Al endi osy topyraqta týǵan alash ardaqtysy Ahmet Baıtursynuly «Naýryz – qazaqsha jyl basy» - dese, kindik qany Qyzbelge tamǵan Mirjaqyp Dýlatuly: «Bolmashy boranǵa, jaýyn-shashynǵa, toptanǵan bultqa, aýysqan jelge, kerek dese, jańa aıdyń qalaı týǵanyna sheıin qazaqtyń zor maǵyna berýi ásheıin erikkennen tapqan ermegi emes. Qystyń aýyr, ıa jeńil ótýinen tirshiligi ózgeretin, jeńil bolsa qut, aýyr bolsa – jut bolatyndyǵyn baıqaǵan tájirıbeden shyqqan nárse. Malsyz qazaqtyń kúni bar ma? Sol malyn aman saqtaý úshin qysqy aıazda, yzǵyryq boranda beınet shegip, eńbek sińirip, malymen birge jatyp, birge turyp, birge júrip, birge yǵyp, qys qandaı qysylsa, jaz sondaı jazylatyn, jadyraıtyn, sharýashyl, eńbekshil qazaq qystyń ótkenine, jazdyń jetkenine qalaısha ózgelerden artyq qýanbasyn. Jazdyń basy jańa kún – Naýryzdy, qalaısha meıram etpesin?! – dep, Ulys toıynyń qazaqtyń turmys-saltymen tyǵyz baılanysyp jatqanyn shegeleı túsedi.
Torǵaı óńirinde bul kúndi qarsy alýdyń ázelden úzilmeı kele jatqan ózindik dástúri bolǵanyn belgili aıtysker-aqyn Álpııa Ormanshına da rastaıdy. Ol kisiniń áńgimesi qyzyq.
- 21 kúni bizde qarbalas bastalady. Ol kezde kishkentaı ǵana qyzbyn. Áli esimde, ıtarqa úıde turatynbyz. Bizdiń úıde eki qazan boldy. Apalarymyzdyń bireýi bıdaıyn ákeledi, bireýi aqtaǵan sógin ákeledi, bireýi sútin ákep jatady. Sóıtip jańaǵy úlken qara qazan sút pen sýǵa tolady. Oǵan tuz salady, saqtaǵan sary maıyn, tary, arpa, bıdaı úsheýin qosyp salady. Qazandy qoıdyń qıymen bir qaınatyp alyp, tars qyp jaýyp tastaıdy. Sol jańaǵy 21-i kúni bastalǵan tamaq, 22-si kúni túste biraq ashylady. Ashyp qarasań, qudaı-aý, dámi til úıiretin kilkildegen bir tańsyq as shyǵady. Apa-aý, bunyń aty ne? – dep suraımyz. Apam: - Bul súmelek degen tamaq, - deıdi. Apam súmelekti aldymen aýylǵa taratady. Ár úıdiń kelinshekteri bir-bir sharasha qushaqtap bizdiń úıge keletin. Apam úlken nanqalaqpen árqaısynyń ydysyna salyp, onyń betin jaýyp beredi. Álgi kelinshekter jyp-jyly qalpynda úılerine aparyp, bala-shaǵasyna beretin.
Bizdiń Qosjan degen myńbasy bolǵan atamyzdyń Bıǵalı degen balasynyń áıeli boldy. Bárimiz Zııaqan áje deımiz. Meniń anam súmelek pisirip jatqanda, sol Zııaqan ájem bar, Dáý áje deımiz endi, Burysh ájem bar – bári jabylyp, áıdik eki qazanǵa Naýryz kóje pisirip jatatyn. Naýryz kóje de jańaǵydaı úıdi-úıge bólinedi. Bizdiń ıtarqa úıdiń tór bólmesi keń boldy. Soǵan úlken kisiler jınalyp, aýyldyń búkil buzaýlaǵan sıyrynyń ýyzyn búıenge qatyryp, qant, baýyrsaq, sary maı, irimshikpen dastarqandy jaınatyp, súmelek pen naýryz kójeden qalǵanyn ishetin. Ulys oń bolsyn, aq mol bolsyn! - dep, jańa jylǵa izgi nıet, jaqsy tilekterin arnaıdy. Tilekpen qosa, án aıtylyp, kúı tartylady...
Ana tárbıesin boıyna sińirip, ár sózin jadyna toqyp ósken Álpııa apaıdyń aıtýynsha, Naýryz toıdyń bas taǵamy – naýryz kóje. Naýryz kóje – molshylyqtyń, yrys-berekeniń belgisi. Ulystyń uly kúni daıyndalatyn ulttyq taǵamǵa 7 túrli dám qosylady. Bul - jeti qazynanyń belgisi. Keler jylǵy Naýryzǵa deıin jeti qazynań aman bolsyn, ortaımasyn degendi bildiredi. Onyń syrtynda, naýryz kóje tatýlyq pen birliktiń belgisi, bereke men yrystyń basy.
Al Naýryz - kóktemde jerdiń astynan birinshi bolyp búr jaryp shyǵatyn gúldiń aty. Muny naýryzgúl dep ataıdy. Bul gúl – kóktemniń alǵashqy belgisi. Qarataǵan – naýryzdan bir-eki kún buryn ushyp keletin kóktemniń alǵashqy qusy. Meniń 104-ke kelip qaıtqan atam – Qıraqaıdyń Ermaǵambeti degen kisi on saýsaǵynan óner tamǵan sheber edi. Kıiz úıdiń keregesin qaıyp, 62 ýyǵyn ıip, syqyrlaýyq-esigin salyp kıiz úıdi 97 jasqa deıin qoldan jasady. Atam: - Oıboı! Qarataǵan kelipti ǵoı! – dep otyratyn.
Men quıaıyn kójeni,
Naýryzdyń basy dep.
Qut-bereke ákelsin,
Jańa jyldyń basy dep
Ishe bersin úıimnen
Jaqsynyń úlken-jasy kep...
Anam naýryz kóje quıǵanda osy ándi aıtatyn. Ábden jattalyp qalypty. Qazir qaladaǵy tas úıde otyrsam da, apamnan kórgen dástúrdi umytpaı, jyl saıyn naýryz kóje jasap, kórshi-qolańǵa taratamyn, - dedi aqyn.
Qostanaı
