BASTY BAILYQ – ADAMDY ARDAQ TUTQAN...

Kele jatqan Uly Jeńistiń 65 jyldyǵy barysynda Uly Otan soǵysynda qan tók­ken ardagerler, el qorǵaý isinde qahar­man­dyq ta­nytqan árbir qart jaýynger qur­­met pen izgilikten tys qalmaýǵa tıisti.Ár jyl saıyn halyq asyǵa kútetin Joldaý bıyl ádettegiden erterek jasaldy. Meniń oıymsha, munyń basty sebepteri Elbasy Jold­aýynda kórsetilgen jáne júzege asyrylýǵa tıisti mindet­ter­diń kópshiligi ústimizdegi jyly jú­ze­ge asýǵa tıisti, tipti sáýir aıynan bastap shákirtaqylar men bıýdjet­tegilerdiń eńbekaqylaryn 25%-ǵa ósirý qarastyryldy, demek Qazaq­stan Úkimeti úshin ýaqyt qymbat, uzyn arqaý, keń tusaýǵa sala bere­tin zaman emes. “Jańa onjyldyq – jańa eko­nomıkalyq órleý – Qazaq­stan­nyń jańa múmkindikteri” degen bas taqyryppen jarııalanǵan Jol­daý negizinen alǵanda alty ba­ǵytty qamtyp otyr. Atalǵan ba­ǵyttar reti tómendegideı: “2010 strategııalyq josparyn iske asyrý – el da­mýy­nyń asa mańyzdy shebi”, “Daǵdarys kezeńi – durys sheshimder qabyldaý ýaqyty”, “2020 strategııalyq jospary – kóshbasshylyqqa qazaqstandyq jol”, “Adam – eldiń basty baı­ly­ǵy”, “Ishki saıası turaqtylyq – 2020 strategııalyq josparyn iske asy­rýdyń senimdi irgetasy”, “Syrt­qy saıasat”. Kórsetilip otyrǵan baǵyttar neni ańǵartady? Eń aldymen Qazaqstan Respýblıkasynyń buǵan deıingi ustanyp kelgen, basty qu­ja­ty bolyp tabylatyn “Qazaq­stan–2030” Damý strategııasy bar edi, ıaǵnı Elbasy Nursultan Nazar­baev­ osyn­daı asa mańyzdy qujattyń ótken on jylyna qorytyndy saraptama jasaı otyryp, odan ári júzege asyrylýǵa tıisti aldaǵy onjyl­dyq­tyń jańa mindetterin aıqyn­dap berdi. “Jańa ekonomıkalyq órleý – Qazaqstannyń jańa múmkindikterin” kórsetýge tıisti. Saǵattan astam ýaqyt tikeleı efır arqyly halyqqa kórsetilip, odan ári baspasóz arqyly oqyr­man aýdıtorııasyna jol tartqan dástúrli Joldaýdyń berer ǵıb­raty men aldaǵy ýaqytta júzege asýǵa tıisti maqsat-mindetteri jaıynda óz túıgenimizdi halyqpen bóliskenniń artyqtyǵy bolmas dep oılaımyz. Árıne, Joldaýda aıtylǵan barlyq máseleni qamtyp pikir aıtý bir kúnniń áńgimesi bol­maýǵa tıisti, sol sebepti ózimizdiń jan-dúnıemizge tym jaqyn aıtyl­ǵan keıbir jaǵdaıattar jaıynda ǵana oı órbitsek deımiz. Elbasy eń aldymen stra­te­gııa­lyq josparlardyń durys baǵytta jasalyp, tolyqqandy júzege asýy­nyń nátıjesinde ǵana daǵ­darystan qatty zardap shekpege­ni­mizdi qadap aıtty. “2030 jylǵa deıingi Qazaqstannyń Damý stra­tegııasynyń rýhyn negizge ala otyryp, biz HHI ǵasyrdyń alǵash­qy onjyldyǵyna belgilengen barlyq mindetterdi sheshtik”, dep atap kórsetken Nursultan Nazar­baev úndi halqynyń kemeńger kósemi Nerýdiń “Tabys kim batyl qımyldasa, sonyń úlesine jıi túsedi” degen qaǵıdatyn mysalǵa kel­tire otyryp, “biz batyl qı­myldadyq”, “biz tótep berdik” degen baǵytpen patrıottyq rýhty asqaqtata túsetin oı túıip, senim men serpilisti serik etkender ǵana jeńiske jetetinin dáleldeı tústi. “Adam – eldiń basty baılyǵy” degen taqyryppen berilgen tórtin­shi baǵyttyń da bereri mol. El­ba­sy ótken jyldardaǵy Joldaý­lary­nyń birinde “HHI  ǵasyrda bilimi men ǵylymyn damyta alma­ǵan eldiń tyǵyryqqa tireleri anyq”, dep atap kórsetken bola­tyn, bul Joldaýda da otandyq bilim berý júıesin jetildirýge erekshe kóńil bólip otyr. Bir sózben aıtqanda, mektepke deıingi búlshirshinderge arnalǵan “Bala­pan” atty arnaıy baǵdarlamadan bastap, bilim berýdiń asa joǵary flagmanyna aınalýǵa tıisti “Jańa Halyqaralyq Ýnıversıtet” syn­dy jobalardy júzege asyrýdy tap­syrdy, munyń bári Elbasynyń bilim men ǵylymǵa degen qam­qorlyǵyn aıqyndaı túsedi. Ár jyly jasalatyn Joldaý­lar­da, basqa da kezdesýlerde, tike­leı efırdegi suhbattarynda Pre­zıdent únemi áleýmettik másele­lerdi, jaǵdaıy tómen jandardyń muń-muqtajdaryn qaperde ustaı­dy. Sonyń biri Joldaýdaǵy Arda­gerlerge qamqorlyqta da basym baǵyttar qatarynda aıtylǵan. Kele jatqan Uly Jeńistiń 65 jyldyǵy barysynda Uly Otan soǵysynda qan tókken ardagerler, el qorǵaý isinde qaharmandyq ta­nytqan árbir qart jaýynger qur­met pen izgilikten tys qalmaýǵa tıisti. Sondaı-aq osy soǵys arda­gerlerine teńestirilgen jandar da materıaldyq qoldaýǵa ıe bolaty­ny qandaı qýanyshty. “Bul bizdiń ákelerimiz ben atalarymyzǵa olar­dyń janqııarlyq kúresi men jeńisi úshin” qurmet dep atap kórsetken Elbasy tapsyrmasy men amanaty oryndalýǵa tıisti. Árbir soǵys ardageri, jasy ulǵaıǵan qarııalar, taǵdyr tálkegimen múgedek bolyp qalǵan kez kelgen baýyrymyzdy qurmetteý, aman saqtaý búgingi beıbit zamandaǵy bizderdiń pary­zy­myz ben qaryzymyz. Osy aralyqta taǵy bir jáıtti aıta ketken oryndy. Joldaý jasalǵan 29 qańtar kúni tústen keıingi mınıstrlik ókilderimen bolǵan kezdesýinde Prezıdent qa­rapaıym halyq kóńilinen shyǵa­tyn bir málimdeme jasady, ıaǵnı Prezıdent Nursultan Nazarbaevqa joldanyp jatqan árbir suraq-saýaldyń astarynda tereń syr bar, naqtylaı aıtqanda, aýyl ákimi men quqyq qorǵaý organ­dary­nan ábden úmit úzgen jaǵ­daıda ǵana Astanadan, Elbasynan ádilettilik izdeıtinin atap kórsetti, bıliktiń ár tutqasyn ustap otyr­ǵandardyń mundaı áreketterine qatty qynjylys bildirdi. Budan túıetinimiz – Elbasy amanaty – esh­kim, eshqashan da qorǵaýsyz, panasyz qalmaýy kerek, eńkeıgen qart pen eńbektegen sábı de memleket qamqorlyǵyn sezinýge tıisti, bizdiń qoǵamda adam quqyǵy aıaqqa taptalmaýy qajet. “Basty baılyq – adam” dep erekshe atap kórsetken bólimniń jalǵasy ispetti “Ishki saıası turaq­tylyqta” da osy adam quqy, zańdy qurmetteý jaıynda jaqsy, kóńilge qonymdy oılar aıtyldy. Quqyq qorǵaý júıesin reformalaıtyn ýaqyt jetti dep oılaıtyn  Nur­sul­tan Nazarbaev: “Búginde, óki­nishke qaraı, bizdiń barlyǵymyzǵa tıimsiz basqarýdan, quqyq qorǵaý organdary fýnksııalaryndaǵy janjaldan, tıisti kadrlyq jumys­tyń bolmaýynan, sondaı-aq el quqyq qorǵaý júıesi qyzmetinde móldirlik pen baqylaýdyń joqty­ǵynan týyndaǵan problemalar anyq kórindi”, – degen turǵyda ashyq áńgime aıtyldy. Sál sheginis jasasaq, keń baıtaq saıyn dalamyzda kók týyn bıik kóterip el bolǵan, memleket qurǵan babalarymyz eki nárseni “umyt qaldyrypty”, biri – qonaqúı salý, ekinshisi – túrme salý. Bodandyq qamytyn myqtap kıgizgen Reseı patshasy “ıtjek­kenge” aıdaýdy úıretti, al bol­shevıkter bılik basyna kelgen kommýnıstik keńes bıligi Turan dalasyn “Karlagqa” aınal­dyrdy. Búgingi kúni azattyqqa jetken, HHI ǵasyrǵa táýelsizdik týymen qadam basqan qazaq qoǵamy adam­zat balasyn sottaý arqyly, dáli­rek aıtqanda, túrmege otyrǵyzý jo­lymen ǵana túzeýge kóshkendeı kúı keshýde. Túrmemen túzeý jaǵy­nan kelgende álem elderiniń aldyń­ǵy sapynda turǵanymyz tym maqtanatyn jáıt emes. Elbasyn qynjyltatyny da osy. Sol sebepti de: “Jazalaýdyń negizgi túri bas bostandyǵynan aıyrý bo­lyp qalyp otyr. Eshkim qamaý oryndarynan bosaǵandardy ońal­tý­men aınalyspaıdy”, deıtin Nursultan Ábishuly qazirgi júıe­degi jazalaý aıyptary 5%-dan az bolsa, túzeý jumystary – 0,4%-dy quraıtynyn, al endi qoǵamdyq jumystardyń múldem joq ekenin de atap kórsetti. Bul baǵytpen qaıda baramyz, túrme toly taýyq nemese uıaly telefon urlaǵandar, ana súti aýzynan ketpegen bozba­lalardy túrme túzetip jiberedi degenge sene almaısyń. Árıne, qyl­mysker jazasyn alsyn, qan­ish­erge bostandyq áleminde oryn joq, sybaılas jemqorlyqqa jol bergender qolymen istegenin moı­nymen kótersin, biraq Nursultan Ábishuly atap kórsetkendeı, izgi­lendirý jumysyn qashan qolǵa alamyz? Bizdiń quqyq qorǵaý uıymdary, zańdylyqty saqtaý mekemeleri adam sottaý, jazalaý úrdisinde básekege túsýden aýlaq bolǵany jón, áıtpese qazirgi áńgime aýany polıseıler men UQK-niń, endi birde qarjy polı­sııasynyń kimderdi quryqtaǵany jaıynda ǵana bolatyn sııaqty. Bul jerde “osy jyldyń ózinde quqyq qorǵaý júıelerin refor­malaý jónindegi zań jobasyn Parlamentke engizýdi tapsyrǵan” Elbasyna tek qoldaý bildiremiz. Qazaq eli ata-baba dástúrin berik ustana otyryp túrmege otyrǵyzý isimen emes, odan da izgi – túzeý, tárbıeleý, túsindirý, qun tóletý, t.b. sharalarmen el tentegin jónge salýdy qolǵa alǵany abzal. Bir sózben aıtqanda, “ókpege qısa da, ólimge qımaǵan” babalar dástúrin jal­ǵastyrǵannan utarymyz az bol­maýǵa tıisti, Elbasy osyny meńzedi. Joldaý keler kúnniń baǵyt-baǵdaryna jol kórsetetin amanat hat, sol baǵyt-baǵdardy, asyl amanatty qapysyz oryndaǵan eli­mizdiń erteńi baıandy bolmaq. Aıtpaq bolǵan oıymyzdyń qory­tyndysyn Elbasynyń Joldaý túıininde aıtqan kelesi bir qanat­ty qaǵıdasymen baılanystyrsaq deımiz. “Bul baǵdarlamanyń túpki maqsaty – elimizdiń táýelsizdigin baıandy etý, qazaqtyń ult bolyp órkendeýine jol ashý, onyń tili men mádenıetiniń keń qulash jaıýyna múmkindik týǵyzý”. Budan shyǵatyn qorytyndy – Qazaqstannyń jańa múmkindik­te­rin júzege asyrý arqyly táýel­siz­dikti baıandy etý, ult muratyn bıik qoıý, tilimiz ben mádenıetimizdi saqtap qalý. Elbasy Nursultan Ábishuly atap kórsetken eń basty maqsattarymyz júzege asatyn jyldar jaqyndap keledi, sol kún­derdiń qýanyshy búgingi bizderge, kele jatqan jańa urpaqqa baıa­ny­men, máńgiligimen bolsyn. “Basty baılyq – adamdy” ardaq tutqan Joldaýdyń aıtar oıy men berer ta­ǵylymy mol. Sonyń bir parasyn ózderińizben bólistik. Narıman NURPEIISOV, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, Jýrnalıster odaǵynyń múshesi, dosent. Shymkent.