Sebebi nesıesin tóleýdi keıinge shegerýe ótinish bergen 1 mln klıent endigi jerde MQU-nyń kómegine júginýi ábden múmkin. Olardyń qanshasynyń jumysynan aıyrylyp, úkimet bergen 42500 teńgeni talǵajý etip qalǵanyn biz bilmeımiz. Olardyń bankten alǵan nesıesi 25-30 paıyz bolatyn. Olar jumysynan aırylyp qalsa MQU kólemine júginedi. MQU paıyzy keminde 70-90 paıyz. Amalynyń joqtyǵynan osyǵan barǵan klıentterdiń jaǵdaıy «túıeni jel shaıqassa, eshkini aspannan izde» degenge kóbirek uqsaıdy. Halyqtyń jaǵdaıy kóńilinen shyqpasa memlekettiń de tynyshy ketetinin Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń árbir málimdemesinen baıqap júrmiz.
Sarapshylardyń alańdaýyna sebep bar. 2010 jyldan keıin qazaqstandyq bankter portfelindegi tutynýshylyq nesıelerdiń úles salmaǵy azaıǵan edi. Byltyrdan beri bul baǵytta ósim baıqalady. 2012 jyly «Banktik jáne banktik qyzmet týraly» zańǵa ózgertýler engizilip, tutynýshyǵa emes, bankterge yńǵaıly etip túzetildi. Sonyń bir tarmaǵy – nesıeni muraǵa qaldyrýdy zańdastyrdy. Biraq bul eldegi problemaly nesıe kólemin qysqartqan joq. Sońǵy úsh jylda jeke tulǵaǵa nesıe berý 2,6 trln teńgeden 5 – 5,5 trıllıon teńgege deıin ósken. Bul málimetter UEM saıtynda jarııalanǵan.
Aıtpaqshy, bizdiń elde tek qara tizimge enip qalǵan klıentter bazasy bar da, nesıeniń qaıtarylý deńgeıi týraly baza joq. Bul málimetter statıstıka bazasyna enbegen. Sebebi ortaq júıe joq. Ulttyq bank muny jekelegen bankterdiń problemasy dep tanıdy. Sarapshylar bul – qate kózqaras ekenin aıtady. Jeke tulǵalarǵa beriletin nesıeniń artýy baǵanyń ósýine jáne óndiristiń damý múmkindiginiń tómendeýine soqtyratyn tendensııa eken. Keshe Qazaqstan Qajygerleri qaýymdastyǵynyń tóraǵasy E. Bahmýtovanyń beıne konferensııasynan soń qarjygerlermen vebınar júıesi boıynsha ótken jıynda osy másele sóz boldy.
Qarjyger Erlan Ibragımniń halyqaralyq talap boıynsha, bank kapıtalynyń 10 paıyzy aksıonerlerdiń, 90 paıyzy depozıt salymdarynan turýy tıis. Biraq, qarjygerdiń aıtýynsha, bul zańdylyq saqtalmaıdy. Bank aksıonerleriniń depozıtteriniń qaıda saqtalatyny bizdiń elde qupııa. Bankter bankrotqa ushyrasa, qaıtarylmaǵan nesıeniń bárin problemaly nesıeler sanatyna engize salatynyna, úkimettiń ony keshire salatynyna aksıonerleri ábden senip alǵan. Tutynýshylyq nesıelendirý kóleminiń ósken sebebi osy.
Ekonomıst Jaras Ahmetov bank úshin halyq tek qaryz alýshy ekenin aıtady. Buǵan qarjylyq saýattylyǵyn kóterýge talpynbaǵan keıbir adamdar da kináli. «Biraq nesıe berer kezde eki jaq úshin de qaryz berý men alýdyń barlyq sharty saqtalýy qajet. Saqtalmasa qıyndyq týyndaıdy. Bizdegi nesıe berý talaptarynyń halyqaralyq sharttardan alshaqtap ketýiniń basty sebebi osy tusta baıqalady. Turǵyndar nesıe alar kezde óziniń quqyn bilmeıdi, ekinshi tarap ony óz múddesine paıdalanady» deıdi Jaras Ahmetov.
Ekonomıst osy rette 2006 jyldary ıpotekalyq nesıe ońdy-soldy taratylǵanyn, keıbir bankter agressııaly saıasat júrgizip, nesıe berý tártibin buzǵanyn aıtady. Jınaǵan qory bolmaǵan soń, tabysynyń tómendiginen halyq nesıege júgindi. Turmystyq qajettiligin qaryz alyp qana qanaǵattandyrdy. Bul qubylys áli de baıqalady. «Bul – áleýmettanýshylar zerttep, úkimettiń nazaryna usynatyn taqyryp. Qarjylyq saýattylyqtary joǵary bolsa ǵana jastardan keleshekte jaqsy qaryz alýshy shyǵady» deıdi Jaras Ahmetov.
Onyń paıymdaýynsha, keıbir bank qaıtara almaı qalǵan alashaǵyn jańa klıent esebinen óndiredi. Ol úshin paıyzdyq ústemaqyny kóteredi. Bankten nesıe berýdiń ústemaqysy orta eseppen 17-25 paıyzdyń arasy. Mysaly, bank kelisimshart boıynsha 17 paıyzben nesıe berip otyr delik. Biraq «nesıege qyzmet kórsetý» degen tarmaqta ol soma túrinde kórsetilgen. Nesıe alýshy muny túsinbeıdi. Bul jerde zań buzylyp turǵan joq, nesıe qujat boıynsha 10-17 paıyz berilip tur. Syrt kóz ony alýshy men berýshiniń arasyndaǵy qatynasy dep qoıa salady. Bizdiń saýatsyzdyq osydan kelip týyndaıdy eken. Qujatqa qol qoıyp bitken kezde nesıeniń 35 paıyzǵa kóterilip ketetini kelisimshartta kórsetilmeıdi. Biraq júıeleseń, bankke qaıtaratyn qarjyńdy oı eleginen ótkizseń bul faktor alaqandaǵydaı aıqyn bolyp shyǵa keledi.
Sondaı-aq sarapshylar mıkro qarjy uıymdarynyń jaýapkershiligi men klıentpen aradaǵy baılanysy, nesıe paıyzynyń mólsheri týraly memlekettik deńgeıde talqylanýy tıis ekenin aıtady. Sebebi bıyldan bastap bankter tólem qabileti tómen klıentterge nesıe bermeıdi. Sondaı-aq mundaı talap MQU-na engizilýi tıis.
Jaras Ahmetovtyń paıymdaýynsha, bankter men MQU-nyń qarjylyq kapıtalynda aıyrmashylyqtar bar. Bizdiń eldegi árbir MQU-nyń qorjyny 350 mlrd teńge, al bankterdiń qarjylyq qorjyny 14,5 trln teńge. Aıyrmashylyq kórer kózge kórinip tur, Biraq MQU-nyń nesıelik paıyzy 100 paıyzdan asyp ketedi. Kúni erteń qysylǵan halyq amalynyń joqtyǵynan MQU kómegine júginýi ábden múmkin. Eger, nesıe qaıtarylmasa, MQU taǵy da úkimettiń kómegine júginedi.
«Álemdik bank tájirıbesinde MQU-nyń bankterge aınalǵandary az emes. Kerisinshe, jaǵdaıy shatqaıaqtaǵan bankter MQU-ǵa aınalady. Bul eki qurylym bir-birin jetektep júrip ósetin nemese bir-birin býyndyryp óltiretin eki ınstıtýt. Deni saý qarjy sektoryn quramyn desek, mıkro-qarjy uıymdarynyń jumysyn retke keltiretin kez keldi» deıdi Jaras Ahmetov.
ALMATY
