29 tamyz – Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy halyqaralyq is-qımyl kúni bolyp belgilengenine de birneshe jyldyń júzi boldy. Búkilálemdik mańyzy bar osynaý datanyń dúnıege kelýinde Qazaqstannyń róli zor ekendigi málim. Semeı synaq alańyn jabýdan bastap, ózge de ıadrolyq qarýlardyń adamzat ómirine qaýip týdyrmaýyn tynbaı aıtyp kele jatqan Elbasy eńbegin alys-jaqyn shetel jurty oń baǵalaýda.
Qazaqstan basshysynyń qadamy Semeı jerinde birinshi kúnnen bastap qoldaý taýyp, halyq belsendiligi artyp otyr. Sonyń biri – Semeı memlekettik medısına ýnıversıteti bazasynda «Ekologııa. Radıasııa. Densaýlyq» atty halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııasynyń turaqty ótip kele jatýy. Bıyl 29 tamyzda segizinshi ret jalǵasyn taýyp otyrǵan bul konferensııa osy ýnıversıtettiń 60 jyldyǵymen tuspa-tus kelip tur. Dúnıe júziniń 6 memleketinen jáne elimizdiń ǵalymdary men arnaýly mamandarynyń basyn qosatyn jıyn jóninde Semeı memlekettik medısına ýnıversıtetiniń rektory, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor Tólebaı RAQYPBEKOVTI sózge tarttyq.
29 tamyz – Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy halyqaralyq is-qımyl kúni bolyp belgilengenine de birneshe jyldyń júzi boldy. Búkilálemdik mańyzy bar osynaý datanyń dúnıege kelýinde Qazaqstannyń róli zor ekendigi málim. Semeı synaq alańyn jabýdan bastap, ózge de ıadrolyq qarýlardyń adamzat ómirine qaýip týdyrmaýyn tynbaı aıtyp kele jatqan Elbasy eńbegin alys-jaqyn shetel jurty oń baǵalaýda.
Qazaqstan basshysynyń qadamy Semeı jerinde birinshi kúnnen bastap qoldaý taýyp, halyq belsendiligi artyp otyr. Sonyń biri – Semeı memlekettik medısına ýnıversıteti bazasynda «Ekologııa. Radıasııa. Densaýlyq» atty halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııasynyń turaqty ótip kele jatýy. Bıyl 29 tamyzda segizinshi ret jalǵasyn taýyp otyrǵan bul konferensııa osy ýnıversıtettiń 60 jyldyǵymen tuspa-tus kelip tur. Dúnıe júziniń 6 memleketinen jáne elimizdiń ǵalymdary men arnaýly mamandarynyń basyn qosatyn jıyn jóninde Semeı memlekettik medısına ýnıversıtetiniń rektory, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor Tólebaı RAQYPBEKOVTI sózge tarttyq.
– Tólebaı Qosııabekuly, «Ekologııa. Radıasııa. Densaýlyq» atty konferensııanyń 8-shi ret jalǵasqany onyń mańyzdylyǵyn bildirse kerek. Bul halyqaralyq basqosý óziniń áý basta aldyna qoıǵan maqsatyna qanshalyqty qol jetkize aldy?
– Halyqaralyq ǵylymı konferensııa maqsattary – elimizde jáne shetelderde radıasııa áseriniń medısınalyq-bıologııalyq zardaptaryn túbegeıli zertteý. Osy zertteýler nátıjelerine oraı bolashaqta máselelerge basymdyq berilýin anyqtaý. Isten shyqqan ıadrolyq otyndy kómýge atsalysyp, radıasııalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý. Qolymyzdan kelgenshe Chernobyl jáne «Fýkýsıma-1» atom stansalaryndaǵy apattar týdyrǵan zardaptar men ekologııalyq qolaısyz aımaqtar turǵyndary densaýlyǵyna qoǵamdy tartý. Konferensııaǵa qatysýshylar negizinen dúnıe júzindegi radıasııalyq medısına m en ekologııa máselelerin jáne olardy sheshýdiń joldaryn da talqylady.
Elimizdegi jalpy genetıka jáne sıtologııa ınstıtýty, QR Ulttyq bıotehnologııalar ortalyǵy, Kýrchatovtaǵy radıasııalyq qaýipsizdik jáne ekologııa ınstıtýty, QR Ulttyq ıadrolyq ortalyǵy, Qazaq taǵamtaný akademııasy, Semeıdegi radıasııalyq medısına jáne ekologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýty, «Nevada-Semeı» Halyqaralyq antııadrolyq qozǵalysy ókilderi, Japonııa, Reseı, Qyrǵyzstan, Fınlıandııa, Úndistan elderiniń medısına ǵalymdary atalmysh konferensııanyń turaqty músheleri.
Bir aıta keterligi, bıylǵy jıyndaǵy túrli uıymdar men jobalardy basqarýshylar bizdiń JOO-nyń ár jyldardaǵy túlekteri. Olar elimizdiń medısına ǵylymyna, densaýlyq saqtaýdy damytýǵa úlken úles qosqan mamandar.
Basqosý maqsatynyń taǵy bir parasy – ekologııalyq jaısyz aýmaqta turatyndarǵa medısınalyq kómek kórsetýdi jetildirý, máselelerdi ǵylymı júıemen retteý, arnaıy baǵdarlamaǵa engizý. «Radıasııalyq ekologııa jáne radıasııalyq qaýipsizdik», «Ekologııalyq qolaısyz aýmaqtardaǵy klınıkalyq medısınanyń ózekti máseleleri», «Ekologııalyq qolaısyz aýmaqtarda turatyn halyq densaýlyǵyn ońaltý» sekildi naqty baǵyttardyń jumysyna baǵa beriledi.
Osy konferensııa aıasynda Qazaqstan, AQSh, Japonııa, Eýropa, Reseı, Ýkraına, Tájikstan, Belarýs memleketteriniń iri ǵalymdarynyń qatysýymen radıasııalyq ekologııa jáne qaýipsizdik, klınıkalyq medısına jáne ekologııalyq jaǵymsyz aýmaqtarda turatyn turǵyndardy ońaltý men emdeý jáne aldyn alý máseleleri boıynsha jaıttar talqylanady. Tyńdalǵan jáne talqylanǵan baıandamalar men usynystar medısınadaǵy ǵylymı-tájirıbe aınalymyn baıyta túsetindigimen qundy.
– Bul jıynǵa shetel ǵalymdarynyń turaqty qatysyp, zor belsendilik tanytyp kele jatqandyǵy da tánti bolarlyq jaǵdaı. Synaq zardaptaryn túbegeıli zerttep kele jatqan ǵalymdar qandaı nátıjelerge qol jetkizip, nendeı turaqty tujyrym jasady? Bastapqy basqosýlardaǵy baıandamalar jemis berdi me?
–Semeı polıgonynda 40 jyl boıy júrgizilgen orasan ıadrolyq qarý synaqtary júzdegen myń turǵynnyń sáýlelenýge ushyraýyna jáne Qazaqstannyń aýqymdy jeriniń radıasııalyq belsendi zattarmen lastanýyna ákeldi. Áýelde ıondaýshy sáýlelenýge ushyraǵan turǵyndar arasynda isik jáne genetıkalyq aýrýlar taralýynyń qaýpin anyqtaý qajet boldy. Budan basqa somatıkalyq áserler, onyń ishinde, eń bastysy, qan aınalymy men endokrındi júıeler bar. Qazirgi ýaqytta sáýlege ushyraǵan ata-analardan dúnıege kelgen urpaqtyń aǵzasyndaǵy patologııalyq ózgeristerdiń týyndaýyna radıasııa áserin zertteý máselesi paıda bolyp otyr.
«Halyq densaýlyǵyna jaǵymsyz áserdiń aldyn alý úshin ekologııalyq qaýipti mınımızasııalaýdyń ǵylymı negizdelgen tehnologııasyn jasaý» ǵylymı-tehnıkalyq baǵdarlamasy boıynsha bizdiń ǵalymdar adam boıyndaǵy ıondaýshy sáýle áseri olardyń 2-3 urpaǵyna mýltıfaktorıaldy jalǵasatyndyǵyn zerttep keledi.
Aldyn ala nátıjeler boıynsha ıondy sáýle turǵyndar arasynda osteoporoz, gınekologııalyq aýrýlar, áıelderdiń sút bezderi aýrýlary, endokrındik júıesiniń aýrýlary, qan aınalymy júıesiniń aýrýlary, ımmýndyq júıeniń buzylýy jáne de arterıaldy gıpertonııa, balalar men jasóspirimder arasynda zár shyǵarý júıesi aýrýlarynyń jıileýin arttyratyndyǵy anyqtalǵan.
Radıasııa zardabyn yqshamdaı otyryp qaýipti jaǵdaıda ómir súrip jatqan adamdar densaýlyǵyn jaqsartý baǵytynda jańa ınnovasııalyq ádister ázirleýdemiz. Radıasııa áserleriniń aldyn alý men emdeýdiń tıimdi tásilin praktıkaǵa engizý búgingi kúnniń strategııalyq baǵyty bolyp tabylady. Aldyn alý is-sharalaryn nyǵaıtyp, skrınıngtik zertteýlerdi jetildirýdi, negizgi áleýmettik mańyzdy aýrýlardy emdeýdi odan ári damyta túspekpiz. Bul baǵytta bizdiń JOO 2011-2015 jyldardaǵy «Salamatty Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda júzege asyrýdy kózdeıdi.
«Ekologııa jáne radıasııa» taqyryby Semeı medısınalyq ýnıversıtetiniń ǵylymı-zertteý nysanasynyń basym baǵyty bolyp qala beredi.
– Sizdiń bastamańyzben sheteldik ınstıtýttarmen baılanysty arttyryp, ozyq tájirıbelerin úırenýge qatysty birneshe jobalar jasalǵanyn bilemiz. Sonyń ishinde ıadrolyq synaqtardan zardap shekken jerdi zalalsyzdandyrý men el densaýlyǵyn saýyqtyrýǵa qatysty qadamdar da joq emes eken. Tájirıbeli ǵalym retinde sizdi osy máselege qatysty qandaı saýaldar mazalaıdy?
– Osy ýaqytqa deıin bizdiń bilim, ǵylym jáne praktıkalyq qyzmet salalaryndaǵy áriptestikti damytý maqsatymen 20 sheteldik ýnıversıtetpen jáne ǵylymı mekemelermen kelisimshart jasaldy. Olardyń qatarynda Japonııa, AQSh, Sıngapýr, Izraıl, Koreıa, Úndistan, t.b. elderdiń maqtaýly oqý oryndarymen baılanys qalyptasqan. Mysaly, Nagasakı ýnıversıtetiniń medısına fakýlteti osy konferensııaǵa jyl saıyn qatysýmen birge, «Semeı ıadrolyq polıgony turǵyndary arasynda qalqansha bez obyrynyń etıologııasy» taqyrybyn birlese zerttep kelemiz. Kelesi áriptesimizben «MIR-Kazahstan» birikken jobasyndaǵy ıadrolyq synaqtan radıasııaǵa shaldyqqandardy radıologııalyq jáne radıoekologııalyq jaǵdaılardy mýltıortalyqtyq zertteýde birlesemiz. Sondaı-aq, «Radıasııalyq medısına» jáne «Bıofızıka» mamandyqtary boıynsha magıstrlerdi daıarlaýdyń birikken baǵdarlamasy aıasynda bilim alýshylar oqýdan keıin Qazaqstan jáne AQSh dıplomyna ıe bolady.
Semeı memlekettik medısına ýnıversıteti zardap shekken aýmaq halqyn odan ári ońaltý maqsatynda osy máselelermen aınalysýdy óziniń mindeti dep sanaıdy. Osy baǵytta barlyq dúnıejúzilik qoǵamdastyqty tarta otyryp, biz adamdar densaýlyǵyn saqtaý jáne nyǵaıtýǵa – joǵary maqsattarǵa qol jetkizýge úlesimizdi qosqymyz keledi. Bul konferensııa minberi naqty baǵyttaǵy ashyq áńgimege tartý, pikir bildirý, suhbattasý, máseleler sheshimin izdeý múmkindigi. Bul baǵytta tabystar men jetistikter bar.
Qoryta aıtarym, Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev búgingi tańda barsha adamzattyń kaýipsizdigi jolynda ıadrolyq qarýdyń dúnıe júzinde taralmaýyn úzdiksiz aıtyp kele jatqan birden-bir Memleket basshysy. Bizdiń konferensııamyzdyń halyqaralyq deńgeıge ulasýyna Qazaqstan Prezıdenti bedeliniń zor yqpal etkenin maqtanyshpen aıta ketkim keledi.
Áńgimelesken
Qaırat ZEKENULY.
Semeı.
