Biraq, osy shap-shaǵyn maqalanyń áseri keremet boldy. Sebebi, qyryq jyldaı ýaqyt boıy Qytaıda da, Mońǵolııada da «bandy, qaraqshy» dep aıyptalyp, qara halyqqa solaı nasıhattalǵan Ospan Islamuly týraly alǵash ret naqty shyndyqtyń baspasózde shyǵýy «kommýnıstik ıdeologııaǵa» ýlanǵan eldiń sanasyn selk etkizip, aqıqat kózin ashyp jibergendeı edi.
О́ıtkeni, bul Sovet elinde bastalǵan «jarııalylyq» atty baspasóz erkindigi Mońǵolııada da «ıl tod baıdal» degen atpen áser ete bastaǵan kez bolatyn. Buǵan deıin eldegi kommýnıstik baspasózde el ishindegi shyndyq ta, ótken shaqtaǵy tarıhı oqıǵalar da jazylmaıtyn-dy. Qyzyl partııanyń jınalystary men qııalı josparlarynyń ómirden alshaq qasań qaǵıdalary ǵana basylym betin toltyratyn-dy. Soǵan ábden eti úırengen halyqqa myna maqalanyń mazmuny ashyq kúni jaı túskendeı áser etkeni anyq.
Maqala avtory sol kezdegi armııa ofıseri, qazirgi belgili qalamger, aqyn Suraǵan Rahmetuly edi. Maqalanyń taqyrybyn sózbe-sóz aýdarsaq «Qarǵystyń alǵysqa aınalatyn kezi keldi» deıdi. Al mazmuny, árıne, «Bandy dep júrgenimiz batyr bolyp shyqty» degenge saıady. Rasynda, Shyǵys Túrkistan óńirindegi qazaqtardyń atamekeni sanalatyn Altaı, Ile, Tarbaǵataıdy dúr silkindirgen «ult azattyq kóterilistiń qolbasshysy» Ospan batyr týraly qyryq jyl boıy aýyzǵa alynbaǵan aqıqat alǵash ret, sóıtip, kópshilikke jarııa boldy.
Al ondaı kóterilistiń shyǵý sebebi sol kezdegi Shyńjanǵa ókimin júrgizýshi Shyń Syı Saı tikeleı Stalınniń tapsyrmasy boıynsha sondaǵy qazaqtyń elbasy aqsúıekterin quryltaı bolady degen aıarlyqpen Úrimjige shaqyryp alyp, túgel túrmege qamap, jazyqsyz jazalaı bastaýynan týyndaıdy. Onyń aram pıǵylynda bassyz qalǵan elge Qazaqstandaǵy qazaqtarǵa jasalǵan «genosıdti» jasamaq jospar jatqany anyq bolatyn. Alaıda, buǵan deıin de Manchjýrııa bıligine syrttaı baǵynyshty bolyp, ishki bıligin saqtaǵan, namysy men dilin, dinin taptatpaǵan shyǵys qazaqtary bundaı óktemdikke kóne salmady.
Shyǵys qazaǵynyń rýhanı kósemi Aqyt qajydan bastap, elbasy han tuqymy Janymhandarmen qostap júzdegen jaqsy-jaısań ustalyp ketse de, artynda solardyń oń qoly sekildi aqyly men alǵyrlyǵy saı el azamattary da az emes edi.
Solardyń biregeıleri Aqteke bı, Noǵaıbaı syndy el aǵalary alǵash ret qarýly kóterilisti bastap ketti. Qazaq jurtyn «jabaıy» sanaıtyn Shyń Syı Saı qatty sasty, «kelisimge kelý» degen aıar-qýlyqqa kóshti. Biraq, dushpan men dosty aıyra biletin dana kókirek kóshpendi jurty ólispeı-berispeıtin shaqtyń týǵanyn, aýmaly-tókpeli kezeńniń kelgenin naqty bilgendikten, «Ospan batyrdyń kóterilisi» jalǵasyp, qazaq jadynan óshpeıtin áıgili erlik tarıhy bastalǵan-dy.
Bir ókinishtisi, osy dańqty kóterilis týraly sovettik bodandyqta qalǵan Qazaqstandaǵy qalyń qazaq jurty uzaq jyl boıy habarsyz jatty. Alpysynshy jyldary Qytaı shekarasynan asyp, óz eline oralǵan júz myńdaǵan sanaly qazaq bul týraly tis jarmaı, búkil syrdy ishine saqtaıtyn.
Bir qyzyǵy, Ospan batyr týraly mońǵolııalyq qazaqtar jaqsy biletin edi. Jaqsy biletin degende keıingi «sosıalıstik» býyn ókilderi «bandy, qaraqshy» dep, burynǵy eski kóz adamdar «has batyr» dep bilse de, ishteı tynatyny belgili jaıt qoı.
Mońǵolııada jetpisinshi jyldary «Hıl deer» («Shekaradaǵy shaıqas») degen kórkem-fılm otandyq kıno óndirisinen ekranǵa shyqqan bolatyn. Árıne, kórkemfılmde shekaralyq soǵysta qaza tapqan mońǵolııalyq shekarashylar Tegshee, Davaajav sekildi áskerlerdiń erlikteri nasıhattalǵany belgili. Alaıda, bul fılmde Ospan batyr týraly birneshe epızodtyń shyndyq boıynsha kórinis tabýy kórermenniń esinde qalǵany anyq.
Ospan batyr óz soǵys tásilinde aq boz atymen jaýdan qashqan bolyp kórinis jasaǵan saıyn, artynan qýa atqandardy aldaý úshin at baýyryna túsip ketedi eken, qýǵynshylar oq tıdi dep máz bolyp qala beredi, mine, álgi kınoda osy kórinis jaqsy shyqqan edi. Ekinshisi, Ospan batyr ózi qosynynan on ese kóp qytaı áskeri qorshaýǵa almaq bolyp umtylǵanda, elý áskeri elý jaqqa saı-salaǵa bytyraı qashyp, qaısysyn qýaryn bilmeı toptana ańyryp qalǵan jaý tobyna qaıta qorshaı shabýyl jasap, quralaıdy kózden atatyn dala qyrandary at ústinde shaýyp kele jatyp, árbiri onshaqty jaý áskerin kózdi ashyp-jumǵansha jalmanynan túsirip, bútin otrıadty qyrǵyndap kete barady...
Al Qazaqstandaǵy qazaq jurtynyń Ospan batyrdan habardar bolýy tek qana táýelsizdik kezeńi bastalǵan toqsanynshy jyldardan keıin ǵana múmkin boldy. Toqsanynshy jyldyń ortasynda «Juldyz» jýrnalyna jazýshy Seıithan Ábilqasymulynyń «Ospan batyr» atty romany jarııalandy. Jýrnaldyń qalyń oqyrmany jáne qazaqtyń qalamger qaýymy da osy roman arqyly alǵash ret Ospan batyr týraly naqty maǵulmat alǵany daýsyz (Keıin «Ana tili» baspasynan 2001-jyly jeke kitap bolyp shyqty).
Seıithan Ábilqasymuly Qytaıdaǵy «mádenı tóńkeris» náýbetinen qýdalanyp, jetpisinshi jyldary Mońǵolııaǵa shekara arqyly qashyp ótken adam. Sol eldiń astanasy Ýlanbatyr qalasynda jıyrmadaı jyl turǵanda «Har shýýrga» («Qara boran») atty roman jazyp, mońǵolııalyq oqyrmandarǵa tanymal boldy.
Al marqum jazýshynyń «Ospan batyr» týraly romanynyń jóni tipti bólek dese bolady. О́ıtkeni, Ospannyń qosynynda bolyp, talaı soǵysty birge bastan keshken sarbazdarmen Sekeń jigit shaǵynda betpe-bet kezigip, jandy oqıǵalardy jadynda sol qalpy saqtaǵany roman oqıǵasynan anyq kórinedi. Ospannyń qandykóılek dostary Yryshan, Súleımen, Búrkitbaı, Jylqaıdar, Qapas, Qabaı, Áselbaı, Musa, Keles, Jámshıthan, Toqtaǵan, Zenkov, Rahadyl... bastaǵan adal, erjúrek sarbazdarymen birge on jyl boıy alpaýyt jaýmen qaıyspaı soǵysqan erlik joly bul romanda jandy kúıinde shynaıy kestelengen. Ospan batyr ózinen on, júz ese kóp qarýy saı jazalaýshy armııamen qalaı teń dárejede soǵysa alǵandyǵynyń talaı qupııalary ashylady.
Kóterisshilerdiń eń negizgi qarýy qolyndaǵy besatar myltyqtary bolsa da, odan da artyq qarýy ıesiniń yńǵaıyn qalt jibermeı tanyp shuǵyl qımyl jasaýǵa sheber astyndaǵy aqyldy jaraý attary ekenin aıtpaýǵa bolmaıdy. Alaıda, odan da artyq qarý-tásilderi kóterilisshi erlerdiń jer jaǵdaıyn jiti biletin, soǵan saı ilezde kóz jazdyryp ne tap berip bas salatyn kóshpendi urpaqtaryna ǵana tán alǵyr qımyldary edi. Biraq, odan da artyq qarý-tásilderi dini men dilin qorǵaýda, halqy úshin janyn qurban etýden taıynbaıtyn kez kelgen sátte betpe-bet urysta arystandaı aqyryp, tap beretin batyrlyǵy edi.
Kóterilistiń bastaý alǵan ólkesi Qara Ertis ózeniniń boıy. Darııa sýy jartastaryna shapshyp aǵatyn, qııa-jartas pen tereń saı-salaǵa toly asqaq shyń-quzdy áıgili Altaı taýlary bolǵandyqtan bul gomındannyń jazalaýshy otrıadtary úshin úreıdi ushyrǵan aldyrmas qamal sekildi kórinetin. Al arnaıy kazarmasy men shtaby joq kóterilisshiler úshin bul olardyń senimdi bekinisi ári qaı kezde de as-sýsyz qaldyrmaıtyn panasy ispetti edi.
Mine, «Ospan batyr» romanynda tórt mezgildegi tabıǵaty bir-birine uqsamaıtyn ári qatal, ári qaıyrymdy osy Altaı ólkesiniń ǵajap sýretteri men sondaǵy bolǵan qııan-keski soǵystar dál ýaqytymen, ásker sanymen, qandaı urys tásilderin qoldanǵandyǵymen túgel aına-qatesiz sýrettelip jazylǵan.
Kitapta joǵarydaǵy fılmde qysqasha sóz etip ketken, kóshpendilerge ǵana tán shaıqas tásilderi tamasha baıandalady. Máselen, arnaıy josparmen kásibı ásker basshylary basqaryp kele jatqan aýqymdy jaýdyń qarsy aldynan qazaqtar toby kezdeısoq ushyrasyp qalǵan sekildi kórinis jasaıdy. Sodan taý jastana bókterge qaraı asyǵys qashyp, ózderi qorshaýǵa túsip qalǵandaı áser qaldyryp, sóıtip, jaýdy aldandyrady. Sodan aldyn ala kelisip qoıǵan bári jaqsy biletin jasyryn taý silemderi men kezeńderden ilezde asyp, eki topqa bólinedi de, biri ózderin qýǵan jaýdyń artynan tap bergende, kelesi toby qolaıly turǵyny ıelenip tosyp otyrady. Eń áýeli basqa áskerlerden kıim kıisi bólek kórinetin ásker basshysyn dáldep atyp, basqarýshysyz qalyp, esi shyǵa uılyqqan jazalaýshy qosyndy bir-birden qadaı atqylap, ilezde uıqy-tuıqysyn shyǵarady. Osylaısha, ózderi az shyǵynmen jeńiske jetken kezderi óte kóp.
Keıde kóterilisshiler taý eteginen jazyqqa qaraı tym-tyraqaı qashqan kórinis jasap, ózderi biletin taqyr dalanyń qoıtastaryna deıin jaýdy taıatyp alyp, ashyq alańda andaǵaılap kele jatqan jaýdy oqtary jerge túspeıtin qyran kóz erler túgin qaldyrmaı jýsatyp salatyn edi...
Kóterilistiń alǵashqy jyldarynyń birinde Shyn Syı Saı kóterilisshilerdi bas kótertpeı tas-talqan etem degen dámemen arnaıy mamandanǵan atty ásker polkin Kóktoǵaı óńirinde qorǵanysta jatqan Ospannyń qarý-jaraǵy álsiz, sany az qosynyna arnaıy jiberedi.
Eki-úsh kúngi atysta biraz sarbazy shyǵyndap qalǵan Ospan kelgen jaýdyń qaterli ekenin bile qoıady. Sondyqtan, dereý basqa tásil qoldanyp, Yshqynty degen ońasha bıik shoqyǵa qaraı bir top sarbazyn turǵyny ıelenbekshi bolyp júrgendeı etip ádeıi jiberedi. Ańdyp jatqan jaýdyń atty áskeri olardy túre qýyp, qashqandar shoqy basyna jetkende áskeriniń kóptigimen qazaqtardy tómen qýyp túsirip, ózderi eń bıik qolaıly turǵyny ıemdendik dep máz bolady.
Endi kóterisshiler shabýyl jasasa boldy, oqbúrkish qarýmen baýdaı túsirip, túgel qurtamyz dep oılaıdy. Ospan batyrdyń da kózdegen maqsaty osy edi. Dereý polktyń tómende kúzette qalǵan az áskerin jaý-jalamǵa keltirmeı jaıpap tastaıdy da, qaldyrǵan at-kóligi men azyǵyn ıemdenip úlgeredi. Endi ózderi álgi shoqynyń etegin túgel qorshap, ún-túnsiz jatyp alady. Polk generaly sonda ǵana aldanǵanyn biledi, shoqy basynda bes kún boıy qorshaýda ashtyq pen shólde qalǵan áskerler Bala Ertis ózeni jaqtaǵy ashyq qalǵan ketikpen shubyryp túse bastaǵanda etekte ańdyp jatqan mergender ilinip-salynyp sharshaǵan áskerdi baýdaı túsiredi. Tiri qalǵandary Ertis ózenine toǵytylady. Ospan bul joly jazalaýshy polktiń ásker basyn óz qolymen óltirgen. Bul erekshe jeńis kóterilisshilerdi odan ári rýhtandyrsa, jaýdy múlde sastyrǵan edi.
Mine, mundaı birine-biri uqsamaıtyn urys tásilderi kitaptyń basynan aıaǵyna deıin serıaldaı kóz aldyńyzdan ótedi.
Osyndaı qanshama otrıadtarynan aıyrylǵan qytaıdyń áskerı basshylary tyǵyryqqa tireldi. О́zderi «jabaıy qaraqshy, bandy» dep ataǵan adamdardyń alǵyr aqylyna, aldyrmas tásiline, qaısar erligine eriksiz tánti bolady, endi shyn kelisimge kelýge umtyldy, jaýynger qazaqtardy óz áskeriniń kóptigimen, ókimetiniń kúshtiligimen jeńe almaıtynyna kózderi jetedi.
Mine, bul Ospan batyrdyń shyn jeńisi edi. On jyl jalǵasqan ultazattyq kóterilis shyǵys qazaqtarynyń dańqyn dúnıejúzine jaıdy. Ári jas baladan, qarapaıym halyqqa deıin namysyn taptatpaıtyn erlikke tárbıelep, eldiń rýhyn asqaqtatty.
Bul aralyqta óziniń jaýyzdyǵymenen dúnıeniń úreıin ushyrǵan Komınternniń basshysy Stalınniń ózi Ospan batyrdy ońaı baǵyndyrý úshin qazaqtyń óz ishinen taǵaıyndalǵan general Dálelhan Súgirbaıuly arqyly til tabysýdy qolǵa alǵan «Shyǵys Túrkstan Respýblıkasy» deıtin asa kúrdeli tarıhı oqıǵalar da ótip jatty...
Altaı eliniń shyǵysynda jatqan táýelsiz el bolyp sanalatyn Mońǵolııanyń sol kezdegi ataqty marshaly Choıbalsan arnaıy kelip, Ospan batyrmen resmı kelisimder júrgizip, teń dárejeli dıplomat qatynas jasaýynyń ózi álem tarıhyndaǵy ataqty kóterilisshilerden de keı jaǵdaıda qazaq kóterilisshileriniń erekshe bolǵanyn kórsetetin sırek oqıǵa desek, artyq aıtqandyq emes.
Rasynda, Ospan batyrdyń ult azattyq kóterilisin Lıvııanyń ult batyry «Shóldiń arystany» degen dańqqa jetken, basqynshy ıtalııandyqtarmen jıyrma jyl boıy soǵysqan Omar Muhtarǵa uqsatýǵa bolady. Ol da astyndaǵy aq tulparymen, qolyna besatar ustaǵan jankeshti sarbazdarymen Italııanyń tank, brondy áskerı máshınelerimen qarýlanǵan armııasyna únemi kúırete soqqy beredi. Aqyry ıtalıandyq basqynshylar adamshylyqtan ada áreket jasap, kóterilisshilerdi azyqsyz qaldyrý úshin búkil Lıvııa aýyldaryn tikendi tormen qorshaıdy. Osyndaı masqaralyq jolmen ǵana kóterilisshilerdi qorshaýǵa túsiredi. Qolǵa túsken Omar Muhtar darǵa asylar aldynda «Qudaı bizge násip etken óz jerimdi qorǵaý úshin soǵystym jáne taǵy mendeı Omarlardyń týyp, elimniń azattyqqa jetýi úshin soǵystym» deıdi.
Al Ospan batyr alty alasy, bes beresi joq qazaq jerin basyp alǵan basqynshylarmen ǵana soǵysyp qoıǵan joq, dinsiz qyzyl kommýnısterdiń zorlyǵyna bas ımeı, asyl dinin de qorǵap, bul dúnıedegi kez kelgen pendelerdiń jete bermeıtin eń bıik sháıt dárejesinde baqıǵa attandy.
Jaýy da onyń rýhynyń bıiktigin ishteı moıyndap, urpaǵyna da, artynda aman qalǵan qandykóılek sarbazdaryna da óktemdik jasaýǵa batyly barmady. Olarǵa tıispedi, kelisimge keldi. Mine, bul Ospan batyrdyń kózdegen maqsatyna jetkendigi edi.
Artynda aman qalǵan adal halqy Ospandy óz júrekterine jerledi, asyl beınesin, dańqty erligin umytpaı keıingi urpaqqa qanshama dastan, jyr, áńgime, zertteýlermen jetkizdi.
Bodandyq qamytynan jańa shyǵyp, quldyq qulyqtan endi-endi aryla bastaǵan qazaq degen jankeshti halyq, biz, óz asyldarymyzdy shyn tanıtyn kúnge jetsek, halqynyń azattyǵy úshin janyn pıda etken Isataı-Mahambet, Kenesary jáne bolshevık qyrǵynynda halqyn qorǵap sovettik ıdeologııanyń kesirinen aty el esinen ádeıi umyttyrylyp belgisiz qalǵan qanshama batyrlar men Alash arystary syndy qaharmandardyń qatarynda Ospan batyrdyń da turýǵa tıisti ekenin biler edik.
Eger sondaı sanaly ult bola alsaq, mektepte ózimiz tarıhtan oqyǵan basqa elderdiń kóterilis basshylary Spartak, Pýgachevterden kem túspeıtin Ospan batyrǵa «Taý barysy» degen at berip, ulttyq ıdeologııamyzdyń jalaýlarynyń biri etip qoıar edik.
Sonyń negizin qalaǵan kórnekti jazýshy marqum Jaqsylyq Sámıtulynyń «Qaharly Altaı» atty árbir tomy jeti júzge taıaý betten turatyn tarıhı trılogııasy jaryqqa shyqqaly da on jyldyń júzi bolyp qaldy. Bul kitap Ospan batyrdyń ózi men qandykóılek serikteriniń jáne kóterilisti qoldaǵan búkil halqynyń bútin bolmysyn búge-shigesine deıin qaldyrmaı sýrettegen ǵajap týyndy. Eger osy tarıhı týyndyny «Abaı joly» sekildi áspettep, búkil elge jetkizer bolsaq, azattyqtyń qadirin áli tolyq bile almaı, rýhanı uıqyly-oıaý júrgen qalyń kópshilikti bir serpilter edi...
Abaı MAÝQARAULY,
jazýshy-jýrnalıst
