıdiń fılosofııalyq, mate­matıkalyq, saıası-áleýmettik, tarı­hı-fılosofııalyq, mýzyka men poezııa­­lyq jáne t.b. traktattary orys, qazaq tilderine aýdaryldy jáne «So­sıa­l­nye, etıcheskıe ı estetıcheskıe vzglıady al-Farabı» (Alma-Ata, 1984) sekildi jekelegen eńbekter de halyqqa jetti.

1991 jyly Keńes Odaǵy kúıredi. Elimiz táýelsizdik aldy. Respýblı­ka­myzdyń joǵary oqý oryndarynyń kóshbasshysy Ulttyq ýnıversıtetimizge ál-Farabı aty berildi. Kóp uzamaı onda ál-Farabıdiń ómiri men mura­syn zertteıtin ǵylymı-zertteý ortalyǵy ashyldy. Ony kezinde A.Qasym­janov jáne Á.Derbisálıev, A.Qasym­janova­lar basqardy. Qazir oǵan professor J.Áltaev jetekshilik etýde.

Ulttyq ýnıversıtet uly ǵalym murasyn zerdeleýge arnalǵan 1994 jyly «Ál-Farabıdiń shyǵys halyqtarynyń ǵylymy men mádenıetiniń tarıhyndaǵy orny» atty halyqaralyq ǵylymı-teo­rııalyq konferensııa ótkizdi. Baıan­damalar «Ál-Farabı jáne rýhanı mura» degen atpen sol jyly jarııalandy (Jalpy redaksııasyn basqarǵan Á.Der­bisálıev, A.Qasymjanov). Ýnı­ver­sıtet aldyna uly ǵalymnyń eskert­kishi qoıyldy.

Osy jyldary sondaı-aq M.Býra­baevtyń «Obshestvennaıa mysl Kazah­stana v 1917-1940 gg.» (Alma-ata, 1991), «Al-Farabı. Izbrannye traktaty», (Alma-Ata, 1994) atty eńbekteri súıin­shilendi. 2000 jyly Almatyda aka­demık Á.Nysanbaev bastaǵan ǵalym­dardyń uıymdastyrýymen «Nasledıe al-Farabı ı mırovaıa kýltýra» atty halyqaralyq kongress ótti. Baıan­da­malar men maqalalar sol jyly «Nasledıe al-Farabı ı mırovaıa kýltýra: materıaly mejdýnarodnogo kongressa» Nasledıe al-Farabı ı mırovaıa kýltýra» (Almaty, 2001, 475 bet) degen atpen jurt qolyna tıdi.

Ál-Farabı murasyn zertteý isi osymen toqtaǵan joq.

Uly oıshyldyń týǵanyna 1130 jyl tolýyna arnalǵan halyqaralyq ǵyly­mı-teorııalyq konferensııa onyń týǵan jeri Otyrarda da uıymdastyryldy. Materıaldary «Ǵulama. Oıshyl. Ustaz. Ál-Farabıdiń týǵanyna 1130 jyl tolýyna arnalǵan halyqaralyq ǵylymı-teorııalyq konferensııa materıaldary (Almaty, 2001, 215 bet)» degen atpen kitap bop shyqty.

2004 jyly túrik ǵalymy professor, doktor, prof. Iashar Aıdynulynyń Ankarada shyqqan «Farabi» atty eńbegi (Yaşaz Aydinli. Farabi. Istanbul, 2008, 190-bet) Qazaqstanǵa jetse, 2005 jyly «Álemdik fılosofııalyq mura» se­rııasymen «Ál-Farabı men Ibn Sı­na fılosofııasy» atty (Alma­ty, 2005, 556 bet) ujymdyq jınaq ja­rııa­­landy (Qurastyrǵandar T.Ǵabı­tov, Ǵ.Qur­manǵalıeva, sarapshy S.Nurmuratov).

K.Tájikovanyń «Abý Nasr al-Farabı. Knıga býkv» (Almaty, 2005) atty dúnıesi de óz baǵasyn aldy.

Kórnekti memleket qaıratkeri, ǵalym Muhtar Qul-Muhammed Sırııaǵa arnaıy baryp, uly ǵalym zıratyna taǵzym etti. Sol sapary jaıly qazaq, orys tilderinde tanymdyq, kólemdi zertteý maqala jazdy.

2006 jyly elimizdiń bir top zııa­lylary (akademık T.Qojamqulov, Á.Qurtaev, J.Nusqabaev, N. Jumashev) meniń jetekshiligimmen Sırııada bolyp, ortaǵasyrlyq tarıhshy Ibn Hallıkan jazǵandaı Damaskidegi «Bab as-saǵır» qabyrstanyndaǵy Otyrardyń uly perzentiniń zıratyna týǵan jer topyraǵyn saldyq.

2007 jyly Sırııada Tuńǵysh Prezıdentimiz, Elbasy N.Á.Nazarbaev resmı saparmen boldy. Delegasııa quramynda men de boldym. «Bas as-saǵırde» Elbasy ulyǵa taǵzym jasap, qurmet kórsetti. Arnaıy qyzyǵýshylyq bildirip, kesene (mádenı ortalyǵy da bar) saldyrtty. Ol bıyl ashylsa kerek.

Ońtústik Qazaqstan ákimdigi 2007 jyly Ábý Nasyr ál-Farabıdiń shyǵarmashylyq murasy men ǵylymı eńbekterin nasıhattaý jáne jas urpaqty patrıottyq rýhta tárbıeleýge arnalǵan «Álem tanyǵan Otyrar azamaty» atty halyqaralyq ǵylymı-konferensııa ótkizdi.

2008 jyly akademık Á.Nysan­baevtyń uıymdastyrýymen Ábý Nasyr ál-Farabıdiń «Mýzykanyń úlken kitaby» atty traktaty tuńǵysh ret qazaq tiline aýdarylyp jaryqqa shyqty (Ábý Nasr ál-Farabı. Mýzyka týraly úlken kitap. Almaty, 2008, 751 bet).

2009 jyly Almatyda ál-Farabı atyndaǵy Ulttyq ýnıversıtetiniń uıymdastyrýymen ýnıversıtettiń 75 jyldyǵyna arnalǵan halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııa ótkizildi. Baıandamalary «Ál-Farabı: Fılosofııa. Mádenıet. Din. Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıver­sıtetiniń 75 jyldyǵyna arnalǵan halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııa materıaldary» degen atpen jınaq bolyp basylyp shyǵyp, jurt nazaryna usynyldy.

Otyrar aýdanynyń ákimdigi 2010 jyly kúzde (qyrkúıek) uly ǵalym murasyna arnalǵan taǵy bir halyq­aralyq konferensııa ótkizdi. Sóıtip elimizde jáne ózge de memleketterde ál-Farabı murasyna degen qyzyǵýshylyq báseńsigen emes. Ábý Nasyr ál-Fara­bıdiń eńbekteriniń birqataryn men de álemdik kitaphana, arhıvterden, mýzeılerden, jeke kisilerdiń qolynan izdep taýyp, ǵylymı aınalymǵa engizdim.

Qazaqstandyq farabıtanýdyń qalyp­tasýy men damýyna ár kezeńde úl­ken úles qosqan Á.Marǵulan, A.Mashanov, O.Jáýtikov, A.Qasym­janov, M.Býrabaev, Á.Derbisáli, Á.Ny­sanbaev, A.Kóbesov, K.Ja­ryq­baev, S.Q.Satybekova, A.M.Ke­nesarın, G.Qoıanbaeva, F.Qur­­­man­ǵalıeva, A.Táýkelov, Ǵ.Sapar­ǵalıev, A.Ýrazbekova, N.Se­ıtah­metova, A.Qasymjanova, A.Ivanov, t.b. esimderdi atap ótý paryz.

Sondaı-aq Qazaqstanda farabıtaný jumysyna basshylyk, jetekshilik ja­saǵan akademıkter Q.Sátbaev pen Sh.Esenovtiń esimderin erekshe ataý kerek.

Al Ábý Nasyr ál-Farabıdiń kindik qany tamǵan Otyrarda Asantaı Álimov­tiń uıymdastyrýymen Otyrar mem­lekettik arheologııalyq qoryq-mýzeıi ashylyp, Ábý Nasyr ál-Farabıdiń týǵan qalasy Zernýk-Oksýs-Ýasıdj jáne Otyrar alqabyndaǵy basqa da ortaǵasyrlyq qala jurttary arheo­logııalyq eskertkish retinde qoryqqa alynyp, arheologııalyq qazba, qaıta jańǵyrtý, ǵylymı-zertteý, mádenı aǵartýshylyq jumystary júrgizilýde. Bul úshin biz qoǵam, memleket qaı­ratkeri, etnograf ǵalym О́zbekáli Jáni­bekovke, ataqty arheolog ǵalymdar K.Aqy­shevke, L.Erzakovıchqa, K.Baı­pakovqa, M.Qojaǵa, Otyrar mem­le­ket­tik arheologııalyq qoryq-mýzeıi­niń burynǵy dırektory Áýelhan Es­janovqa úlken alǵys aıtýǵa tıistimiz.

Sondaı-aq Qazaqstan Respýblıka­sy­nyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń tikeleı pármeni­men qabyldanǵan «Mádenı mura» mem­lekettik baǵdarlamasy aıasynda Abdýlla Jumashevtyń negizin qalap, uıymdastyrýymen, Ońtústik Qazaq­stan oblysy ákiminiń 2011 jylǵy 3 naý­­ryz­daǵy №43 qaýlysy, oblystyq máde­nıet basqarmasynyń buıryǵymen 18 naý­ryzda tuńǵysh ret «Rýhanııat – Ábý Nasyr ál-Farabı murajaıy» mem­lekettik kommýnaldyq qazynalyq kásip­orny ashyldy. Murajaıdyń qurylýy mádenı muramyzǵa, álemde teńdesi joq uly oıshyl ǵulama, zamanymyzdyń Arıstoteli, jerlesimiz Ábý Nasyr ál-Farabı qundylyqtaryna degen qurmet.

Ábsattar qajy Derbisáli,

R.B.Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýtynyń dırektory, Joǵary mektep ǴA-nyń akademıgi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor