1720 jyl. Atalmysh aýrý osy jyly Eýropada «Marsel indeti» deıtin atpen tarap, 100 myńdaǵan adamnyń ajal qushýyna sebepker bolǵan eken. Indet adamǵa kemirgish jándikter: tyshqan, egeýquıryq t.b. arqyly juqqan deıdi kóne derekterde. Atalmysh vırýs – kemirgish jándiktiń terisinde 23 táýlik, azyq-túlik zattarynda 2-4 aı, aýyrǵan adamnyń qanynda 165 kúnge deıin saqtalǵan.
Aýrýdyń belgisi – temperatýra kóteriledi, bulshyq etter shoshynyp isıdi, salǵyrttyq paıda bolady, aýrý juqqan adam qusady, keýde tusy qysady, qandy qaqyryq túsedi.
***
1820 jyl. Bul dúnıeni dúrliktirgen ekinshi indet. Alǵash Indııada lastanǵan sýdy udaıy tutynýdan paıda bolyp, saýda tasymaldaıtyn sý joly (kememen) arqyly Eýropaǵa jetken. Dert áýeli London qalasyna taraǵanymen, indet kindigi retinde Nıýkasl qalasy apat oshaǵyna aınaldy. Bul aýrýǵa shaldyqqan adamnyń boıynan suıyqtyq azaıady. Osynyń saldarynan: asqazan, búırek, baýyr, júrek, ókpe qyzmeti buzylady da, ólimge dýshar etedi.
Dert azǵana ýaqyt ishinde 100 myńnan astam adamnyń ómirin jalmaǵan eken. Bul pandemııa Fılıppın, Indonezııa, Taıland bastatqan Azııa elderine de oraı soqqan kórinedi.
***
1920 jyl. Álemdi jaılaǵan úshinshi indet «Ispanııa tumaýy» degen atpen osy jyly paıda bolypty. Eki jyldyń ishinde dúnıe júziniń halqynyń 29,5 paıyzyna juǵyp, 50 mıllıon adam aýyrsa, shamamen bulardyń 3,7 paıyzy 70 myńnan astam pende baqılyq bolǵan.
Pandemııa tarıhyn zerttegen mamandar bul indet «H1N1» vırýsi negizinde birinshi dúnıejúzilik soǵystyń sońǵy jyldary paıda bolyp, 1920 jyly álemge taraǵan deıdi. Aýrýǵa bir mıllıon adam shaldyqqan. Ásirese, 20-40 jas aralyǵyndaǵy zińgitteı qyz-jigitterdi baýdaı túsirgen.
Derttiń belgisi: adamnyń bet-álpeti kógerip, ottegi jetispeıdi. Qan aralas qaqyryq túsedi. О́kpe qabynady. Kóp jaǵdaıda adamdar aýrý juqqan kúni-aq ókpesinen qan ketip óle bergen. Bul indet asa kóp adamdy ólimge dýshar etken tajal retinde tarıh paraǵyna tirkeldi.
****
2020 jyl. Qytaı elinde bastalǵan koronavırýs derti qazir álemniń 200-ge jýyq eline tarap úlgerdi. Sońǵy málimetke qaraǵanda, dert juqtyrǵandar sany – 715 212 adamǵa jetip, 33583 adam osy aýrý saldarynan baqılyq bolypty. Alda áli qansha adam zardap shegeri ázirge belgisiz. Eń qıyny álem bolyp juqpaly indetti aýyzdyqtaı almaı álekke túsýde.
