Jambyl oblysy Merki aýdanynda Qaraqystaq jazyǵynda Kókkól degen sıqyrly kól bar. Kóldiń ereksheligi sol, ol elimizdegi aýytqýshylyǵy bar aımaqtardyń qataryna engizilgen. Osy óńirde bıylǵy jazda reseılik zertteýshi-ǵalymdar Roman Fadeev jáne Evgenıı Krasnovskıı bolyp, onyń qupııa syrlaryn zerttegen eken. Bul týraly «Aıqyn» gazeti jazdy.
Ǵalymdardyń taýly aımaqtyń qushaǵynda jatqan sý arnasyna degen qyzyǵýshylyǵy ólketanýshy A.Pecherskııdiń jazbalarynan keıin oıanypty. О́z zamanynda ǵalym osy jerden ǵylymǵa belgisiz 15 metrlik alyp jylandy kórgendigin jazyp ketken. Sondaı-aq, jergilikti turǵyndar arasynda Kókkóldiń arnasynda «Aıdahardyń arýaǵy tirshilik qylady» degen boljam etek alǵan.
Keı sátterde sý ishinde bir alyp sıqyrly janýar júzip kele jatqandaı, kól beti dir etip shymyrlap, arnasynan jumbaqty gýil dybysy shyǵady eken. Dál osy kezde jergilikti turǵyndar kóldiń sýyn alýǵa asyǵady. Olardyń senýinshe, osy mezette sýdyń shıpalyq qasıeti paıda bolatyn kórinedi. Roman Fadeevtyń málimdeýinshe, bul kól kóp ýaqyttan beri álemniń ýfologtary men stalkerleriniń baqylaýynda tur. Sý tereńdigin ólshegen gıdrologtar keı telimderde kóldiń túbin anyqtaı almaǵan. Olar zertteý barysynda kóptegen sýasty aǵystary ótetin jasyryn kanal joldaryn, aǵys joldarymen baılanysqan úńgirlerdi taýypty. Bul tujyrymdy aqıqat deýge bolady. О́ıtkeni, kól muzdaqtardan paıda bolǵan. Olaı bolsa, morenalyq ken jynystarynyń qabatynda shuńqyrlar men kanaldardyń qalyptasýy ábden yqtımal. Mundaı sýasty kanaldardyń bolýy kóldiń taǵy bir sıqyryn ashady: kólge tystan eshqandaı aǵys kelmeı, odan eshbir ózen-bulaq shyqpaǵanyna qaramastan, onyń sýy árdaıym tunyq-móldir bolyp turady. Sondaı-aq Fadeev tún ishinde shyǵatyn qoryldaǵan, ysqyrǵan dybystardy estip, esten tanyp qala jazdaǵanyn aıtady. Reseılik ǵalymdar ataqty shotlandııalyq Loh-Ness kóli men Kók kóldiń kóp uqsastyqtaryna tańǵalypty. Degenmen, eki sý qoımasynda bizdiń oıymyzǵa kirip-shyqpaıtyn bir qubylystyń, eskiden qalǵan bir qubyjyqtyń bary anyq.
Zertteý nátıjesi kórsetkendeı, kólden shynynda da birtúrli dybystar shyǵatynyn aıqyndap berdi. Kelesi joly taǵy da ysqyryq estilgende, ekspedısııa músheleri aıqaı salady. Jańǵyryq daýysty kúsheıtip, kól ústin jańǵyrtyp jiberedi. Biraq, ysqyryq toqtamaıdy. Qaıta údeı túskendeı. Bul daýysty belgisiz haıýanattyń shyǵaryp turǵany sózsiz edi. Sosyn zertteýshiler taǵy bir keremetke kýá bolady. Kún shaıdaı ashyq bop turǵanda, jańbyr jaýady. Sol ýaqytta kól alýan túrge enedi eken. Kún nurymen kól beti birde kógildir, birde jasyl, keıde kempirqosaqtyń alýan túsine bólenedi. Beınebir syıqyrly boıaýǵa engendeı. Birde sýdyń batys jaǵalaýynan bir jarym-eki metr jerde kishigirim ıirim paıda bolyp, álde nárse kól sýyn astynan simirip jatqandaı bolady. Muny ǵalym B.Volchkov aqyryna deıin zerttep, kóldiń tegi muz dáýirine jatady degen qorytyndyǵa keledi. Kól astynda morendik shuńqyr bar, ıaǵnı muzdyń qozǵalysynan paıda bolǵan taý jynystarynyń qaldyqtary bar. Sý shaıǵan shuńqyrlarda sýasty quıyny paıda bolǵan. Qaldyqtar kólde tútikti quıyn (sıfon) quraǵan. Iаǵnı, kóldiń astynda kanal bar. Adamdardy tartyp ketetin de osy uıyqtar bolýy múmkin. Keıbir kezde jańbyr men qar túsýine jáne jerasty gıdrogeologııalyq erekshelikke baılanysty sýdyń birneshe bóligin kanaldar tartyp ketedi. Sol kezde kishi ıirimder men «maqulyq» denesiniń turqy baıqalady. Keıde kerisinshe, sýdy kúshpen tartqan ýaqytta aýamen qosyla ketetin bolýy kerek, sol kezde túrli dybystar shyǵarady. Sýda osyndaı ıirimder paıda bolǵanda, eshteńeden qaýiptenbesten, shomylyp júrgenderdi tartyp ketip jatady...
Danııar Túımebaı.
