Salǵyrttyǵy joǵynyń arqasynda ǵana ol qalǵymaı, elin saqshydaı baǵyp otyr. Eger salǵyrttyqqa jol berse onyń ıyǵyna ıt pen qus shyǵyp alyp, eldiń ózi aýa jaıylyp ketýi múmkin. Sondyqtan ol óz qoǵamynyń úlken jaýlarynyń biri salǵyrttyq ekenin jaqsy tanyǵan jan.
Bári birdeı Qunanbaı bolmaǵanymen bizdiń jetilgen qoǵamymyzda da eldi baǵatyn zııaly qaýym bar. Qaı kúnde aqyl da, aqyl tutarlyq salmaqty sóz de solardan shyǵýy kerek. Bılik olardyń sózin moıyndaı qoımaǵanymen báribir eskeredi. Eskermeý múmkin emes, óıtkeni onyń aıtqan sózi kóbinese ádil, búgingi kúnniń ózekti máselesi. Mundaıdy jýrnalıster kótergenimen aýzynyń dýasy joq, qansha jerden ashy shyndyq, ádiletti daý bolsa da bılik oǵan nazar aýdarmaıdy. Ejelden konservatıvtik ustanymdy qolaı kóretin bıligimiz kóbine «sonyń keregi bar ma» degennen asa qoımaıdy. Al qoǵam «jýrnalıst bolǵan soń jazý mindeti ǵoı, aıtqany durys eken, biraq sonyń oryndalýy ekitalaı - aý» dep júre tyńdaıdy, baıybyna barmaıdy.
Mundaıda sońǵy sóz zııaly qaýymda bolýy kerek. Báriniń parqyn aıyratyn olardyń aqyl-oıy jýrnalıstiń kótergen máselesine synı kózben qarap, tájirıbesi men bilimine súıenip, óziniń salmaqty sózin sol ǵana aıta alady. Alaıda bizdiń zııaly qaýym ondaı salmaqty óziniń ıyǵyna jolatqysy kelmeı tur, óıtkeni oǵan boıyndaǵy salǵyrttyq jibermeıtin sııaqty.
Intellıgensııa degen sózdi qazaqsha «zııaly qaýym» dep ataǵan aldyńǵy aǵalarymyz onyń oı eńbegimen aınalysatyn bilimdi jáne shyǵarmashyl top qana emes, ortaǵa oı tastaıtyn, ádiletti árqashan jaqtaıtyn, adamgershilik tárbıeniń de qaınar kózi bolýǵa tıisti dep osynaý bıik ataýdy oılap tapty emes pe? Fılosof Amangeldi Aıtaly aǵamyz óziniń «Intellıgensııa men zııaly qaýymnyń tarıhı jaýapkershiligi» atty maqalasynda (17 maýsym 2014 jyl. https://e-history.kz/kz/contents/view/2121) Mustafa Shoqaıdyń zııaly qaýym dep kimderdi aıtamyz degen saýalǵa qalaı jaýap bergenin keltiredi: «Bir qaraǵanda, jeńil kóringenimen, shyn məninde bul saýalǵa durys jaýap qaıyrý ońaı emes. Oqyǵan, tərbıe kórgen adamnyń bərin «zııaly» dep atap, ony sol adam ózi tən bolǵan ulttyń «ulttyq zııalysy» qataryna qosa berýge bolady dep oılasaq, sózsiz, qatelesemiz. Bizdińshe, belgili bir murat maqsattardyń sońynda júrgen jəne sol belgili murat-maqsattar tóńiregine jınalǵan oqymystylardy ǵana zııaly dep aıtýǵa bolady. Ulttyq zııalylar qataryna tek óz halqynyń saıası, ekonomıkalyq jəne əleýmettik damýyna qaltqysyz qyzmet ete alatyn adamdar ǵana kire alady. Zııalylardyń mindeti uly da qasıetti bolýy sebepti óte aýyr. Halyqty ult deńgeıine kóterý, ıaǵnı jeri, sýy, qazynasy, tili men dini bar bolǵan halyq buqarasyn birlestirip, olardyń sanasyn birtutas saıası, əleýmettik, ulttyq sanaǵa jetkizýde uly tarıhı mindettiń mańyzdy bir bóligi zııalylardyń ústine júkteledi» degen eken ol. Sonymen birge A.Aıtaly aǵamyz «Zııa» degen sózdiń ózi «jaryq» degen maǵyna beretinin aıta kelip, «ol jaryq — ar-ojdannyń, ımannyń nury. «Zııaly» degen uǵym qazaq dúnıetanymynda bilimdi, mədenıettilik, azamattyq sezimmen qatar ımandylyq, ar-ojdan, meıirimdilik, raqymdylyq qasıetterimen erekshelenedi», deıdi ol.
Bizdiń búgingi ómirimizde osy talaptarǵa saı keletin zııaly qoǵam bar ma? Árıne, joq dep aıta almaısyń, az bolsa da bar. Biraq olar salǵyrt. Al salǵyrttyq orystar aıtatyn «ravnodýshıe», ıaǵnı beıjaılyq, nemquraılyqtan da jaman. Sońǵysy kez kelgen adamnyń basynda bolýy múmkin, óıtkeni jurttyń báriniń bilimi, aqyl parasaty, adamgershiligi, ımandylyǵy tereń emes. Sondyqtan beıjaı, al zııaly qaýymda osy aıtylǵan qasıetterdiń bári bar, biraq... Biraq ol - salǵyrt.
Abaı óziniń otyz birinshi qara sózinde: «Oı keselderi: ýaıymsyzdyq, salǵyrttyq, oıynshy-kúlkishildik...» deıdi. О́kinishke qaraı biz zııaly qaýymymyz osyndaı keselge ushyraǵan sııaqty. Áıtpese myna, tómendegi máselege ne aıtýǵa bolady?
Qudaı bergen táýelsizdiktiń arqasynda jaqsy bolsyn, jaman bolsyn otyz jyldaı ómir súrip kelemiz. Qazaq ulty óziniń týyn kóterip, álemniń basqa da mártebeli halyqtarynyń sanatyna endi. О́ziniń shekarasyn belgiledi, astanasyn jańadan turǵyzdy, halyqaralyq birneshe mańyzdy sharany ótkizip, álemniń aýzyna ilikti. О́nerden, sporttan shyqqan sańlaqtarymyz elimizdiń ataǵyna ataq, dańqyna dańq qosyp jatyr. Qalamyz ben dalamyzdy jańǵyrtyp, tarıhymyzdy da tarazylap, otarlaýshylar kórsetip, syzyp ketken biraz ádiletsizdikterden de bas tartyp jatyrmyz.
Biraq... biraq elimizdiń soltústigindegi eki birdeı úlken qalamyzdyń atyn ózgerte almaı, áli kúnge otarlaýshylardyń bergen atynan aryla almaı kelemiz. Nege?
Tipti bul ataýlar sońǵy otarlaýshylardiki de emes, burynǵylarynyń bergen ataýlary edi ǵoı. Soltústik shyǵystaǵy Qımaqııa degen ejelgi qalanyń ornyna salynǵan otarlaýshylardyń qamalynyń ataýy qalamyzǵa ıe bolyp, qazaqshalaǵanda adamnyń namysyna tıetin «Paveldiń syıy» bolyp tur. Otarlaý quraly qamaldy turǵyzǵan patshanyń sheneýnikteri 1861 jyly patshanyń balasynyń týý qurmetine solaı atasa biz de áli kúnge sol ataýdan aryla almaı, bas shulǵyp kelemiz.
Otarlyq ezgiden tolyq qutyla almaǵandyǵymyzdyń, ózimizdiń erkimizdiń ózimizde bolmaǵandyǵynyń bir aıǵaǵy bolyp ekinshi qalamyz «Petropavl» da tur. Onyń tipti ejelden jer atymen baılanystyrylǵan áp- ádemi «Qyzyljar» ataýy da bar...
Jýrnalıster, keıbir ǵalymdar eki qalanyń da atyn ózgertý týraly kópten beri másele kóterip keledi. Biraq sony qoldap, ózderiniń salmaqty sózin aıta alatyn zııaly qaýym joq. Ishterinen bári de osylardyń ózgergenin qalaıdy emes pe? Endeshe nege únderin shyǵaryp, jýrnalısterdi qoldamaıdy?
Osynyń ózi salǵyrttyq keselden sııaqty. Bireý istesin, men aralasyp qaıtemin degen sııaqty pıǵyl ábden bastaryn baýrap alǵan. Joǵarydaǵy ataýlar jandaryn aýyrtady, biraq sonymen kúresýge sol baıaǵy salǵyrttyqtan shyǵa almaıdy. Eger zııaly qaýym salǵyrttyqtan arylmasa bizdiń alǵa qadam basýymyz da qıyn-aý. Osylaı kete beretin bolsa jańaǵa qol jetkizbek túgili barymyzdan da birtindep aıyryla beretin shyǵarmyz. Salǵyrttyq-jaman kesel.
QYZYLJAR
