Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi ótken aptanyń sońynda bank sektoryn qoldaýǵa Ulttyq qordan qansha aqsha bólingenin jáne onyń qaıtarylý kestesin tuńǵysh ret jarııa túrde málimdedi. Sarapshylar bul faktorǵa «eki taraptyń bir-birimen ajyrasý úrdisi» dep baǵa berdi.
Ulttyq qor men bankter arasyndaǵy ıntervensııa 2008 jyly bastaldy. Sol jyldardaǵy kómek jahandyq daǵdarystyń teris saldaryn azaıtý úshin memlekette bank qurylymyn túzýshi tórt bankke berilgen. Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń túsindirýinshe, bank tarıhyna «tańdaýly tórttik» bolyp engen tórt banktiń aksııasyn satyp alýǵa 476,1 mlrd teńge bólindi, búginge deıin onyń 415 mlrd teńgesi qaıtarylǵan. «Berilgen qarajat pen qaıtarylǵan soma arasyndaǵy aıyrmashylyq BTA bankiniń aktıvteri men mindettemelerin eki qaıta qurylymdaý nátıjesinde paıda boldy» dep túsindirdi agenttik ókilderi.
2017 jyldan bastap Qazkomdy qalpyna keltirý sheńberinde problemalyq kredıtter qory (QKB) BTA Bankiniń problemalyq aktıvterin satyp
aldy.
Alynǵan qarajat esebinen bul qarjy ınstıtýty (BTA) Qazkom aldyndaǵy 2,4 trln teńge qaryzynyń óteýin júrgizdi. QKB-ny saýyqtyrý jáne ony keıinnen halyqtyq qorǵa qosý salymshylar men ózge de kredıtorlardyń 4 trln teńgesin saqtaýǵa múmkindik berdi. 2017 jyldan bastap memlekettiń qoldaýyna laıyqtylar tizimi taǵy bir bankpen tolyqty. «Nege 5 bank, ózgeler she?» degen suraqqa Ulttyq bank ókilderi «olardyń úlesine nesıe qorjynynyń 30%-dan astamy jáne salymshylardyń, kvazımemlekettik sektordyń depozıtteriniń 25 paıyzy kiredi» dep túsindirgen.
Ulttyq qor osydan 19 jyl buryn, 2001 jyly qurylyp, 2009 jylǵa deıin paıdaǵa jumys istedi. Sol jyldary Ulttyq qordyń jınaǵy 77,2 mlrd dollarǵa jetti. Keıingi jyldarda Ulttyq qordyń qarjysy azaıa berdi. Úkimet qarjylyq jaǵdaıyn jaqsartý úshin ekinshi deńgeıdegi «dimkás» bankterge ústi-ústine Ulttyq qordan qomaqty qarjy bólip otyrdy. Qazir Ulttyq qordaǵy qarjy – 58,2 mlrd dollar. Jospar boıynsha bıyl 90 mlrd dollar bolýy tıis edi. «2020 jyldyń qańtar aıynyń sońynda Ulttyq qordyń aktıvi ótken jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 1,9 paıyzǵa kemidi» degen aqparatty Ulttyq banktiń ózi taratty.
Bıyl Ulttyq banktiń altyn-valıýta qory 2,4%-ǵa azaıyp, 30,6 mlrd dollardy qurady. Byltyr bul kórsetkish 31,3 mlrd dollarǵa teń edi.
Májilis depýtaty Erlan Barlybaev aqpan aıynyń basynda qazaqstandyq bankter qoldaýǵa bólgen qarajattan paıda kóretinin, Ulttyq qor men bıýdjetten mıllıardtaǵan somany baǵyttaýdyń maqsaty qarjy sektoryn saýyqtyrý jáne qarajatty ekonomıkaǵa baǵyttaýǵa tıis ekenin, ekonomıkany nesıelendirýdiń jaǵdaıy men sharttary ekonomıkany da, shaǵyn jáne orta bıznesti de qanaǵattandyrmaıtynyn tilge tıek etti. Bul pikirdi kezinde Ulttyq bankti basqarǵan Oraz Jandosov ta qoldady. «Úkimettiń qolynda bankterdiń qaryzdy qashan qaıtaratyny týraly arnaıy keste baryn endi bildik. Bul aqshany qaıtarýmen kim aınalysady? Ony baqylaý kimniń quzyretinde? Aqshany kim qaıtarady, qalaı qaıtarady? Qaıtarylǵan aqsha qaıda jumsalady?» degen suraqtarǵa jaýap bolýy tıis» deıdi Oraz Jandosov. Ulttyq bank te, Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi de bankter aqsha qaıtarady degendi ótken aptadan bastap juqalap aıta bastady. Qarjyger Ilııas Isaevtyń paıymynsha, eki taraptyń aradaǵy alys-beris týraly týraly esep berýi bir-birinen irge bólýiniń basy. Bankterdi jeke-menshiktiń qaraýyna berý saıasaty ózin-ózi aqtamady. Sebebi ne deısiz ǵoı? Ekonomıkanyń 60 paıyzy – memlekettiń qolynda. Al ekonomıkany qarjylandyrýy tıis bankterdiń 100 paıyzy jekeniń qolynda. Qarjyger sóz arasynda kez kelgen ınvestor belgili bir salaǵa qarjy quıǵanda onyń strategııalyq jáne kommersııalyq sıpatyn emes, keri áserin de aldyn ala oılaýy tıis ekenin aıtty. Onyń málimdeýinshe, álemde Qazaqstan sııaqty bank salasyna ústemeletip qarjy aýdaryp, onyń jaýapkershiligin talap etpeıtin birde-bir memleket joq. Bir kezderi otandyq bankter sheteldik qarjy alpaýyttarynan alǵan aqshalaryn aıtyp, jalpaq jurttan súıinshi suraǵan. Al qaryzdy qaıtarar kezde jer shuqyp qalǵan. Jarǵylyq kapıtaly az bankter álemdik qarjy daǵdarysy kezinde de tyǵyryqqa tirelgen joq. Eger shaǵyn bankter qazirgi alyp bankterge jutylyp ketetin bolsa, aımaqtar ınvestısııadan qur qalady. Sebebi jergilikti jerlerdiń barlyǵy qarjylyq qoldaýdy shaǵyn bankterden kórip otyr. Iri bankter negizinen ımportty yntalandyryp, tutyný nesıelerin úlestirýmen ǵana aınalysady. «Ekonomıkanyń naqty sektory Ulttyq banktiń kommersııalyq bankter arqyly nesıege bergen qarjysyn boıyna sińire almaı, keıbir kezderi qusyp jatyr. Ulttyq bank pen Úkimet qarjylyq-ekonomıkalyq saıasatty qaıta qaraý kerek. Sebebi bankter óndiristiń nemese ekonomıkanyń bir elementi ǵana. О́zbekstanda bankterdiń 90 paıyzy memlekettiń qolynda. Ekonomıkany qarjylandyratyn sýbektiler onyń qyzyǵyn ǵana emes, jaýapkershiligin de sezinýi tıis. Banktiń aksıonerleri týraly málimetter aıyna qyryq qubylady. Endigi jerde bankterden qaryzdy qaıtarý máselesi memleket úshin qıyn bola ma dep oılaımyn» deıdi Ilııas Isaev.
Táýelsiz ekonomıst Aleksandr Iýrınniń aıtýynsha, bul másele jalpy sıpatqa ıe jáne naqtylaýdy qajet etedi. Basqasha aıtqanda, Ulttyq qor men bankterdi birden ajyratyp jiberýge bolmaıdy.
Úkimet bankterdi qoldaýdan bas tartýdyń kezi jetkenin bilemiz. Biraq ony neden bastaý keregi ázirge túsiniksizdeý. Osy rette sarapshylar ony kezeń-kezeńmen júrgizý kerektigin jáne tómendegi jaıttardy qaperge alyp júrý kerektigin eskertip otyr. Birinshiden, kóp jaǵdaıda qarjy ınstıtýttaryna kómek bıýdjet shyǵystary retinde qarastyrylmaıdy. Memlekette Ulttyq qordan bólgen qarjyny zeınetaqy aktıvterine ınvestısııalaý nemese Ulttyq banktiń resýrstaryn (mysaly, Qazaqstannyń turaqtylyq qory arqyly) paıdalaný arqyly «toltyrý» múmkindigi bar. Ekinshiden, Qazaqstanda bankter ekonomıkanyń basym salalaryn qoldaýǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamalar sheńberinde qarjylandyrylyp keldi.
«Ulttyq bank qazaqstandyq bankterge qoldaýdyń qandaı túriniń joıylatyny týraly máselelerdiń basyn ashyp alǵan durys» deıdi Aleksandr Iýrın.
Sarapshylar arasynda «qazaqstandyq bank sektory el ekonomıkasynyń damýyn yntalandyrýǵa qabiletti me?» degen suraq jıi talqylanatyn. Shynynda da, is júzinde qarjy ınstıtýttary kóptegen jyldar boıy memlekettiń belsendi qoldaýymen resýrstardy óz paıdasyna qaıta bólip keledi. A.Iýrınniń pikirinshe, bankterdi el esebinen odan ári «tamaqtandyra» berý olardyń óz betinshe tyǵyryqtan shyǵý múmkindigin shektep keldi.
Qarjyger Erlan Ibragım sońǵy 11 jyl ishinde memleket qarjy ınstıtýttaryna 56 mlrd AQSh dollaryn kómek retinde bergenin, bul qarjynyń barlyǵy birdeı qaıtarylmaıtynyn jáne belgili sharttarmen berilgenin aıtty. Bul bankterge qansha kómektesse de, olar báribir shyǵynmen jumys isteı beretinin bildiredi. «Bıýdjet tapshylyǵy artyp keledi, Qarjy mınıstrligi ony azaıtý úshin qoldan kelgenniń bárin jasap jatyr. Bıýdjette qarjy ınstıtýttaryna kómektesýge múmkindik joq. Bankterge kómek burynǵydaı Ulttyq qordan emes, Ulttyq bankten nemese onyń aksıonerleri esebinen berilýi kerektigin Memleket basshysynyń ózi nazarda ustaý kerek», deıdi Erlan Ibragım.
Onyń pikirinshe, bul máselege núkte qoıý Prezıdenttiń, Úkimettiń jáne Ulttyq banktiń tabandylyǵy men quzyretine syn bolmaq. 2020 jyldan bastap elge sheteldik bankter kele bastaıdy. Bul qarjy naryǵyndaǵy oıynshylarǵa mamandardy biliktiligine qarap irikteýge jáne iriktelip shyqqan jobalardy ǵana qarjylandyrýǵa múmkindik bermek.
Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń tóraǵasy Mádına Ábilqasymovanyń sózinen uqqanymyz, bankter memlekettiń qoldaýynsyz ómir súrýge daıyn. «Bank sektoryn saýyqtyrý provızııalar men kapıtaldy jetkilikti túrde qurý arqyly jalǵasa beredi. Biz onyń tetikterin 2020 jyldyń alǵashqy toqsanynyń sońyna deıin ázirleımiz. 2020 jyldan bastap bank jáne saqtandyrý sektorlarynda táýekelderge negizdelgen qadaǵalaý (TKN) tolyq kólemde engiziledi. Bul bank júıesin jetildirý bankterdiń ekonomıkany nesıelendirý kólemin arttyrýǵa múmkindik beredi», deıdi M.Ábilqasymova.
Sonymen birge, shaǵyn jáne orta bıznesti, onyń ishinde ekonomıkanyń basym sektorlaryn nesıeleý baǵdarlamasy arqyly nesıelendirý múmkindigin keńeıtý sharalary usynylmaq. Qarjy retteýshisi aldaǵy ýaqytta tutynýshylyq nesıelendirýdiń tez ósýine jol bermeýge basymdyq beredi. M.Ábilqasymova eske salǵandaı, 2020 jyldyń 1 qańtarynan bastap tutynýshylyq nesıeleýdegi táýekelderdi shekteıtin zańnamalyq normalar kúshine endi. «Agenttik tutynýshylyq nesıeleýdiń qarqyndy ósýin shekteý úshin qabyldanǵan retteý sharalarynyń tıimdiligin baqylaýdy jalǵastyrady», dep sózin jalǵastyrdy M.Ábilqasymova.
Onyń aıtýynsha, 2020 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda agenttik halyqtyń qaryzdyq júktemesiniń shamadan tys artýyna jol bermeý úshin qosymsha retteý sharalaryn qabyldaıdy. «Memleket basshysy qarjy sektoryn damytýdyń keshendi josparyn ázirleýdi tapsyrdy. Biz bul qujattyń jobalyq nusqasyn 2020 jyldyń 1 shildesine deıin ázirleımiz» deıdi M.Ábilqasymova.
Agenttik tóraǵasynyń aıtýynsha, ınvestısııalyq múmkindikter men kapıtaldy tartý úshin qarjy sektoryn damytýdyń keshendi sharalary ázirlenip, saqtandyrý jáne baǵaly qaǵazdar naryǵynda retteýdi jetildirý jáne jańa qarjy quraldaryn damytý bóliginde zańnamalyq qajetti ózgerister daıyndalady. Tıisti zań jobasyn osy jyldyń sońyna deıin Úkimetke engizý josparlanǵan.
Qazaqstandyq bankterdiń Ulttyq qordan ajyraý prosesiniń ishki naryqqa áseri týraly Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi «bári jaqsy bolady» dese, sarapshylar ýaıymdaıdy. «Alańdamańdar» dep arqany keńge salyp otyrǵandar alańdamaýǵa sebep bolatyn faktordy aıtpaı otyr.
ALMATY
