Olar týraly qalamdy qalaı silteseń de nemese aıaýly beıneleri men adal eńbekterin kameraǵa qaı qyrynan túsirseń de tatymdy, tolymdy. Sondaı tolymdy dúnıelerdiń qatarynda Álimhan Ermekov, Nurtas Ońdasynov jáne Jumabek Táshenov syndy muzjarǵysh tulǵalar jaıly Prezıdent teleradıokesheni túsirgen derekti fılmder shoǵyryn ataı alamyz. «Alashtyń aqyrǵy aqıyǵy», «Bılikten bıik tulǵa», «Kisendeýli jolbarys» atty fılmderdiń avtory – tanymal telejýrnalıst Nazgúl Ábýturapova. Al fılmniń ıdeıa avtory – memleket jáne qoǵam qaıratkeri Zaýytbek Turysbekov.
Bul tulǵalardyń uqsastyǵy nede? «Ultqa qyzmet etý bilimnen emes, minezden» – dep alash kósemi Álıhan Bókeıhan aıtpaqshy, úsheýi de eń aldymen týabitti irilikterimen daralanady. Ultqa qyzmet etýde nar táýekelge bel baılaı alatyn ótkirlik pen tabandylyq, tar kezeńde, qyspaqta ǵumyr keshse de jasymaǵan, moıymaǵan, synbaǵan qaısar rýh tulǵalarǵa tán uqsastyqtyń negizgi kórinisi. Osy retten alǵanda derekti fılmder bir-birimen sabaqtasqan, bir-birine silteme jasap turǵan úshtaǵan sııaqty qabyldandy. Alash qaıratkeri Álimhan Ermekovtiń arpalysqa toly ǵumyryn beıneleıtin «Alashtyń aqyrǵy aqıyǵy» derekti fılmin kórgen jan mindetti túrde «Bılikten bıik tulǵa» men «Kisendeýli jolbarysty» kórýi kerek sııaqty. О́zime solaı áser etti. Tirshilikte adam balasynyń basynan ne ótpeıdi? Jamannyń jalasynan, bákeneniń bálesinen, qyzǵanshaq pen qytymyrdyń qysastyǵynan kez kelgen kisiniń mort synyp, etpetteı jyǵylatyn kúıge jetýi ábden múmkin ǵoı. Tipti basyna azap pen beınet túspeı-aq, jaı ǵana torytóbel tirlikte júni jyǵylyp júrgender she? Sondaıda adam jany rýh kóteretin dúnıelerge suranyp turýy da zańdy. Qazirgi kezde aǵylshynnyń «motivator» uǵymy sanamyzdy jaýlap aldy. Adamdar psıhologııalyq kitaptarǵa áýes. Tym quryǵanda ınternet arqyly bizdiń oılaý júıemizge, mentalıtetimizge múlde sáıkes kelmeıtin bilimmen qarýlanǵan kisilerdiń aqyl-keńesine júginýge májbúr. Mundaıda «qurlyqtyń arǵy betindegi kisilerde neń bar, óz tulǵalarymyzdyń ǵumyryn tanyp bilseń de, bir kún bolsyn ómir súrýge talpynasyń ǵoı» degiń keledi. Osy turǵydan alǵanda joǵarydaǵy derekti fılmder árbir qazaq balasy kórýge turarlyqtaı. Sándi sózben órnektesek, bolmystary qorqynysh pen úreıden, jaǵympazdyq pen jalqaýlyqtan ada bul tulǵalardyń árqaısysy qazaqtyń janyna motıvasııa bere alady. Qansha degenmen jandy beıne men jandy daýystyń áseri kitap sózine qaraǵanda molyraq bolatynyn moıyndaýymyz kerek. «Alashtyń aqyrǵy aqıyǵynda» Álimhan Ermekov: «Ol ýaqytta Qazaqstan avtonomııasy jasalmaǵan kez. Men Máskeýge baryp, Lenınniń basshylyǵymen baıandama jasadym» dep óziniń qońyr daýsymen sóılegende kádimgideı sanań shaıdaı ashylyp sala beredi. (Daýys muraǵattan alynǵan.) Iá, ol óziniń ataqty baıandamasy týraly aıtyp tur. Ol 1920 jyly Lenınniń aldynda shekara máselesi jóninde baıandama jasaǵan. 5,5 mıllıon halyq qonystanǵan 3.467.922 sharshy shaqyrym qazaq jeriniń shekarasyn bekittirýge yqpal etken úlken qaıratker. Qazaqtan shyqqan tuńǵysh matematıka professory. Bir áttegen-aıy, kózi tirisinde «qyzyl úkimet» tartyp alǵan sol ataǵyn qaıtaryp ala almapty. Orys tilinen bólek aǵylshyn, nemis, fransýz, arab, ıtalıan tilderinde erkin sóılegen tulǵanyń ǵumyr joly ónege men órliktiń kórinisindeı. Fılm barysynda ataqty adamnan alty jasynda bata alǵan aqyn Qýanysh Maqsutov, jergilikti ólketanýshy Tuńǵyshbaı О́mirtaıuly, jazýshy Tursyn Jurtbaı, shákirti, akademık Ibadolla Daıyruly, nemeresi Oleg Ermekov tulǵa ǵumyrynyń kópshilikke beımálim tustarynan da syr shertedi. Jalpy, osy fılmdi kórip shyqqanda tulǵa tartqan azap pen qorlyqtyń qalyńdyǵyna qaramastan, keýdeńdi aıaýshylyq emes, maqtanysh sezimi kerneıtini ǵajap.
«Bılikten bıik tulǵa» derekti fılmi tanymal qoǵam qaıratkeri Nurtas Ońdasynovqa arnalǵan. Ońdasynovtan qalǵan mynadaı tamasha sóz bar: «Men úsh nárseden tazamyn. Birinshiden, sonsha jyl el basqaryp otyryp bireýge naqaqtan naqaq jala jaýyp, qııanatqa barǵan emespin, bireýden bir som para alǵan emespin – qolym taza! Ekinshiden, 1937-38 jyldardaǵy qaraly kúnderde bozdaqtardy atyp jatqanda bir qaǵazǵa qol qoıǵan emespin – arym taza! Úshinshiden, adamdardy ataǵa, rýǵa, júzge bólgen emespin – júzim taza!» Osyndaı sózderdi aıtý úshin tulǵa qandaı bolý kerek?! «Bılikten bıik tulǵa» derekti fılmi mine sol azamattyń aıaýly beınesin kórermenge jaqyndatýdy maqsat etken fılm. Ol bılikti, ıaǵnı óziniń mansabyn qazaqtyń múddesinen bıik qoıǵan joq. Sol úshin de N.Hrýshevke jaǵympazdanbaı-aq, tótesin aıtty: «Qazaqtyń úsh aýdanyn ózbekterge berý-bermeý máselesin halyqtyń ózi sheshedi!» Ras, úkimetti Ońdasynov basqarǵan sol tusta úsh aýdan ózbekterge ótken joq. Esesine ol joǵary mansaptan shettetildi. Fılmde N.Ońdasynovtyń ómirbaıanymen tanys birshama kisiler biletin osy oqıǵa sheberlikpen óriledi. «Bıikke qalyqtap qyran da shyǵady, órmelep jylan da shyǵady» demekshi, sol bıikke shyqqandardyń barlyǵy da óz eliniń múddesi úshin qyzmet etti me degen saýaldyń aldan shyǵary anyq. Al el men jer degen uǵymdardy qaraqan basynyń qyzyǵynan joǵary qoıǵandardy tarıh ta, halyq ta umytpaıdy. Derekti fılm barysynda Ońdasynovtyń qazaq ǵylymyn damytýdy kóksep Sátbaevpen birigip Ǵylym akademııasyn ashqany, soǵys jyldarynda maıdanǵa 140 vagon azyq-túlik pen kıim-keshek jóneltkeni, Jambyl aqynǵa «Lenıngradtyq órenderimdi» jazǵyzyp, lenıngradtyqtarǵa rýh bergeni, Abaıdyń 100 jyldyǵyn ótkizýge belsene kiriskeni, Moıynty-Shý temirjolyn salǵyzý úshin Berııadan ruqsat alyp, 10 mıllıon som aqshamen, 16 myń adamnyń kúshimen úlken istiń basynda turǵany, jekelegen tulǵalarǵa jasaǵan jaqsylyqtary kórkemdikpen bederlengen. Aıtpaqshy, osy derekti fılmderdiń bir ereksheligi – muraǵat qujattaryn ne belgili bir adamdardyń pikirlerin, bolmasa tulǵanyń otbasylyq albomynan alynǵan sýretterdi tizip jasaı salmaı, múmkindiginshe kórkemdikpen túsirilgendiginde dep aıtar ek. Taǵdyrsheshti oqıǵalardyń barysynda tulǵalardyń rólin syrt kelbetteri barynsha solarǵa uqsaıtyn akterler oınaǵan. Muraǵatta saqtalǵan daýystar, sonaý 50-shi, 60-shy jyldary túsirilgen reportajdar da fılmderdiń qundylyǵyn arttyryp tur. Ásirese, Jumabek Táshenovke arnalǵan «Kisendeýli jolbarys» fılminiń kórermenge áseri joǵary. Nege deseńiz, Jumabek Táshenovtiń beınesi saqtalǵan kórinister óte kóp eken. Fılmnen «tiri» Táshenovti kórgen kórermen tirshilikte onyń qandaı adam bolǵanyn aıtpaı-aq túsinetindeı.
Ońdasynov sııaqty Táshenov te bılikti halyq múddesinen joǵary qoımaǵan tulǵa. Ony qazaq tarıhyn bir sholyp shyqqan kez kelgen kisi aıta alady. Áıtpese sol tusta Keńes úkimetin ashsa alaqanynda, jumsa judyryǵynda, ustap turǵan Nıkıta Hrýshevke qarsy shyǵyp sóz sóılemes edi. 1960 jyly KOKP Ortalyq Komıtetiniń birinshi hatshysy N.Hrýshev tyń ólkeleri – Aqmola, Kókshetaý, Qostanaı, Pavlodar, Soltústik Qazaqstan oblystarynyń basyn qosyp, «Tyń ólkesi» degen atpen Reseıge qosýdy josparlaǵanda ashyq qarsy shyqqan, qarsy shyǵyp qana qoımaı onyń josparyna kedergi keltirip, «Tyń ólkesiniń» eshqashan da Reseıge berilmeıtinin qadap aıtqan tulǵa – Jumabek Táshenov. Osy áıgili erligimen-aq tarıhta qaldy. «Kisendeýli jolbarys» derekti fılmi Táshenovtiń joǵary laýazymdy qyzmet atqarǵanda qazaq úshin jasaǵan san salaly jaqsylyqtary men Ortalyq komıtetke qarsy shyqqan áıgili erlikterin ǵana kórsetýdi maqsat etpegen. Derekti fılmdi kórip shyqqan soń biz adamı qalpy kelisti, iri minezdi, ot aýyzdy, tabandy, qaıyrymdy tulǵany tanydyq. Sanamyzǵa árbir áreketinde qazaqtyń múddesin birinshi orynǵa qoıǵan ultjandy azamatty shegeledik. «Kisendeýli jolbarys» fılminen estigen myna bir aýyz sózdi osy jerge de jazǵymyz keledi. Táshenov týraly estelik aıtqan fılosofııa ǵylymynyń doktory Ǵarıfolla Esim bylaı deıdi: «Halyqtyń sózin sóıleıtin adamdardyń tegi, qurylysy basqa bolady. Sol basqa adam – Táshenov». Ras, Ońdasynov ta, Táshenov te Ortalyq Komıtettiń josparlaryna qarsy shyqqan soń, bılik basyndaǵy joǵary laýazymdy qyzmetterinen bosap qalǵan. Ult múddesi úshin qylyshynan qan tamǵan Keńes úkimetine qarsy shyǵý ońaı ma? Degenmen sol «tegi, qurylysy basqa» adamdar usaqtalǵan joq. Kisilikteri men tazalyqtaryn saqtap, jurttyń jadynda jaqsy qyrlarymen ǵana este qaldy. Qarapaıym turmys keshse de, úlken ister jasady, ǵumyrlaryn ǵylymǵa arnady.
Joǵaryda attary atalǵan úsh tulǵanyń da ǵumyr joldary kedir-budyry kóp, soqtyqpaly soqpaqsyz dep sýrettese ábden bolatyndaı buralań joldar. Osy buralań jolda adamdyq beınesi joǵalmaǵan, súıegi jasymaǵan, rýhy synbaǵan tulǵalar jaıly fılmder adamdarǵa kúsh beredi, jigerin janıdy. El úshin, jer úshin etken eńbektiń óteýi bolatynyn uǵyndyrady. Osy retten alǵanda «Alashtyń aqyrǵy aqıyǵy», «Bılikten bıik tulǵa», «Kisendeýli jolbarys» derekti fılmderin ulttyń aıaýly tulǵalarynyń rýhtaryna jasalǵan taǵzym dep túsinemiz. Ári mundaı fılmder jas urpaqqa ómir jolynda temirqazyq bola alatynyna shák keltirmeımiz.
