Qaǵazdaǵy aty-jónderge kóz toqtatqan soń, qarııadan surastyrsam jaǵdaı bylaı bolǵan eken:
Saǵıdan qarııanyń ákesi Baızikir degen kisi bozbala jigit kezinde Qazan qalasyndaǵy dinı medresede oqyp júripti. Qyzyl tóńkeristen keıin qoja-moldalardy qýdalaý bastalǵanda Baızikir úıine oralady. Áke-sheshesimen qoshtasyp, olardyń yqylasyn alyp bas saýǵalaý úshin Reseı shekarasy arqyly Mońǵolııaǵa ótedi. Sol eldiń Qobda aımaǵyna qarasty qazaqtardyń ortasyna sińip ketedi.
Bilimi jetik moldalyǵy úshin ondaǵy qazaqtar kirme jigitti baýyryna tartqan. Sonda, bas qurap, úıli-barandy bolady. Qobda aımaǵynyń (keıin Baıan-О́lgeı) Bulǵyn ólkesindegi qalyń eldiń qurmetine bólenip, bala-shaǵasy endi ǵana eseıip, der jasyndaǵy jigit aǵasy bola bastaǵanda Mońǵolııada 1938-diń «halyq jaýy» náýbeti bastalady. Baızikir ımam da bul quryqtan qutyla almaǵan. Ustalyp bara jatyp, úlken uly Saǵıdanǵa Qazaq elindegi Semeı jerinde qalǵan tórt aǵasy, bir inisiniń atyn jazdyryp, kúnderdiń kúni zaman túzelse umytpaı júrip, týystaryńdy taýyp alarsyń, dep amanat sózin aıtyp kete barǵan eken.
Al, men Saǵıdan qarııanyń osy amanatyn bútin Qazaqstanǵa jetkizý úshin jazý ónerimdi salyp, bárin anyq-qanyq qylyp «Qaıda eken, qaıran týysym?» degen maqala jazyp sol kezdegi taralymy eń kóp «Halyq keńesine» aparyp berdim. (Jýrnalıst zamandasym Ádilǵazy Qaıyrbekovpen tanysyp qolyna tapsyryp edim) Maqala gazetke jarııalandy.
Bir aı shamasy ýaqyt ótken bolý kerek. Bir kúni tańerteń erte úıimizge Saǵıdan aqsaqal kirip kele jatty. Júzi qatty qýanyshty. Sóıleı kirdi: «Abaı, súıinshi! Týysym tabyldy!» deıdi. Taldyqorǵannyń Sarqan aýdanynda dáriger bolyp isteıtin balasy Býrahannyń máshınesimen kelipti. Júk qorabyna salyp ákelgen tiri qoıy bar. Qýanyshty áńgimeniń uzynyrǵasy bylaı bolyp shyqty.
Aýdandyq dárihanaǵa Býrahannyń atyna Esik qalasynan bir hat kelip túsedi. Ashyp oqysa Qaıranbaeva Nurıla degen kisiden eken. Býrahan ózi qanyq aty-jónnen ákesiniń nemere qaryndasy ekenin birden túsine qoıady. Úıine qaraı qustaı ushady. Saqań qýanyshty habar qulaǵyna tıgende seksen jyl boıy toń bolyp jatqan saǵynysh jasy aqsaqaldyń saqalyna aǵady. Dereý Esikke telegamma salady. Shuǵyl jolǵa qamdanady. Esik qaıdasyń dep alty júz shaqyrym qashyqta jatqan Sarqannan jolǵa shyqqan beti osy eken.
Keýdelerindegi sher bolyp qatqan týystyq saǵynyshpen jolyqqan kezdegi ápeke-inilerdiń kórisý kóz jasy úsh saǵat boıy tıylmapty. Buǵan qarap turǵan bala-shaǵalary, jaqyn kórshileri qazaq úshin týystyń qanshalyq qymbat ekenin bir uqsa kerek... Seksen jyldan keıin tabysqan týystar jata-jastana bastan ótken ómirlerin aıtysqan qalyń tarıhtyń eń qysqashasy, taǵdyrlyq kezigýdiń hıkmeti bylaı bolǵan.
Almaty qalasynyń shyǵysyndaǵy almaly ólke Esikten Jetisýdyń taǵy bir almaly mekeni Sarqan óńirine hat jazyp otyrǵan zeınetker ustaz Qaıranbaıqyzy Nurıla ákesi ustalyp, jesir qalǵan sheshesi tirshilik taýqymetinen kóz jumyp bes jasynda tuldyr jetim qalǵan. Bóten adamdar kelip «deddomǵa» alyp ketedi. Qarshadaı Nurılanyń esinde qalǵany bireýler kelip ustap áketken ákesiniń eles beınesi, aýrýdan álde ashtyqtan kóz jumǵan sheshesi ǵana. Semeıdegi Birlik degen týǵan aýylynyń aty jadynda jattalǵan eken...
Saǵynyshpen zýlaǵan esepsiz kúnder de syryǵyp ótip, eseıip boıjetken bolyp muǵalim mamandyǵyn alyp shyǵady. «Átteń, shirkin bir týysymdy tapsam!» dep, kókeıinen bir sát ketpegen úmit jetegimen óziniń týǵan jeri Abaı aýdanyndaǵy Birlik aýylyna barady. Aýyldaǵy selsovettiń kómegimen taǵy qanshama shyrǵalań izdeýmen júrip, atalas týysy Demeýhan degen qarııany taýyp alady. Ábden qaýsaǵan qarııa qyzdyń aty-jónin bilgen soń jylap kórisedi. Bulardyń úıiniń jurtyn kórsetedi. Nurılaǵa qazir birneshe qyzdan basqa erkek kindikti qalmaǵan úlken áýletiniń tarıhyn da túgel aıtyp beredi. Nurılanyń atasy Embergen degen kisiniń alty ul, Batıqa, Qabıba degen eki qyzy bolypty. Ákesi Qaıranbaımen tete Áýbákir, Kópiltaı, Kópesbaı degen kókelerinen kishi Baızikir, Bızikir degen uldary bolǵan. Atasy osy uldaryna arnap kezinde arǵyn saltymen alty aq otaý daıyndap tikken eken, sol kezde mańaıyndaǵy jamaǵaıyn eli «Alty otaýdyń» aýyly atandyryp ketse kerek...
Zaman alasapyran bolyp, adamnyń qara basy aman qalý-qalmaý talqyǵa túsken kezde Embergen atasy ǵulamalyq bilimge erte sýsyndaǵan uly Baızikirdiń aman qalý jolyn bóten elge bas saýǵalap ketý dep sheship, al qalǵandarymyz elmen birge kóreıik dese kerek. Biraq, Demeýhan qarııanyń aıtýy boıynsha, qyzyl tóńkeristiń qandy quıynynda Baızikirden kishi kenje inisi Bızikir aǵamdy taýyp alam dep habarsyz ketken, qalǵan tórt azamattyń biri Qytaıǵa aýǵan elge erip shekarada oqqa ushqan, biri ashtyqtan ólgen, biri otyz jetiniń ortasynda «halyq jaýy» dep ustalyp Sibirge aıdalyp ketken eken. Qarııanyń aıtysynda Embergen áýletinen birli-jarym qyzdardyń tiri qalǵany, eger aman bolsa, sol Baızikirden úrim-juraǵat qalsa qalǵan shyǵar degen úmit sózi Nurılanyń kóz jasyn tamyza otyryp jazyp alǵan blokanatynda qanshama jyl sarǵaıyp jatqan edi...
Solaısha, týysty izdeýmen, eleńdeýmen jyldar da jyljyp ótedi. Nurıla da turmysqa shyǵyp qyzdy bolyp, ol qyzy da uzatylyp zeınetkerlik jasqa kelgende týǵan kúıeý balasynyń qolynda turady. Áldebir kúni úıdiń poshta jáshigine kelip túsken «Halyq keńesi» gazetindegi «Qaıda eken qaıran týysym?» degen tosyn maqala kózine ottaı basylady. Oqı sala, qýanysh pen qatty tańdanystan kózi jasqa tolyp baıaǵy eski blokanatyn ashyp qaraıdy. Barlyq kókeleriniń aty aına-qatesiz jazylǵan. Ásirese, baıaǵydaǵy Demeýhan qarııanyń «bir aman qalsa sol qalar» dep, aıtqan bóten elge bas saýǵalap ketti, deıtin Baızikir kókesinen taraǵan áýlettiń aty-jóni kóz aldynda saırap tur!
Ol kisiden taraǵan Saǵıdan, Máýladan degen kisilerden ósken úlken áýlet túgel aman-esen Mońǵolııadan Qazaqstanǵa kóship kelgendigi jáne osy elde qandaı bir jaqyn týys tabylyp jatsa dep, Sarqan aýdandyq dárgerhanada ortoped bolyp isteıtin Saǵıdanuly Býrahan degen jigittiń jóni ap-anyq jazylypty. (Saǵıdannyń ekinshi uly Janathan, Mońǵolııanyń Qolóner Qoǵamynyń múshesi, álemdik deńgeıdegi ónertanýshy, eki uly Oılan men Tolǵaý Qazaqstanda jáne dúnıejúzi elderinde óz sýret kórmelerin ashyp ónersúıer qaýymǵa keńinen tanylǵan edi, osy otbasy ǵana kóship kelmeı qaldy)
О́mir boıy ózegi tala armandaǵan týysynyń tabylǵanyna senerin de, senbesin de bilmeı, táýekel dep Býrahannyń atyna óziniń mán-jaıyn baıandaǵan hatty joldap jibergen. Biraq, bul jaǵdaıdy qyzyna da, kúıeý balasyna da lám dep aıtpaǵan. Hat joldaǵan kúnnen bastap kóńilinde úmit pen kúdik arbasyp, álgi týystarynyń attary jazylǵan kózine qýanysh perishtesindeı kóringen gazetti jastyǵynyń astyna jastap, álsin-álsin kózine jas tola, kókeleriniń atyna kúrsine qarap áldeneshe kúndi ótkizedi.
Taǵy bir kúni jumystan qaıtqan qyzy qolyna telegramma ustap, sańǵyrlaı sóılep kirdi: «Mama, Taldyqorǵannan sizdiń týystaryńyz kele jatyrmyz, degen telegramma! Mama, bul ne ǵajap siz eshqandaı týysym joq, deýshi edińiz ǵoı!?»
Súıinshi habar ákelgen qyzyn Nurıla bas salyp qushaqtaı alyp, eńireı jylady. «Iа, Qudaı kóz jasymdy kórgen ekensiń ǵoı!» dep. Qyzynyń qolyna gazetti ustatty. Úılerinde dúbirli tarıhı oqıǵa bolǵandaı kúıeý balasy men qyzy áli kórmegen, eshqashan kezikpegen qymbatty týystaryn qarsy alý daıyndyǵyna kirisip, zyr júgiristi. Kórshi-qolań da, dos-jarandar da túgel qulaqtandy. Nurıla áje jetpis jyl kútken týystaryn endi jeti mınót kútýge taǵaty qalmaǵandaı qolyna bir japyraq telegramma paraqshasyn ustaǵan qalpy, aýlasynyń aldynda jasqa tola buldyraǵan kózin batys jaqtan almaı tańnan keshke deıin tapjylmaı turdy... Mine, qıly taǵdyrdyń eń qysqasha tarıhy osy.
Týystar túgel qaýyshqan soń, Baızikir áýleti Nurıla apaılaryn ertip baıaǵy qara meken Semeıdegi jurttaryna da bardy. Úılengen kókelerinen alty-jeti jasynda jetim qalǵan Zábıra, Bátıla atty apaılaryna da baryp, jańa tabylǵan týystary olardy da qýanyshqa bóledi. О́z áýletterinen erkek kindikti qalǵanyn kórgen kári qyzdar eski qasiretterin umytyp «endi, ólsek te armanymyz joq» desti... Býrahan atalarynyń jurtynan taýyp alǵan eski qazannyń synyǵyn kóneniń kózindeı, kúıikti tarıhtyń ózindeı etip tórine ákep qoıdy...
Bul maqala negizinde, sol kezde jazylý kerek edi, «Halyq keńesi» gazetine rahmet te joldaý qajet edi, alaıda kóp sebeptermen sol kezde jazýdyń sáti túspeı qalǵan-dy.
Kesh bolsa da jazylǵan osy áńgimeniń túıini retinde aıtarym, sovettik qyzyl qyrǵynnan jan saýǵalap qashqan, qur qashyp qana qoımaı halqynyń qaımaǵyn qalqyp, qanyn aǵyzǵan jaýyz ókimettiń jandaıshaptarymen arystansha alysqan qaharmen qazaqty kinálaǵan aıar ıdeologııa da kúni kelgende kúıredi.
Al, «elim-jerim» dep, qaıta oralǵan otanshyl qazaqtardyń qazir irgesin bútindep jatqan elimizge qanshalyqty qajet ekenin az aqyly bar kisi de paıymdap, túsinetindeı kúnge de jetip qalǵan sekildimiz.
Mine, «qalǵan qazaq pen qashqan qazaqtyń» myńdaǵan mysalynan bir móltek hıkaıa osyndaı.
ABAI MAÝQARAULY,
jazýshy-jýrnalıst
