– Bul salada másele kóp, biraz jyldyń bederinde solardyń birqatary aıtylyp ta, jazylyp ta keledi. Biraq nátıje bolmaı, salymyz sýǵa ketkendeı kúı keship júrgen jaıymyz bar edi. Sondyqtan Senatta «Qazaqstandaǵy jeńil ónerkásip: qazirgi jaǵdaıy jáne ónimdiligi joǵary bıznesti damytý pers-pektıvalary» taqyrybynda ótken parlamenttik tyńdaý osy saladaǵy júzdegen kásip ıesiniń úzilýge aınalǵan úmitin jalǵaǵandaı jańalyq boldy, – deıdi oblysqa belgili kásipker Dilmuhammed Abyzov.
Kásipker salany damytýdyń basty sharty – shaǵyn sehtardy kóbeıtý ekenin aıtady. Bul úshin shıkizat qory mol bolýy qajet. Onyń joly – syrttan matany kedendik tólemsiz alyp keletin jaǵdaı jasaý. Sony óńdep, syrtqa qaıta satý. Mysaly, irgemizdegi О́zbekstan osyndaı júıe arqyly salany jolǵa qoıyp aldy. Biz dál qazir olarmen taıtalasa almaımyz. Dál qazir Qyrǵyzstan da bizden áldeqaıda alda tur.
Qazaqstanda qazir áýeli mata óndirisin jolǵa qoıý talaby baıqalady.
– Biraq bul úıdiń irgetasyn qalamaı jatyp, shatyryn turǵyzýǵa kiriskendeı áreket, – deıdi kásipker. Ondaı óndiris orny ashylǵan kúnniń ózinde ónimin tutynatyn sehtar kerek. Sondyqtan da áýeli atele, fabrıkalardy kóbeıtip almaı mata óndirisi týraly sóz qozǵaý erte. Al shaǵyn kásiporyndar kóbeıýi úshin aldymen syrttan shıkizatty kedendik tólemsiz ákeletin jaǵdaı jasaǵan jón. Mysaly, qazir Reseı memleketi TMD erkin saýda aımaǵy sheńberinde osyndaı bastamaǵa ázir. Bul bizdegi jeńil ónerkásip salasy úshin óte tıimdi bolar edi.
Bir anyǵy, jeńil ónerkásipten kóp paıda túse qoımaıdy. Salyq ta kásipkerliktiń basqa salalaryna qaraǵanda az túsedi. Biraq bul jumyssyzdyqty boldyrmaýdyń birden-bir amaly. Qazirgideı daǵdarys kezinde jurtty jumyspen qamtýdyń eń tıimdi joly osy.
Sharýany shaǵyn óndiristen bastaǵan О́zbekstan qazir bizden qara úzip ketti. Byltyrdyń ózinde bul elde 90 iri joba júzege asyp, 146 mln AQSh dollary kóleminde ınvestısııa tartyldy. Aldaǵy 2 jyl ishinde taǵy 248 joba iske asyryp, 421 mln dollar ınvestısııa ákelý josparlanǵan. Onyń 196 mıllıony shetelden keledi. Osylaısha, aınalasy 2 jylda ala taqııaly aǵaıyn 21 myń jańa jumys ornyn quryp almaq.
– Osy О́zbekstan tájirıbesi biz úshin eń tıimdisi. Olarda mataǵa kedendik tólem joq, elde 17 arnaıy ekonomıkalyq aımaq jumys istep tur. Saladaǵy mekemeler 7 jyldan 15 jylǵa deıin salyqtan bosatylǵan. Osynyń bári baǵaǵa da áser etedi. Buryn kedendik tólem barda bul elden shyqqan taýarlar bizden 20 paıyzǵa qymbat edi, qazir kerisinshe 10 paıyz arzan. Osy arqyly olar kórshi elder naryǵyn baǵyndyrýǵa bet aldy, – deıdi kásipker.
Kásipkerdiń taǵy bir usynysy bar: tutas bir aýmaqty arnaıy ekonomıkalyq aımaqqa aınaldyrýdy qıynsynsaq, onyń shaǵyn úlgisin de jasaýǵa bolady. Ol úshin 2-3 gektar jer bólip, AEA júıesinde osy saladaǵy kásiporyndardy toptastyrý qajet. Sonda álgi aıta beretin klasterdi de alystan izdep áýre bolmaısyz.
Dilmuhammed Abyzov basqaratyn «Dalatex» kompanııasy 2-3 jyl buryn mektep oqýshylaryna forma tigýge tapsyrys alypty. Kásipker óz fabrıkasynan bólek, qaladaǵy biraz shaǵyn tigin sehtardy osy iske jumyldyrdy. Mundaǵy maqsat jergilikti tiginshilerdiń de eshkimnen kem emes ekenin dáleldeý edi. Sondaǵy óńirde mamandardyń jetispeýshiligi baıqaldy. Oqyp jatqan jastar joq emes, bar. Biraq olar tájirıbe alatyn jer joqtyń qasy. О́zge elderde bul másele áldeqashan sheshimin tapqan, salanyń uńǵyl-shuńǵyly ábden zerttelgen. Mysaly, kórshi Qyrǵyzstanda árbir besinshi áıeldiń osy salada eńbek etetini belgili. Al biz ondaı statıstıka túgili elde qansha mamannyń barynan beıhabarmyz.
– Jasyratyny joq, aty dardaı, isi qyldaı jobalardyń birazyn kórdik qoı. Onyń ústine qazirgi daǵdarys ondaı bastamalardy kótermeıdi. Endi osy jeńil ónerkásipke moıyn burýymyz kerek. Mysaly, eldegi kompanııalardyń jumys jáne qyzmet túrlerin satyp alý kelisimsharttarynda qazaqstandyq úlesti ulǵaıtý úrdisi bar. Biraq olardyń otandyq taýarlardy satyp alý kólemi áli mardymsyz. Ol ulǵaıýy úshin jergilikti kásipkerler sol kelisimsharttardaǵy talaptarmen tanys bolýy kerek. О́ńirlerdegi ákimdikter arqyly osy másele sheshimin tapsa, sol kompanııalardyń keregin ózimiz-aq óndire alamyz, – deıdi kásipker.
Jalpy álem ekonomıkasy irkile bastaǵan tusta eń aldymen tutynýshy el qıyndyqqa ushyraıdy. Sondyqtan da syrttan ózgeniń ónimin tasýdy qoıyp, ózimizdikin óndiretin kún týdy. Ásirese paıdaly qazbalar qory sarqyla bastaǵan biz úshin ekonomıkanyń osyndaı jańa baǵyty asa qajet. Jeńil ónerkásip jelkenin kerse, jetistiktiń de aýyly jaqyndaı túser edi.
QYZYLORDA
