Saıat atynyń syny men baby

Saıat atyn tańdaý

Saıat atynyń dene bitimi kesek, keýdeli, saýyry shyǵyńqy, aıaq-qoly jýan bolǵany lázim. Jú­risi nyq, qozǵalys ústinde sú­rinip-qabynbaıtyn, ıaǵnı, qar­taımaǵan, tizesi ketpegen, miniske kónbis, júrisi shapshań, elp­ek bolýy qajet. Shabysty bolsa da artyq emes. Sebebi qus olja­ny ustaǵan soń artynan tez, jedel jetý kerek.

Kóp jaǵdaı da saıatqa ush­qyr, júrdek, elpek jylqy tań­da­lady. Sebebi búrkit ańǵa tús­­ken sátte qus ıesi oǵan óte tez jetýi kerek. Búrkit qasqyr ne­me­se túlkige túsken soń ıesi je­del­detip kómekke kelmese, qy­ran­nyń jazym bolýy ábden múm­kin.

Sonymen qatar ólkeniń ta­bı­­ǵı ózgesheligine baılanys­ty saıat atyn tańdaýdyń ózindik er­ek­sheligi bar. Jeri sazdy ne­me­­se qumdaýyt, topyraq qyr­ty­sy jumsaq jerlerde kúrek taban, kese tuıaq, júrisi jaıly ári jyldam, sergek jylqy tań­dalady. Taýly aımaqtarda tuıaǵy shymyr, aldy-arty teń, tur­paty jataǵan, bıik qyratty jer­de týyp-ósken, kúdirden jol taýyp júretin jylqy qo­laı­ly.

Saıatqa ábden daǵdylanǵan jylqy ańdy adamnan buryn se­­zedi. Pysqyryp, qulaǵyn qaı­shy­­lap belgi beredi. Sol kezde qu­s­begi búrkittiń tomaǵasyn sy­­py­ryp, jan-jaǵyn sholdy­ra qoıa­dy. Keıbir jaǵdaıda qus ańdy adam kórmeıtin tasa jer­ge baryp basady. Ony at qus­be­gi­den buryn sezip solaı qaraı ózi alyp barady.

Saıat atynyń aıaǵyndaǵy jú­­rek­shesi bútin bolýy kerek. So­syn qaıyrma nemese búr­shik taǵamen taǵalanady. О́ıt­keni taý-tasqa, tik eńiske sal­ǵan­da attyń aıaq júrekshesi tez muqalady. Osy jaǵdaıdan saq­taný úshin kóbinde qaıyrma taǵa­men taǵalaıdy.

 Saıat atynyń syny

• Syrtynan qaraǵanda bitim-tul­ǵasy zor, qyrynan qaraǵanda turysy búkirleý bolady.
• Qabyrǵasynyń qara eti qa­lyń hám súıegi jýan bitedi.
• Baılaýly turǵanda tutas de­nesin aldyna qaraı umsyna so­zyp ustaıdy.
• Júrgende tórt aıaǵyn nyq ári teń tastaıdy, ústine er sa­lyp baıqaǵanda tula boıy tegis­te­lip kórinedi.
• Artyq qımyl jasamaıdy, bir orynda únemi shulǵyp tu­­ra­dy. Bul keń minezdiliginiń bel­gisi.
• Saıat atynyń basy súıir bol­ǵany jaqsy, óıtkeni, jedel shap­qanda jel jaryp qozǵalýǵa yńǵaıly.
• Basy súıir, tumsyǵy úshkil jylqy ıis sezgish qabiletke ıe. Bul saıat aty úshin taptyrmaı­tyn qasıet. Ańnyń qaıda júr­ge­nin tez sezedi.
• Býyndary óte myqty,
  tó­rt tuıaǵynyń qyry ótkir, jon te­risi qalyń bolǵany jaq­­sy. Al qoltyq-shap teri­si juqa bol­ǵany abzal. Mun­daı jyl­qy­nyń tynystaý múm­kin­di­gi zor keledi. Tynysy keń jyl­qy er­kin kósiledi.
• Aıaq turqy uzyn, tumsyq ústi dóńes, jazyq mańdaıly, ja­ıyn aýyz, shoqtyǵy etjeńdi, jaly qalyń bolǵany abzal. Jaı turǵanda shoqtyǵyn saýyry­nan bıik ustaıdy. Mundaı jyl­qy­nyń minezi jaıly bolyp keledi.
• Júrgende basyn kóterip us­taıdy, qaz moıyn, denesi tórt­baq keledi. Dene bitimi kesek, keýdeli, saýyry shyǵyńqy, jýan sińirli bolady. Qara etti, tórt sıraǵy uzyn, ıyqty, omy­raý­­ly, eki buty alshy, aıaǵy­nyń aralary alshaq bitedi.
• Qulaq túpteri jaqyn orna­las­qan bolsa, minezi jaıly, úıir­sek keledi. Júrisi qatty at qy­ran qusty mezi etetindikten saıat­qa jaramaıdy. Saıat atynyń jú­risi jaıly, aıańshyl, júrdek, shap­qanda ushqyr, miniske kón­bis, júrisi shapshań bolýy qa­jet.

Saıat atyn baptaý

Qusbegi adam saıatshylyq ja­­sap, búrkitke ań ildirý úshin ózi minip-túsetin saıat atyn bap­­taı­dy. Ol úshin: saıatqa tań­dap al­ynǵan jylqynyń etin qa­ty­ryp, búrkitti alyp jú­rý­ge daǵdylandyrý jáne qus pen atty úılestirý sııaqty ju­mys­tar­dy tııanaqty atqarý qajet.

Saıat atyn jaz boıy úıirde us­taıdy. Minilmeıdi. Kúzde jyra salyp, tolyq toıynǵany abzal. Kúıi qanýy kerek. Odan keıin ony kúzge salym qus sha­qy­rý, shyrǵaǵa kele bastaǵan kez qyr­kúıekten bastap ustaıdy da, qazan aıynyń birine deıin etin qatyrady.

Etin qatyrý úshin qaǵyr (ta­qyr) jerge arqandaıdy. Al­ǵash­qy úsh kún sýarmaı, qaq­tyqtyrady.Tórtinshi kúni qan­dy­ryp sýarady. Odan soń eki kún­de bir sýarady. Sońynda kún ara­latyp sýarady.

Saıat atyn ustaǵan soń bir apta boıy tańerteń-keshke aýyl mańaıyna ter shyǵarmaı aıańdap júredi. Ekinshi apta boıy jele shoqytyp, attyń aram terin alady. Keıin belgili qashyqtarǵa shaýyp, úsh-tórt kún qatarynan tań asyrady.

Eti tolyq qatqan at ter­le­meı­di ári taý-tasqa júr­gende enti­gip, shal­dyq­paı­dy, tynysy keńip, júrgen saıyn ashylyp oty­rady. Arymaıdy, kúıin uzaq ýaqyt qalypty ustaıdy.

Saıat atyn baptaý – qustyń túlek pen qaıyrýyna da qatys­ty júrgiziledi. Iаǵnı, jazda tú­­lekte otyrǵan qusty ıesi ta­­myzdyń ortasynan bastap qa­ıy­­rady. Bylaısha aıtsaq, qys túsip kún sýymaı turyp qusbegi búr­­kitiniń etin qatyryp, ań qa­ǵý­­ǵa daıyndaıdy. Bul áreket 30-40 kúnge sozylady.

Búrkittiń qaıyrýy qanyp, ań qaǵýǵa ıkemdele bas­ta­ǵan kezin bilý úshin ony shyr­ǵaǵa shaqyrady. Búrkit shyr­ǵa­ny us­taǵan soń qyzylǵa sha­qyr­ǵan­­da (qyzyl et kórsetip qolǵa qondyrý) shyrǵany tastap qolǵa keletin bolsa, saıat atyn daıyn­daı­dy.

Saıat atyn baptaý júırik jyl­­qyny baptaý sııaqty kúr­de­li emes. Júırik attaı ishin tart­tyryp jaratpaıdy, tek etin ǵana qatyrý maqsat. Ony arqan­dap qoıyp, tańerteń, keshke ja­qyn mańaıǵa ter shyǵarmaı aıań­dap júrý kerek. Áıtpegende, ar­qanda turǵan semiz at ańǵa shyǵyp, uzaq jol júrgende «topqazy» bolyp qalady.

Eti qatqan attyń ańǵa shyq­qan­da qaryny toq bolǵany jón. Sebebi qus salǵanda uzaq júris júrgen saıyn ishindegi shóp ketip, ishi tartylyp turady. Túnde shópti mol salyp toıdyryp alady da, tańerteń ańǵa shyǵarda sýaryp shyǵady. Eger sýarmasa, sýsap shóldegendikten topqazy bolady. Saıatqa alań-eleńnen shyqsa, kún kóterilgen kezde sýara berýge bolady.

Saıattan qaıtqan soń atty 2-3 saǵat qańtaryp qoıady. Tún­de shópke qoıarda kónge aýnatyp alsa teri kepkenge paıdaly.

Saıat atyna qys boıy suly, kók shóp, jem bergen jón. At qara etin uzaq ustaıtyn bolsa qys boıy minýge jaraıdy. Mun­daı berik jylqylar neken-saıaq kezdesedi.

Saıat atyn kóbine eki aı mi­nip almastyryp otyrady. Al­­­mas­­tyratyn ekinshi atty 6-7 kún buryn ustaıdy. Qysta us­taǵan atty kún aralatyp sýaryp, shóbin dembil-dembil azdan berip, únemi qozǵaltyp, aıań­da­typ otyrsa 7 kúnnen soń babyna keledi.

 Saıat aty men búrkittiń úılesimi

Saıatshylyq kezinde saıat aty men búrkittiń úılesimi bolmasa ań qaǵý múmkin bolmaıdy. Iаǵnı, at pen qyrannyń bir-birine baýyr basýy, naqtyraq aıtqanda, búrkitti baldaqtap attyń ústine alyp júrgende jáne ol ushyp-qonǵanda at úrikpeýi qajet. Ekinshiden, qustyń atqa úırenýi asa mańyzdy. Iаǵnı, búrkit saıat kezinde attyń ústinde tynysh otyrýy, shaqyrǵan jaǵdaıda ózi kelip qolǵa qonýy, attyń ártúrli (jelis, shabys, aıań, t.b) júrisine kóndigýi qajet.

Jalpylaı alǵanda, saıat aty jýas keń minezdi bolǵanymen shaban-shobyr bolmaýy kerek. Sha­ban at ań qaǵýǵa qolaıly emes. Al ári júrdek, ári jýas jyl­qy kóp kezdese bermeıdi. Kez­deskenniń ózinde quspen úı­lespese qıyn. Sondyqtan qazaq qusbegileri saıat aty men qy­ran qusty bir-birine baýyr bas­ty­rý úshin arnaıy aıla-tásil qol­dan­ǵan. Mysaly:

• Saıatshylyqqa arnaıy bap­ta­ǵan at buryn-sońdy búrkit alyp júrmegen bolsa, ony ustap alyp, úıdiń mańyna aıaǵyna shider salyp arqandaıdy.
• Arqandaýly turǵan attyń qasyna búrkitti tuǵyrymen qosa qondyryp qoıady. Qysqasy, atqa qusty kórsetedi. Qasyna búrkit kelip qonǵanda at úrke me, joq pa sony qatty qadaǵalaıdy. Búrkit jalpyldap qanat jaıǵanda at birden shoshynyp úrikse, bul at eshqashan kóndikpeıdi degen sóz. Sol sebepti, búrkitti ákel­gen­de artyq qımyl jasaýdan saqtanǵan abzal.
• Eger at úrkip, az-maz sekem­den­se, búrkitti alysyraq aparyp qondyrady. At oǵan baýyr basqanǵa deıin (úrikpeı úırengenge deıin) sol jerden qozǵamaıdy.
• Attyń búrkitke boıy úı­­re­ne bastaǵanda, qusty da ja­qyn­datyp qondyrady. Osy­laı kún saıyn jaqyndata beredi. Aqyrynda qasyna alyp kelip ustaıdy. Osy isti birneshe kún tipti birneshe apta qaıtalaıdy.
• At qusty qasyna jaqyn­dat­qannan keıin, búrkitti at­tyń qasyna otyrǵyzyp qo­ıyp, aıaǵyna shider salyp (kenet sho­shynyp úrkip ketpeý úshin) ertteıdi. Odan keıin búr­­­kitti qolǵa kóterip erdiń ús­tine qondyryp, qaıtadan túsi­rip, baıqaıdy. Bul ádisti atty shoshyn­dyrmaı úsh-tórt kún qaıta­laı­dy.
• Tórtinshi kúni qusbegi búr­kit­ti qolǵa ustaǵan kúıi atqa otyra­dy, qaıta túsedi. Biraq júr­meıdi. Eskeretin jaǵdaı, alǵash ret atqa mingende búrkittiń qanat-quıryǵyn attyń kóz-basyna tıgizbegen durys. Qustyń qanat-quıryǵyna úırenbegen jylqy bir shoshynsa, ekinshi qaıta eshqashan kóndikpeıdi. Osy ádisti jalyqpaı qatarynan úsh kún qaıtalaıdy.
• Eger attyń boıy úırenbeı jat­­tyqpasa, joǵarydaǵy ádis-tá­sil­derdi uzaq ýaqyt, ıaǵnı, attyń boıy úırengenge deıin qaıtalaı berý qajet. At búrkit­ke tolyq úırenbeı saıatqa shyǵý qa­terli.
• Joǵarydaǵydaı, atty búr­kit­ke jýasytqan soń, búrkit­ti atqa jýasytý kerek. Ol úshin búr­­kitti atqa alyp júrip jat­tyq­­tyrady. Attyń júrisine úı­­rengen qus tynysh otyrady. At pen búrkit bir-birine tolyq úı­lesken soń ań qaǵýǵa shyǵýǵa bolady.