BÁSEKEGE QABILETTI ShÁKIRT – ULT KELEShEGI

Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń  “Jańa onjyldyq - jańa ekonomıkalyq órleý – Qazaqstannyń jańa múmkindikteri” atty Joldaýy elimizdiń 2020 jylǵa deıingi negizgi strategııalyq josparyn belgilep berdi. Barlyq salany qamtyǵan baıypty qujattyń ár tarmaǵyn júıeli talqylaýǵa kirisken óńir jurtshylyǵy bilim berý mańyzdylyǵyna da erekshe den qoıǵan. Osyǵan baılanysty Almaty oblystyq bilim departamentiniń bastyǵy Lázzat BAZARQULOVAǴA birneshe suraq qoıǵan edik. – Lázzat Tileýbaıqyzy, Elbasy Joldaýynda adam kapıtalynyń básekege qabilettiligin arttyrý úshin jan-jaqty sharalar qabyldanatyny týraly naqty aıtyldy. Osy oraıda árıne, bilim berý salasynyń búgingi tynysy men kókjıektegi maqsaty týraly kóp áńgime qozǵaýǵa bolady. Bolashaǵymyzdyń baıany bilimdi urpaqqa baılanysty ekendigin jaqsy túsinemiz. Endeshe, kemel urpaqtyń keleshegin shyńdaýda Jetisý óńirinde tyndyratyn jumystar az emes shyǵar. – Iá, qoǵam damýynyń qaı kezeńinde de bilim berý isine erekshe nazar aýdarylatyny zańdylyq. Osyǵan baılanysty Elbasynyń tikeleı bastamasymen qolǵa alyn­ǵan “100 mektep, 100 aýrýhana” baǵdarlamasy kóptegen ıgilikterge jol ashty. Jyl saıyn bilim berý me­kemeleriniń materıaldyq-tehnı­ka­lyq bazasyn jaqsartýdyń aı­maq­tyq baǵdarlamasy júıeli júzege asy­rylýda. Dáıekti dálel keltir­sek, 2009 jyly 86 bilim berý ny­sanda­rynda kúrdeli jóndeý jumys­tary aıaqtalyp, bul maqsatqa bıýd­jet­ten 1840,2 mln. teńge bólinip, ıgerildi. “Jol kartasy” baǵdarlamasy boıynsha 53 bilim berý nysanynyń kúrdeli jóndeý jumystary aıaqt­al­dy, oǵan respýblıkalyq bıýdjetten 1248,1 mln. teńge, jergilikti bıýd­jet­ten 898,4 mln. teńge bólindi. Ná­tıjesinde, bilim berý salasynda ja­ńadan 4343 jumys orny ashyldy. Sonymen qatar, 2009 jyly jer­gilikti bıýdjet esebinen jalpy quny 2282,2 mln. teńgege Sarqan aýdany, Abaı aýylynda, Panfılov aýdany, Avat aýylynda 180 oryn­dyq orta mektep, Uıǵyr aýdany, Suń­qar aýylynda 300 oryndyq orta mekteptiń qurylysy júrgi­zilip, paıdalanýǵa berildi. – Aldaǵy ýaqytta búldirshin­derdiń mektepke deıingi tárbıesine basa nazar aýdarylatyny, arnaýly “Ba­lapan” baǵdarlamasy jasala­ty­ny Joldaýda aıtyldy. Osy ba­ǵyt­taǵy ju­mystar jaıly tarqatyp aıta ketseńiz. – Qazirgi kezde óńirdegi 80 bala­baqshada 11558 jáne 286 mektep janyndaǵy shaǵyn ortalyqta 9562 búldirshin tárbıelenýde. Mektepke deıingi tárbıemen 21120 bala qam­tylyp otyr. Osy jumysty odan ári damytý úshin óńirde buryn ja­bylyp qalǵan balabaqshalardy qaı­ta qalpyna keltirý maqsatynda birqatar jumystar isteldi. Má­selen, 2007-2009 jyldary respýb­lı­kalyq jáne jergilikti bıýdjet esebinen mektepke deıingi 23 meke­me qalpyna keltirilip, iske qosyl­ǵanyn, búginde sábılerdiń qutty me­kenine aınalǵanyn aıtýǵa bolady. Mektepke deıingi mekemelerdegi oryndardyń qajettiligine baıla­nysty 2010 jyly respýblıkalyq bıýdjet esebinen 1200 oryndyq 4 balabaqsha qurylysyn salý jos­par­lanýda. Sonymen qatar, jer­gi­likti bıýdjet esebinen 5120 oryn­dyq 33 balabaqshaǵa kúrdeli jóndeý jumystary júrgizilip, iske qosyl­maqshy. Oblystyń jalpy bilim beretin mektepteri janynan 77 shaǵyn ortalyq jáne 6 jeke menshik balabaqsha ashý qarastyrylýda. Jergilikti jerlerde balabaqsha­lar­dy qalpyna keltirý, onyń ishinde buryn jalǵa berilgen, jekeshelen­dirilgen ǵımarattardy qaıtarý, bos ǵımarattardy qalpyna keltirý, qaı­ta qurý máseleleri de birtindep sheshimin taýyp keledi. Aǵymdaǵy jyly respýblıkalyq bıýdjetten Taldyqorǵan qalasynda 900 oryndyq ıntellektýaldy mek­tep, Jambyl aýdany, Qarǵaly aýy­lynda 550 oryndyq orta mektep, Alakól aýdany, Dostyq kentinde 280 oryndyq, Taldyqorǵan qala­syn­da 280 oryndyq balabaqshalar qurylysyn aıaqtap iske qosý jáne Panfılov aýdany, Jarkent qala­synda Altynsarın atyndaǵy orta mekteptiń janynan 450 oryndyq japsarjaı qurylysy josparlan­ǵany da jas urpaq tárbıesine degen oń kózqarastyń dáleli. – Aıtylǵan bilim shańyraqtaryn zamana talabyna saı jaraqtan­dyrýdyń jaǵdaıy qalaı bolady? – Qazirgi kompıýterlik tehnı­kalar parki 18858 birlikti quraıdy, bir kompıýterge shaqqandaǵy bala sany 15,4 oqýshydan aınalady. О́tken oqý jyldarynda oblystyń jalpy bilim beretin 85 mektebi fızıka, hımııa, bıologııa kabınet­teri úshin jalpy quny 537695 myń teńgelik ınterak­tıvti oqý jab­dyqtarymen qamtamasyz etildi. Jalpy, shákirtterdiń jan-jaqty bilim alýyna degen qamqorlyq aıasy keńı túskenin aıtqan jón. – О́ńirde oqý oryndarynyń bazasynda mamandardy qaıta daıar­laý, básekege qabiletti urpaq tárbıeleý jaıy qalaı? – Elbasynyń syndarly saıasa­ty­nyń arqasynda elimizdiń EQYU-ǵa tóraǵalyq etýi úlken oqıǵa, ba­ǵa­syz jetistik. Aldymyzda damyǵan elý eldiń qataryna qosylý maqsaty tur. Demek, bilim berý salasynyń atqarar qyzmeti de asa jaýap­ker­shilikti talap etedi. “Jol kartasy” baǵdarlamasy negizinde 2009 jyly 7487 adam qaıta daıarlyq kýrstary­nan ótti. Nátıjesinde, jumystan qysqartylǵan 5752 mamandar, bos oryndardy tolyqtyrý maqsatynda 244 adam jáne sheteldik mamandar­dy almastyrý maqsatynda 1491 adam jumyspen qamtyldy. Buǵan qosymsha qaıta daıarlaý kýrstaryn bitirgen 5406 maman jumysqa or­nalasty. 2009 jyly respýblıkalyq bıýdjetten “Jol kartasy” boıyn­sha kadrlardy qaıta daıarlaýǵa ba­ǵyttalǵan 632531,1 myń. teńge to­lyǵymen ıgerildi. Aǵymdaǵy jyly baǵdarlama sheńberinde memlekettik bilim berý tapsyrysy boıynsha 1200 adam, qaıta daıarlaýǵa 1000 adam jáne naryqqa qajetti mamandar boıynsha qaıta daıarlaý men biliktiligin arttyrý negizinde 200 adamdy oqytý josparlap otyr. – Ult keleshegi bilimdi ur­paqqa qashanda táýeldi. Osy qaǵı­daǵa saı shákirtterge bilim berýdegi jańashyl baǵyt, muǵalim bedelin kóterý, daryndy shákirttermen jumys júrgizý barysy qalaı? Muǵalimderdi qoldaý, olardyń áleýmettik jaǵdaıy jáne biliktili­giniń ósýi oblys basshylary men bilim basqarmasynyń nazarynan tysqary qalǵan emes. Qashanda jaqsy isterdiń uıytqysy bolyp, jastardyń keleshegine alańdaıtyn oblys ákimi Serik Ábikenulynyń bastamasymen bilim berý mekeme­leriniń abyroıyn arttyratyn, muǵalimniń áleýmettik mártebesin kóterýge baǵyttalǵan 7 atalym boı­yn­sha kásiptik-pedagogıkalyq baı­qaý ótkizý dástúrge aınaldy. Tór­tinshi jyl qatarynan “Úzdik jyl muǵalimi” baıqaýynyń jeńimpazy Taldyqorǵan qalasynan eki bólmeli páterdiń kiltine ıe bolyp keledi. Mun­daı tabysqa buǵan deıin Tal­ǵar, Raıymbek, Sarqan, Qaratal aýdandarynyń ustazdary ıe boldy. Altyn besigimiz sanalatyn aýyl muǵalimderiniń kommýnaldyq tó­lem­deri úshin ótemaqy tóleýge de jan-jaqty qoldaý kórsetilýde. Qala úlgisindegi aýyl mektepterinde sabaq beretin muǵalimder jal­aq­y­la­ryna qosymsha 25 paıyz ústeme alady. Sondaı-aq, “Qazaq tili men ádebıetin oqytýda joǵary nátıje­ler­ge qol jetkizgen úzdik muǵalim­derge kótermeleý granttaryn ta­ǵaıyndaý” týraly baıqaýda birinshi oryn alǵan 2 muǵalimge jergilikti bıýdjet esebinen eń tómengi jal­aqy­synan kem emes deńgeıde aı saıyn grant taǵaıyndaldy. Atalǵan baıqaý byltyr birinshi ret ót­kizilip, Talǵar aýdany №28 orta mek­teptiń qazaq tili pániniń mu­ǵa­limi M.Beısenbaeva men Qapshaǵaı qa­lasy orta mektep gımnazııasy­nyń qazaq tili men ádebıeti pániniń muǵalimi G.Jaqsymbetova ıe boldy. Bárimizge belgili, taǵy bir ashy aqıqat – joǵary pedagogıkalyq bi­li­mi bar jas mamandardyń aýyl­dyq jerlerge jumysqa kelýge yqy­las­syzdyǵy. Osy olqylyqtyń or­nyn toltyrý maqsatynda ótken jyly dú­nıege kelgen “Dıplommen – aýylǵa” baǵdarlamasy ońdy ná­tıjelerge qol jetkizýge basty tetik bolyp otyr. Aýylǵa kelgen jas mamandardy qol­daý úshin 90 myń 720 teńge áleýmettik kómek beriledi. Mundaı kómek qazirde 511 jasqa be­rildi. Bıyl jumysqa 700 jas ma­man ornalasýynyń ózi bastamanyń ómirsheńdiginiń dáleli. – “Til – halyqtyń tiregi” degen qaǵıda dáleldeýdi qajet etpeıdi. Endeshe, osy oraıda memlekettik tildiń qoldanylý aıasy, ózge tilderdi meńgerý barysy týraly aıtsańyz. – Til máselesi búgingi tańdaǵy eń ózekti másele. Buǵan memlekettik deńgeıde asa zor mán berilip otyr. Memlekettik tildiń qoldaný aıasyn keńeıtý bilim oshaqtarynda basty nazarǵa alynǵan. Oblysta jalpy orta bilim beretin 746 mektep bar, onyń 392-si qazaq mektebi, 21-i orys mektebi, 322-si aralas, 11-i uı­ǵyr mektepteri. Oblystaǵy oqý­shylardyń 197737-si qazaqsha, 80717-si oryssha, 12597-si uıǵyr tilinde oqıdy. 2009-2010 oqý jylynda oblys­tyń 7 aýdanyndaǵy 24 mektepte (Eńbekshiqazaq, Jambyl, Qarasaı, Qaratal, Kóksý, Panfılov, Talǵar) ózge ult ókilderiniń ana tili fa­kýl­tatıv esebinen oqytylsa, oǵan 2291 oqýshy qamtylǵan. Mektepterde qazaq tilin oqyp úırenýge beıimdeıtin túrli úıir­me­ler, fakýltatıv sabaqtar, til apta­lyqtary, “Tilder merekesi”, “Qazaq tili men ádebıetiniń alǵyry”, “Myń bir maqal, júz bir jumbaq” tanymdyq oıyndary turaqty júrgiziledi. “Qazaqshańyz qalaı?”, “Qazaq tilin úıreneıik” atty sy­nyparalyq baıqaýlar, úıirmeler, buryshtar uıymdastyrylǵan. Orys jáne aralas mektepterdiń orys tilinde oqıtyn oqýshylary arasynda “Tilim meniń tirligimniń aıǵaǵy”, “Memlekettik til – maq­ta­ny­shym”, “Meniń Otanym – Qa­zaq­stan”, “Qazaqstan Eýropalyq qo­ǵamdastyq áleminde”, “Jas qaıraty elimniń...” taqyrybyna shyǵarma baı­qaýlary (oqytý tiline qaraı) ótkizildi. Jyl saıyn oqýshylar arasynda dástúrli túrde ótetin “Abaı – Shá­kárim”, “Altynsarın”, “Sátbaev”, “Iаsaýıtaný” oqýlaryna qatysý­shylar sany ósip, tilge, ádebıetke degen oqýshylardyń qyzyǵý­shy­lyǵy arta túsýde. Jalpy, tárbıe naýqandyq shara emes, ol otbasy men mekteptiń, qoǵamdyq uıymdar arasyndaǵy ózara baılanys arqy­ly bala boıyna darıtynyn umyt­paıyq degim keledi. Demek, básekege qabiletti shákirt – ult keleshegi ekenine barshanyń nazaryn aýdarǵanda ǵana sátti bolady. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Kúmisjan BAIJAN, Almaty oblysy.