Abaı óleńderin ábden kemeline kelgen shaqta, 40 jastan bastap qana óz atynan jarııalaı bastaǵan. 40 jas – kemel kezeń, «akme jas» sanalady. Munyń da úlken máni bar. Abaı oǵan deıin de óleń shyǵaryp, halyq arasynda bılik aıtqan, sheshendik oılarymen bólisken. Biraq osy araǵa deıin Abaı kóp izdenýmen, bilim jınaýmen bolǵan. Abaı óz zamanynyń zııalysy retinde ózi ómir súrip otyrǵan qoǵamdyq ortany tárbıelegen. Oǵan dálel Abaıdyń aqyndyq ordasynyń bolýy, ónerli jastardy janyna jınap, olarǵa baǵyt berip otyrýy.
Zııalylyqqa umtylý, zııaly bolý búgingi zaman jastary úshin muratqa aınalýy kerek. Jastar sanaly túrde mańaıyna bilim men bıik adamgershiliktiń jaryǵyn shashý týraly oılanýy shart.
Al osy zııalylyqty qoǵamda qalyptastyratyn kim? Kim kimdi tárbıeleý kerek? Qoǵam zııaly adamdy tárbıeleýi kerek pe? Álde qoǵamdy zııaly adam tárbıeleýi qajet pe? Qazirgi bilim júıesi zııalylyqqa tárbıeleı ala ma? Oqyǵan adamnyń bári birdeı zııaly bolmaı shyǵýy da zańdylyq. Bul oıdy Abaıdyń eń ozyq shákirti Shákárimniń «Sen ǵylymǵa bolsań yntyq...» óleńinde
Shyn zalymǵa berme ǵylym,
Ol alar da oq qylar.
Qarýym der, kisi atyp jer,
Ol ǵylymdy aıla eter.
... Dúnıeni túzetýshi,
Hám buzýshy – bir ǵylym.
Ári zalym, ári ǵalym,
El túbine sol jeter, dep beredi. Baıqasaq, danyshpan aqyn ǵylymdy ıgergen adamdardyń da ujdany taza bolmasa, elge zııan ekenin aıtqan. Bul – aqıqat.
Japon halqynda Ikıgaı fılosofııasy degen uǵym bar. Ikıgaı tujyrymy – adam ózin álemniń bir bólshegi retinde sanaýy jáne ózine belgilengen nesibege rızashylyqpen qaraýy. Ikıgaı – japon halqynyń adamnyń ómirge ózin arnaý tujyrymdamasy bolsa, ujdan – qazaq halqynyń qanshama dáýirlerde qandaı da bir qıyndyqtarǵa qaramaı ózin saqtaý, bolashaqqa jetkizýdiń túıini. Ulttyq tárbıeni álemge tanytýdyń joly.
Shákárimniń ujdan týraly aıtqan tanymdyq tujyrymdamasy qazaq halqynyń uzaq ǵasyrlar boıy qalyptasqan adamnyń taza, adal ómir súrýiniń qaǵıdasy. Ynsap, ádilet, meıirim arqyly qazaq óz rýhynyń qorǵanys fýnksııasyn qalyptastyrǵan. Ujdanǵa birikken ynsap, ádilet, meıirim ushtaǵany qazaq zııaly jasynyń ózegi bolýy kerek.
Zııalylyqtyń taǵy bir ólshemi Abaı aıtqan Esti adam, Tolyq adam, Shynshyl adam uǵymdarymen astasyp keledi. Olaı bolsa, qoǵamdyq sanany rýhanı jaǵynan tárbıeleý zııaly tulǵanyń mindeti bolady. Zııaly tulǵa óz zamanynyń rýhanı ımmýnıtetin qalyptastyrýshy. Rýhanı ımmýnıteti myqty el – syrttan kelgen qandaı kesel bolsa da qorǵana alatyn el. Ulan-baıtaq qazaq eliniń qaı jerin alsaq ta kıeli, qasıetti. Biraq sonyń ishinde ulttyń uıysýy men ulttyq ımmýnıtettiń qalyptasýynyń ortasy bar. Ol – esti qazaqtyń eńseli ordasy Semeı qalasy. Alash zııalylary óz otaýlaryn tikken mekende Abaı, Shákárim dúnıege kelip halyqtyń rýhanı qazynasyn tolyqtyrdy, óz ilimderin taratyp otyrdy.
Tuńǵysh oı mektebi de Abaıdyń aınalasynda qurylyp, óziniń zııalylyq nuryn shashty. Semeı jerinde ótetin Abaıdyń 175 jyldyq torqaly toıy álem nazarynda. Toı ótkizý – kóshe men ǵımarattardy jóndeýde emes, jalpy alty Alashty biriktiretin rýhanı renessans bolýy kerek.
Abaı óziniń 32-qara sózinde: «..ǵylymdy, aqyldy saqtaıtuǵyn minez degen saýyty bolady. Sol minez buzylmasyn! Kórseqyzarlyqpen, jeńildikpen, ıa bireýdiń orynsyz sózine, ıa bir kez kelgen qyzyqqa shaıqalyp qala berseń, minezdiń beriktigi buzylady. Onan soń oqyp úırenip te paıda joq. Qoıarǵa orny joq bolǵan soń, olardy qaıda saqtaısyń? Qylam degenin qylarlyq, turam degeninde turarlyq minezde azǵyrylmaıtyn aqyldy, ardy saqtarlyq beriktigi, qaıraty bar bolsyn! Bul beriktik bir aqyl, ar úshin bolsyn!» deıdi. Danyshpannyń aıtyp turǵan minezi zııaly tulǵa minezi bolý kerek.
Qurmetti zııaly degen kim? Bul suraqtyń jaýaby: Alash zııalysy, Alashtyń túpkósemi Álıhan Bókeıhanuly deımiz. Ol óziniń jeke basyna tónip turǵan qaýip-qaterdi bile tura halqy úshin, otany úshin, eliniń bolashaǵy úshin el ishinde bolyp, barlyq aýyrtpalyqty teńdeı bólisip kóterdi. Mine, naǵyz zııaly azamattyń minezi osyndaı!
Qazaq eliniń búgingi zor baılyǵy – Táýelsizdik. Abaı halqyna oı táýelsizdigin usyndy. Abaı óz shyǵarmalary arqyly oıy azat, rýhy erkin halqyn bolashaqqa bastaıtyn jasampaz zııaly tulǵanyń modelin jasady.
Qazaq halqynyń bolashaqty tárbıeleıtin zııaly jasyn qalyptastyrýdyń basty tetigi – Abaıdyń tolyq adamy men Shákárimniń ujdan tanymyn ıgertýde.
Búgingi bilim berý júıesi óziniń aǵartýshylyq mıssııasynyń sapasyn túsirip aldy. Elimizdegi kóptegen qıynshylyqtar bilimi bar, biraq aǵartýshylyq sapasy tómen mamandardan. Sapaly oqyǵan adam – aldymen óz eliniń aǵartýshysy. Adamzat basyndaǵy barlyq qıyndyqtardy aǵartýshylyq qana jeńedi.
Meıir ESKENDIROV,
Shákárim ýnıversıtetiniń rektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor
