Ákim álemi

Búginde kemeline kelgen úlken qalam­ger, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Ákim Tarazıdyń jetken bıigi – uıasyn bultqa salǵan alyp qyrannyń kelbetin kóz aldymyzǵa elestetedi. Osyndaı bıikke jazýshylyq óneriniń arqasynda jetti.

Jazýshy bolý – jan azaby. Jazýshy bolý – uly murat jolyndaǵy úlken jaýapkershilik sezimin arqalaý, aıta berdi azamattyq arǵa aqaý túsirmeı ótý. Eger osynyń barlyǵyn óz júregińizden ótkizip, ǵumyrlyq ustanymyńyzǵa adal bola alsańyz ǵana shyn jazýshysyz.

Jazýshy ómir boıy shyndyqpen betpe-bet keledi, shyndyqpen taıtalasyp ótedi. Munyń ózi qylysh júzinde ǵumyr keshýmen birdeı. Shyn jazýshy men jalǵan jazýshynyń aıyrymy osynda.

Búginde kemeline kelgen úlken qalam­ger, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Ákim Tarazıdyń jetken bıigi – uıasyn bultqa salǵan alyp qyrannyń kelbetin kóz aldymyzǵa elestetedi. Osyndaı bıikke jazýshylyq óneriniń arqasynda jetti.

Jazýshy bolý – jan azaby. Jazýshy bolý – uly murat jolyndaǵy úlken jaýapkershilik sezimin arqalaý, aıta berdi azamattyq arǵa aqaý túsirmeı ótý. Eger osynyń barlyǵyn óz júregińizden ótkizip, ǵumyrlyq ustanymyńyzǵa adal bola alsańyz ǵana shyn jazýshysyz.

Jazýshy ómir boıy shyndyqpen betpe-bet keledi, shyndyqpen taıtalasyp ótedi. Munyń ózi qylysh júzinde ǵumyr keshýmen birdeı. Shyn jazýshy men jalǵan jazýshynyń aıyrymy osynda.

«Jazýshy úshin óz zamanynyń shejire­shisi bolý – baqyt», dep Balzak aıtqan pálsapalyq oıdyń aıasynda taǵatsyzdana otyryp tabandylyqpen jumys istegen jazýshy bar. Biraq ondaı qalamger kóp emes. Kóbi orta jolda, taǵdyrdyń bura­lań jolynda adasyp qalyp qoıdy. Nebir klassık degenderińniń ózi ómirdiń sol bir burysynan shyǵa almady. Ákimniń soq­paǵy ózgeshe. О́zi ómir súrip otyrǵan dáýir adamdarymen de, ózinen keıin kele jatqan urpaqpen de syrlasa alatyn tereń oıly, tiri sózdiń sheberi talaı-talaı kitapty, san alýan áńgime, hıkaıat­ty jazý barysynda nebir batyl qadam­darǵa bardy, jany aýyryp, júregi syzdady.

Bir suhbatynda Ákim: «Burynǵy Keńes memleketiniń quramynda bolǵan elderdiń jaǵdaıy bir-birine óte uqsas. Saıası, ekonomıkalyq jaǵdaı bolmasyn… Orystyń ıntellıgensııasy óte kúshti. Halyqty bastap, alǵa jetelep otyrady. Bizdiń zııaly qaýym da olardan kem emes. Zııaly qaýym qazaqta bar. Biraq, zııa­lymyz dep júrgen zııalysymaqtar shyn zııalylarǵa kóleńke túsirip júr. Batyr bolyp kóringisi keledi olar. Biz áli zııaly degen uǵymdy durys túsine almaı kelemiz. Qaıtalap aıtamyn, zııalylar bizde bar. Shyn maǵynasynda ulty úshin, eli úshin basyn báıgege tigip júrgen zııalylar bar», – dep jazdy. Ras, zııaly degenimiz – sózdi túsinetin, sóz qadirine jete alatyn, halyqtyń qasıeti men kepıetin júregine salyp salmaqtaı biletin jan. Al kitap jazǵannyń barlyǵy zııaly emes. Taǵy bir sózinde: «Elordada sol zııaly dep tanylatyn qaýym bas qosatyn jer joq. Negizinen, zııalylar bas qosatyn jer – Jazýshylar odaǵy. Almatyda ne bolyp jatqanyn bilmeımin. Astanaǵa kóship kelgenime 10 jyl boldy. Biz syǵandardyń taǵdyryn keship júrmiz. Qınalyp júrmiz», – dep ashyna aıtqany bar. Naǵyz jany aýyryp júrgen zııalynyń sózi.

Qalamyna súıengen jazýshynyń odan basqa súıeneri de, taıanary da joq. Bar shyndyqty búkpesiz, betiń bar, júziń bar demeı, ashyq aıta salady. Ákimniń áýel bas­tan boıyna bitken minezi osy. Ol bireýge jalynýdy, bireýge óktemsýdi bilmeıdi. Jasymyzdan jaqsy tanıtyndyqtan ba, Ákimniń jan dúnıesi bárimizge jaq­sy tanys. Kórkem sózdiń has sheberi Ǵabıt Mú­si­repovten bata alyp, qalyń oqyr­mannyń qurmetine ıe bolǵan kezinen bilemiz.

Alǵashqy kitaby, ıaǵnı «Quıryqty juldyz» povesi 1966 jyly jaryq kórdi. Budan keıin de «Úlken aýyl» (1968), «Asý-asý» (1970), «Kókjıek» (1980), «Basynan Qarataýdyń» (1984) povest- áńgimeler, «Qyz mahabbaty» (1982) pesalar jınaǵy, «Bultqa salǵan uıasyn» (1978), «Tasjarǵan» (1980), «Ken» (1986), «Jaza» (1998), «Sher» (2000), «Mahabbat jyry» (2001) sekildi súbeli dúnıeleri jaryq kórip jatty. Kitapsúıer qaýymdy súısindire, sózine ılandyra bildi.

Qadap aıtarymyz, jazýshynyń qalam ustaǵaly beri qazaq bolmysynyń joq­shysy bolyp kele jatqandyǵyn aınadan kórgendeı qapysyz túsinesiz. Ilanasyz, qup alasyz.

Ákimniń kıno salasyna kelýine Ǵabıt Músirepov úlken qoldaýshy ári qamqorshy bola bildi. Bul jaıynda jazýshynyń ózi talaı már te maqtanyshpen aıtyp keledi.

«Kınonyń óz adamymyn dep aıtýǵa tolyq haqym bar. Biraq ózimdi 100 paıyz kınogermin dep sanaǵan kezim bolǵan joq. Eger sál sheginis jasasaq, meni Máskeýge oqýǵa jibergen Ǵabıt Músirepov aǵamyz edi. Sol kisiniń qoldaýymen oqýǵa baratyn boldym. Sodan bir kúni arnaıy qabyldaý komıssııasynyń bastyǵy: «Máskeýge barý úshin ǵana sen kınony óte súıemin dep tursyń ba?» – dedi. «Joq, men kınony súımeımin», – dedim ile jaýap qatyp. «Onda oqýǵa nemenege barasyń?» – dedi ol. «Keıde bir áńgimege, poveske syımaıtyn sıýjetter bolady. Ony kınoǵa arnap jazsań, utymdy kórinip turady. Kóp qımyldy sýretteýge týra keletin sıýjetterdi kınoda paıdalanǵan durys qoı dep oılaımyn», – dedim. Sóıtip edim, otyrǵandar ishek-silesi qatyp kúldi. Keıinnen ekeýinen de dáris aldym, jaqsy ustaz boldy jaryqtyqtar. Biri – Mı­haıl Iýrevıch Bleıman, ekinshisi – Vası­lıı Iva­novıch Solovev. Olar meniń sonsha­lyq­ty batyl ári dórekileý estilgen jaýa­by­ma rıza bolysty. Sosyn Solovev oqý­ǵa qabyldanǵanymdy bildirip: «Eki kún­­niń ishinde Máskeýge jet, sabaq bas­tala­dy», – dep jergilikti basylymnyń biri­ne bergen suhbatynda aıtqany jadymyzda.

«Qazaq úshin kıno salasy dál qazirgi proza, ne bolmasa poezııa janryndaı kemeline jete qoıǵan joq. О́zge elderdi mysalǵa alar bolsaq, olar kıno túsirý jaǵynan sheber bolyp keledi de, ádebıet ónerinen kenje qalyp jatady. Bizde kerisinshe. Kıno salasy bizde kúni búginge deıin kesh damyp keledi. Ssenarııdiń jazylmaýynan ba, álde basqa da sebepter bar ma? Ol jaǵyn óz basym baǵamdaı almaımyn. Sebebi, men kınotanýshy emespin ǵoı», – deıdi Ákim kezekti bir suhbatynda.

Munymen qosa, qalamgerdiń zert­teýshilik qabiletin erekshe atap óter edik. Ol – oıdan túıin túıetin logık. Maǵynasy zor, oqyǵan saıyn oqı túskiń keletin dúnıelerdiń avtory izdenýge kelgende qamshy saldyrmaıdy. Kózdegen taqyrybynyń sońyna sham alyp túsip, túbine jetkenshe qazbalap jazatyn jan.

Jańa myńjyldyq basynda qalyń oqyrmandy tańǵaldyrǵan shyǵarma­synyń biri – «Jaza» romany.

Adam ómiriniń aınasy – otbasy. Otbasy, oshaq qasynda adam balasy balalaryn ósirip, tárbıelep qanat qaqtyrady. Jazýshynyń bul shyǵarmasy tragedııalyq ahýalmen bastalady. Avtor negizgi ıdeıa­ny – otbasylyq máselesin ala otyryp, onyń ishinde ult bolyp ómir súrýde de synǵa túsetin jaǵdaı jıi kezdesetinin qadap aıtady.

Shyǵarma keıipkerleriniń de esim­deri qulaqqa jat estiledi. Basty keıip­ker – aýǵan soǵysynyń ardageri qudaı­dy aýzyna jıi alatyndyǵy men qyzmet isteıtin mekemesine qarap keńes dáýirinde ómir súrgen qazaq ekenin jazbaı tanýǵa bolady. Roman barysynda keıipkerimiz Abo esimimen qareket etedi. Áıeli Zoro, balalary – Bolo, Aıno. Shyǵarmanyń japondyq psıhologııamen jazylǵandyǵy bolar, keıipkerler esimi de shyǵysqa tán, jaqyn. Shyǵarmanyń modeli, konsepsııasy sosıalıstik realızm ádisimen áleýettik taldaýǵa barmaıdy. О́mirdegi ózgeristerdi jyrlap, jańa men eskiniń tartys kúresine de kılikpeıdi. Esesine buryn qatty synǵa alynatyn freıdızm fılosofııasynyń ısi ańqıtyn qubylystarǵa toly. Bas keıipker Abonyń adamı kelbetin soǵys talqandap tastaǵan. Ol endi beıbit ómirge kelgende momyn ǵana kúzetshi keıpine enedi.

Nebári júz betke jetpeıtin roman shıyr­shyq atqan kúretamyr oqıǵaǵa toly. Shy­ǵarma Ákimniń keste toqyǵandaı she­ber­­ligin ańǵartady. О́zindik ereksheligi basym.

Jıyrmasynshy ǵasyrdyń sońyndaǵy adamzat tarıhy úshin asa qatygez jaza – aýǵan soǵysy týraly ári kórkem shejiredeı tolymdy týyndy boldy. Aýǵan soǵysy – beıqam turmys qurǵan qarapaıym halyqtyń júregine óshpes syzat salǵan tarıhı oqıǵa. Bulaı deıtinimiz: Keńes Odaǵyn ortaq shańyraǵymyz dep sengen talaı otbasy bozdaǵynan aırylyp ańyrap qaldy. Qantógis qyrǵyndy dushpanyna da tilemeıtin qazaq qaýymyna aýyr tıgeni anyq. Sol soǵystyń qalaı bastalyp, nemen bitkenin áli eshkim tap basyp aıta almaıdy. Shyǵarmanyń ón boıynda soǵystan aman-esen qaıtyp oralǵan soldattyń basyndaǵy úreıli taǵdyry oqyrmandy jipsiz jeteleıdi. Sol úreı kitap betin japqan soń da boıyńyzdan kópke deıin tarqamaıdy.

Roman kirispesinde avtor shyǵarmany oqyp shyǵý ońaıǵa túspeıtinin aldyn ala eskertedi. Mine, jazýshynyń qupııa she­berligi. Kitaptyń kirispesin oqý da ki­sini magnıt órisine túskendeı áserde ustaıdy.

«Jaza» – avtordyń ózine de, ózgege de qatal talabynan týǵan shyǵarma. Jazýshy ózin de, ózgeni de aıamaıdy. Buǵan Ákimniń: «Men shyǵarmalarymdy zamanǵa, bolmasa jekeleı bireýge unaıynshy dep jazǵan emespin. Tabıǵatymnan qatal jazýshymyn. Zamandy da, adamdy da aıamaımyn», deıtini osy aıtqanymyzdyń dá leli.

Qarapaıym soldattyń is-áreketi qaz­daı tizilip kóz aldymyzdan ótedi. «J­a­za» romanynda erlik degen sóz esh aýyz­ǵa alynbaıdy. Mundaǵy áńgi­me­niń tór­ki­ni bólek. Soǵystan kelgen sol­dat­tyń ba­syndaǵy múshkil haldi, psı­hı­ka­lyq aýyt­qýdy jazǵan mundaı dúnıe qa­zaq topyraǵynda buryn-sońdy bolǵan emes.

Aýǵan soǵysyn basynan aıaǵyna deıin ótkergen, keıin Chernobyl apaty zardaptaryn joıýǵa óz erkimen qatysqan Abo (Qaraspanov) qasyndaǵy kisilerge, tipti óz otbasyna da qara aspan bolyp tónedi.

Roman bas keıipkeriniń aqyrǵy demi shyqqan sátinen, qurban bolǵan úsh adamnan bastalady. Birinshisi – kúzetshi bolyp isteıtin Abo, ekinshisi – balabaqsha meńgerýshisi Anna Andreevna, úshinshi keıipker – aýdandyq oqý bóliminiń meńgerýshisi Baıbaq Malyshbaev jáne «paıdager» Núrdin Saıdov. Shyǵarmada bul adamdar ne úshin, nendeı qylyqtary úshin jazalanǵany aıtylmaıdy. Oqyrman úshin bul suraqtar jaýapsyz qala beredi.

Tek úsh birdeı kisini áldekim aıaýsyz, jaýyzdyqpen ári qanypezerlikpen bas­taryn malsha baýyzdap, qatar jatqyzyp ketkeni málim bolady. Oqıǵa jelisinde sol «áldekimniń» Anna Andreevnanyń kúıeýi ekeni ashylady. Ashy sýǵa toıyp alyp, ólesi mas bolyp jatqan jerinen óz úıinde ustalady. Úsh adamnyń basyn qıǵan aq balta álgi úıdiń bosaǵasynda súıeýli turady. Qylmysker tabyldy. Qany sorǵalaǵan qanypezerlik dep osyny aıtamyz.

Qazirgi sheteldik kınodaǵydaı qaty­gezdik ári jaýyzdyqpen bastalǵan oqıǵa­ny ári qaraı oqýǵa júregińiz dýalamaı qalýy ábden múmkin. Áıtse de ashylmaǵan syr, qupııa oqıǵa jelisi qanshalyqty qorqynyshqa toly bolsa, oqyrmandy ylǵı jipsiz jetelep ilestirip otyrady. Bul – prozashynyń ákki ádisi.

Basy kesilip qaraıa bastaǵan úsh máıit. Shala baýyzdalǵan malsha moıynǵa biliner-bilinbes qara syzat túsken... jerdegi sary kilemge azǵana qan tamǵan... tosyn kórinis óne boıyńdy sýytyp, qorqynyshty sezimge bóleıdi. Esi kiresili-shyǵasyly, óziniń óli-tirisin aıyra almaı jatqan kúzetshi, aýǵan soǵysynyń maıdangeri Abo aqylǵa syımaıtyn sóz aıtady. Abo kúzetshi bul úsheýiniń qalaı ólgeninen beıhabar. Edende jatqan úsh birdeı máıitti nusqaǵan jas jigit: «О́te sheber, kásibı jumys!”» dep óziniń salqynqandy minezin tanytyp selt etpeıdi. Bul onyń aýǵan soǵysynda júrip qan keshkendigi.

Jazýshy sheberligin shyǵarmany oqý ústinde oqıǵany berý tásiline qarap tanısyz, tánti bolasyz.

«Jaza» romany – ulttyq ádebıe­timizdiń jańa satyǵa kóterilgendigin aıǵaqtaıtyn shyǵarma. О́mir shyndyǵyn ıgerýdiń jahandyq tájirıbesimen ushtasqan, qanyq boıaýly kórkem týyndy. Mártebeli syılyq alǵan osynaý shyǵarmasyn oqyp otyrǵanda, onyń japon ádebıetindegi freıdızm fılosofııasynyń qubylysyna qatty zer salǵandyǵy anyq baıqalady. Japon jazýshysy Kobo Abe: «Tártip, ádet-ǵuryp pen ádebı zańdylyq saqtalmasa, shy­ǵarma aqpa qumnan úıe salǵan qorǵanǵa uqsaıdy. Sál ǵana kóterilgen jelden úıindige aınalady», – deıdi. Ákim Tarazı osy prınsıpti berik ustanǵan.

«Jaza» romany ádiletsiz soǵys adam­nyń jyldar boıǵy tirnektep jınaǵan tym názik, tym juqa órkenıet qabyǵyn buzyp-jaryp, adamshylyq usqynyn ózgertip jiberetin keselin boıamasyz baıan etýimen qymbat. Soǵys zardabyn, jan dertin ózge polıýsten ashyp kórsetýimen jańashyl.

«Qazaqtyń 100 romany» serııasymen qaıta basylyp shyqqan «Tasjarǵan» ro­manynyń oqıǵasy negizinen О́rtas qa­la­synda ótedi. Altaı óńirindegi orys, qazaǵy aralas óndiristi qala. Bas keıipkeri bilimdi ınjener, kommý­nıs­­tik ıdeologııanyń qazanynda qaı­nap pisken maman, depýtat Omar Ba­la­panuly, Ablez, Rázııa, Matekov, Ulme­ken, jazýshy-jýrnalıst – Álı Esen­taev, Mıras Qudabaev, Mamyrjan, Qadı­sha, ózge de tolyp jatqan qosalqy kásip­ker­ler. Tutas ótken ǵasyrdyń sońǵy shıregindegi qıly-qıly bolmys ıeleri.

Oqıǵa sol qalaǵa ómirdi zertteımiz degen syltaýmen Álı men Mırastyń kelýimen bastalady. Ári qaraı oqıǵa shıelenise túsip, árbir keıipkerdiń jan álemine, tabıǵatyna, adamdarmen qarym-qatynasyna tastaı batyp, sýdaı sińedi. «Oshaqtaǵy qozdyń ústine qýraı salsań byqsymaı, tútinsiz, jalynsyz, shytyrlap baýyrynan ǵana janyp, qozdyń ústine shoǵy túse beredi, úrlemeseń, jel tımese solaı-aq janyp taýsylady, sál ǵana úrleseń, sál ǵana lep tıse bitti, lap ete qalady, tútini de shyǵady, jalyny da shyǵady. Omardyń qazirgi hali sondaı edi, lap etip órt shyǵýyna ózi sebepshi bolǵan». Avtordyń ózi megzegendeı, shyǵarmada keıipkerler ózimen ózi bolyp, ómir arbasyn óz bilgeninshe súıregen birsydyrǵy, keńqoltyq, mojantopaı jandar bolyp kórinedi-daǵy; sál ǵana úrleseń, lap etip tútini de shyǵady, jalyny da shyǵady. Iаǵnı, kóz aldyńyzǵa kólbeń etip b