Scopus jýrnaldaryna maqala jarııalaý tegin

– Qazaqstandyq ǵalym­dardyń ǵy­lymı maqala ja­rııa­laý­daǵy qa­zir­gi deńgeıi, qar­qyny qandaı?

– Qazaqstan – Ortalyq Azııa el­de­riniń ishinde ǵylymı jaǵynan sońǵy ýaqytta birden damyp kele jat­qan elderdiń alǵashqysy. Mysaly, qazaq­s­tandyq ǵalymdar áıgili jýrnal­dar­da Belarýs zertteýshilerinen eki ese kóp ǵylymı maqala jarııalap júr. Son­daı-aq «Science direct» platfor­ma­syndaǵy qazaqstandyq avtorlardyń mate­rıal­daryna 146 memlekettiń qol­danýshylary silteme jasaǵan. Scopus málimetter bazasynyń statıstı­ka­sy boıynsha da qazaqstandyq ǵa­lym­dardyń ǵylymı jumystary sannan buryn sapa jaǵynan kóp ósken. Bul – je­tistik. Biraq osyndaı úlken serpilis ekin­shi jaqta ǵylymdy qarjylandyrý sekildi kúrdeli máselelerdi týdyrdy. О́ıtkeni ǵylymı eńbek álemdik ǵylymı ortada moıyndalyp, bedeldi jýrnalda jarııalanǵanymen, óndiriske engizilmese, paıdasy bolmaıdy. Al bul qarjylyq qoldaýǵa táýeldi. Qazirgi tańda Memleket basshysy Q.Toqaev pen mınıs­trligimizdiń osyǵan erekshe kóńil bólgeni qýantady.

– «Elsevier» qazaqstandyq ǵy­lym­­dy damytý jáne ǵalym­dar­dy qol­daý baǵytynda naqty qandaı ju­mys­­tar júr­gizip jatyr?

– Qazaqstan ǵylymyn básekege qa­biletti etý – kompanııamyzdyń bas­ty maq­saty. Bul úshin ǵalymdardyń ma­ńyz­dy maqalalardy jarııalaýyna kúsh sal­ýymyz qajet. Bilim jáne ǵylym mı­nıstr­ligi qazaqstandyq ǵalymdar úshin ulttyq jazylym jasap jatyr. Demek, el­degi barlyq JOO men ǵylymı ıns­tı­týt­tarynyń qyzmetkerleri, son­daı-aq kitaphana oqyrmandary bizdiń jýrnaldardy tegin oqı alady. Bul óte mańyzdy. Sebebi bizdiń basylymdarda dúnıe júzindegi 196 Nobel laýrea­ty­nyń 195-i maqalasyn jarııalaıdy. Iаǵnı, álemdegi ǵylymı jańalyqtyń tu­sa­ýyn kesetin alpaýyt alań deýge bo­lady.

Ekinshiden, kompanııamyzdyń Qa­zaq­­stanǵa salǵan ınvestısııasy zor. Sebebi Qazaqstan – biz úshin Or­ta­­lyq Azııadaǵy mańyzdy nysan. Qa­zirgi tań­da biliktiligi joǵary 8 trener­­di ju­mysqa aldyq. Olar arqy­ly eldegi ár ýnıversıtetke, onyń ishin­de óńir­ler­degi JOO-larǵa óz aıaǵy­myz­ben ba­ryp, tanymdyq kýrstar ótkizý ju­my­syn qarqyndy túrde jal­ǵas­ty­rý­dy kózdeımiz.

– Scopus jýrnaldaryndaǵy biz­diń ǵalymdardyń reıtıngi qandaı?

– Qazaqstandyq ǵalymdardyń reı­tın­gi sapa jaǵynan 4 ese ósti, birqatar sala boıynsha alda keledi. Máselen, «Scien­ce direct» platformasynda Aıym­gúl Kerimraıdyń ekologııa sala­syn­daǵy reıtıngi joǵary, ol álem elde­rine ájeptáýir tanylyp qalǵan. Vete­rınarııa salasynda Qazaqstan kór­setkishin alǵa jetelep kele jatqan Qaısar Tabynov bar. Sonymen qatar áleýmettik, gýmanıtarlyq ǵylym sala­synda da dúnıejúzilik myqty zert­teýshilermen ıyq tirese alatyn avtorlar jeterlik. Olardyń ishinde Garvardtyń Eýrazııalyq ǵylymı mek­tebin basqaryp júrgen Nargız Qaseno­vany erekshe ataýǵa bolady. Budan bólek Qazaqstan genetıka, hımııa-bıologııa, medısına salasyndaǵy ǵalym­dar­dyń jetistigimen de maqtana alady.

Degenmen, másele de joq emes. Ǵa­lym­darymyz, nege ekenin bil­meı­min, Scopus-qa maqala berý aqyly dep oılaıdy jáne eńbegin jarııa­la­tý áldebir kompanııanyń ǵana qo­ly­nan keledi dep esepteıdi. Men ózim ýnı­­versıtetterdi aralaǵanda eń aldy­men stýdentterden «Scopus-qa materıal shyǵartý qansha turady?» dep suraımyn. Olar 200-300 dollardan bastaıdy. Sodan soń «Maqalany qansha mer­zimde jazǵan jón?» deımin. 1 aı nemese odan da kóp ýaqytty aıtady. Negizi maqala jarııalaý tegin, sondaı-aq avtor Scopus saıtyna kirip, araǵa eshbir kompanııany aralastyrmaı, jýr­naldarǵa ózi ótinim bere alady. Buǵan qosa sapaly zertteý maqalany 1 aıda jazyp shyǵý múmkin emes. Bul 3-6 aı ishinde jazylady. 1-2 jylǵa deıin sozyp alatyndar da bar, onda bul jańalyq bolmaı qalady.

– Siz álginde Scopus-qa maqala be­rý­diń tegin ekenin aıttyńyz. Bi­raq ǵalym bazadaǵy keıbir jýr­nal­­darǵa jarııalatý úshin aqsha tó­le­ýi tıis qoı?

– О́te oryndy suraq. О́ıtkeni ǵa­lym­­dar dál osy tusta kóp shatasady. Bi­rinshiden, Scopus-ta 23 myńnan asa jýr­nal bar. Olardyń 80 paıyzy­na maqala jarııalaý tegin. Biraq «Elsevier» bazasyna jazylymy joq el­der­diń, mysaly, Túrikmenstandaǵy iz­de­nýshiler men oqyrmandar sol avtor tegin jarııalaǵan maqalalardy júkteýge aqsha tóleıdi. Al qalǵan 20 pa­ıyzy «Open access» jýrnaldaryna jatady. Bul basylymdarǵa materıalyn tapsyrǵan avtor rasymen de aqy tóleıdi jáne onyń somasy qymbat, 2 myń dollardan bastalady. Biraq bul qarjy maqalanyń mindetti túrde jarııa­lanatynyna kepildik bermeıdi. Sondaı-aq, eń mańyzdysy, aqshany tek resenzııalaýdan keıin ǵana tóleý kerek. Sebebi ótpeı qalý qaýpi 70 pa­ıyzdan joǵary. Degenmen, maqala ja­rııa­lanǵan jaǵdaıda bul aty aıtyp turǵandaı, barlyq oqyrmanǵa ashyq derekkóz bolyp esepteledi. Son­dyq­tan ondaǵy materıalmen kez kelgen adam tanysa alady. Eki baǵyttaǵy bas­pa da óz shyǵynynyń ornyn toltyryp otyr. Másele – onyń bireýi avtordan, ekin­shisi oqyrmannan alatynynda ǵana. Sondaı-aq aqsha tóleý-tólemeý de tıi­sinshe avtordyń óz erkinde. Iаǵnı, ol maqalasynyń qaltasynan aqsha tólep oqıtyndarǵa ǵana qoljetimdi bol­ǵanyn qalaı ma, álde eńbegimen búkil álemniń tegin tanysýy úshin aqsha salýdy jón kóre me – ózi sheshedi.

Negizi «Open access» modeli Eýropa elderinde kóp taraǵan. Sebebi ondaǵy ǵalymdardyń materıalyn jarııalaýǵa jumsalatyn qarjyny arnaýly qor­lar óz moınyna alady. Mundaı elder ǵalymdarynyń eńbegin álemge áıgi­leý­di kózdeıdi.

– Scopus tizimine kiretin 5 qazaq­stan­dyq ǵylymı jýrnal bar eken. Bi­raq olardyń eshbiri qazaqtildi emes. Nelikten?

– Bul – endi jýrnaldyń tańdaýy. Siz aıtqan 5 jýrnaldyń bári álemdi ortaq baılanystyratyn aǵylshyn tilinde shyǵarylady. Aqıqatynda Scopus-ta 42 til bar. Biraq qaı tilde shyǵarý baspanyń, basylymnyń er­kin­de. Al Scopus talaby boıynsha ma­qa­la­nyń taqyryby, abstrakt, tııa­naqty sózderi men qoldanylǵan ádebıetteri aǵyl­shyn tiline aýdarylýy kerek, al qalǵan maqala mazmuny avtor qalaǵan tilde bolýy múmkin.

– Jaqynda otandyq ǵalym­dar­dyń maqalalary qoqysqa aınal­ǵa­ny týraly aqparat tarady. Sonyń sebe­bin ashyp aıtyńyzshy?

– Biz Scopus tizimin udaıy tek­se­ristiń nátıjesinde úsh aı saıyn ja­ńar­­typ otyramyz. Basynda bizdiń ta­lap­­tardy tolyǵymen oryndap, qata­ry­myzǵa qosylǵanymen, keıbir jýr­naldar jumysyn bızneske aınaldy­ryp jiberedi. Iаǵnı, ǵalymdardan aqsha alyp, bizdiń talapqa saı kelmese de keı maqalalardy basady. Mundaı ba­sy­lymdar ǵalymdar arasynda «jyrt­qysh jýrnaldar» dep atalady. «Jyrt­­­qysh jýrnaldar» «Maqalany jarııa­laý aqyly nemese deldal bolatyn kom­pa­nııalarsyz bastyra almaımyn» deı­tin tanymdyq bilimi taıazdaý jáne jeńil jolmen aqsha berip, tezirek bas­tyrtýdy qalaıtyn ǵalymdardy «aýlaı­­dy». Al Scopus sol basylymdy óz tiziminen shyǵarǵanda, onda ja­rııa­­lanǵan avtorlardyń eńbegi qosa qo­qysqa ketedi.

– Ǵalymdarymyz álemdik deń­geı­­de bolýy úshin ne isteýi kerek? Ha­lyqaralyq maman retinde keńes­ińiz­ben bólisseńiz.

– Eń aldymen ǵalymdarymyz óz eńbe­gin tegin jarııalaý múmkindiginiń mańyzyn túsingeni jón. Eger sizdiń ǵylymı jumysyńyz jemisti bolsa, sizge ataq pen aqsha ózdiginen keledi. Al eńbek elenýi úshin eshkimge kereksiz, qoǵamǵa paıdasy joq nárselerdi emes, óz­ek­ti máselelerdi sheshetin taqy­ryp­­tarǵa barý qajet. Bizdegi zert­teý­shilerdiń kóbine tán qatelik – óz eńbeginiń jemisi paıdaly bolatyn-bolmaıtynyna oǵan kiriserde emes, bi­tirgende ǵana bas qatyratynynda. Ýa­­qyt­ty óltirip, kúsh-qýatyn sar­qyp bolǵannan keıin, eń sońynda anyq­taıdy. Nátıjege, ıgi iske eńbek etken abzal jáne ǵalymdar basylym­dar men olardyń kompanııasymen tike­leı baılanysýǵa daǵdylanýy kerek. Sondaı-aq avtorlarymyzǵa «Scopus – tegin» degen sózdi sanasyna sińirip, ábden jattap alýǵa keńes beremin.