«Shyńǵys han» teleserıalyndaǵy negizgi keıipkerlerdiń biri – Naıaha noıan degen kim?
«Mońǵoldyń qupııa shejiresi» atty kóne tarıhnamanyń 220-tarmaǵynda jazylǵan derekke súıensek: Mońǵoldyń borjyǵyn rýymen atalas taıshyǵuttardyń rýbasy Tarǵytaıǵa qarasty buqaranyń ishinde Shirıet atty aqsaqal bolǵan. Osy qarııanyń jaýgershilikke ábden tóselgen Alyq jáne Naıaha atty eki uly bar eken. Bir kúnderi Tarǵytaı bastaǵan taıshyǵuttar Temújınnen jeńilip toz-tozy shyǵady.
Osy oqıǵadan keıin bir top jasaǵymen taý-tasta bas saýǵalap júrgen Tarǵytaı ǵaıyptan jańylyp Shirıet qarııa basqarǵan qaýymnyń qolyna túsip qalady. Joǵarydaǵy shejire derekte Tarǵytaı óte semiz adam delinipti. Ol at kótere almaǵandyqtan qos kúlik jekken eki dońǵalaqty arbamen júredi eken. Osylaı qolǵa túsken Tarǵytaı Qyryldaqty (alǵash ret «Mońǵoldyń qupııa shejiresin» qytaı mátininen mońǵol tiline aýdarǵan akademık Sendiniń Dámdın-Súreni taıshyǵut Tarǵytaı qyryldap sóıleıtin semiz adam bolǵandyqtan «Qyryldaq» atanǵan degen boljam aıtady) qutqaryp alý úshin bir top alaman jasaq Shirıettiń azǵana adamdaryna shabýyl jasaıdy. Shaıqasýǵa sherigi az Shirıet qarııa beldigine baılaǵan qysqa qanjaryn sýyryp alyp, qyryldap jatqan Tarǵytaıdyń óńeshine taqap turyp aıǵaı salady: «Sender shynymen shabýyl jasap, meniń balalarymnyń bir tal shashyn túsirer bolsańdar myna sardarlaryńdy qolma-qol baýyzdaımyn!» - deıdi. Ana jaqtan: «Myna qyzyl kóz shalǵa jolamańdar, meni óltiredi, ketińder!»- dep Tarǵytaı oıbaılaıdy.
Aqyry Tarǵytaıdy qolǵa túsirgen top: «Bul – Temújınniń qas jaýy, tirideı alyp baryp, sonyń qolyna tabystaıyq!» degen sheshimge keledi. Sol sátte at ústinde turǵan Naıaha: «Bul jaman da bolsa bizdiń hanymyz edi. Ony jaýyna ustap berý adamgershilikke jatpaıdy. Hanǵa opasyzdyq jasaý ata-baba saltynda joq» dep bosatyp jiberedi. О́zderi kúsh qosyp, qyzmet qylý úshin Temújınge qosylady. Bul – 1190-shy ıt jyly bolǵan oqıǵa.
Arada 16 jyl ótip, 1206 jyly Temújın «Shyńǵys han» atanyp, ulysty basqarý qurylymyn jasaqtaǵany týraly «Mońǵoldyń qupııa shejiresiniń» 202-tarmaǵynda naqty jazylǵan. Osynda bektikke taǵaıyndalǵan 95 adamnyń esimi atalady. Onyń syrtynda «altyn uryqtan» taraıtyn 88 adamdy erekshe mártebege ıe etken. Eń sońynda osylardyń bárin biriktirip úsh túmenge bólgen. Olar: oń qanat túmen, sol qanat túmen, orta túmen dep atalǵan. Bylaısha aıtqanda: búkil memlekettik qurylymdy úsh regıonǵa bólip úsh adamǵa basqartqan. Osylaı: oń qanat túmenbasyna Borshy noıan, sol qanat túmenbasyna jalaıyr taıpasynan shyqqan Qıyngýa aqsaqaldyń úlken uly ataqty Muqylaı taǵaıyndalady. Kelesi orta túmenbasyna biz sóz etip otyrǵan Shirıet shaldyń balasy Naıaha taǵaıyndalady. Orta túmenniń bir ereksheligi - onyń mindetine Uly qaǵan ordasyn qorǵaý isi qosa júktelgen.
Osy taǵaıyndaý kezinde Shyńǵys han: «Meniń qas jaýym, ońbaǵan Tarǵytaıǵa keńshilik jasaǵan adam maǵan adal qyzmet etpeýi múmkin be? О́z hanyna adal bolý adamgershiliktiń shyńy. Naıaha noıan - meniń otymdy kósep, kúlimdi shyǵardy, kóńilimnen shyqty, orta túmendi soǵan senip tapsyramyn!» - dep, aıtqan jarlyǵy joǵardaǵy shejireniń 220-tarmaǵynda naqpa-naq jazylǵan.
Odan keıin áıgili tarıhshy Rashıd-ad dınniń «Jamı-at taýarıh» atty týyndysynyń ekinshi kitabynda: «Naıaha noıan – «barın» taıpasynyń adamy. Mońǵol ulysynda Muqylaıdan keıingi ekinshi adam osy bolatyn» deıdi. (Rashıd-ad dın «Jamı-at taýarıh» UB, 2002 jyl, 145-bet).
Taǵy da osy kitapta aıtylǵandaı Naıahany jas kezinde aýyldastary «jýsýr» dep ataıtyn bolǵan. Ol «betsiz», «uıatsyz» degen maǵyna beredi eken. Jalpy, barındikter bir-birimen qatty qaljyńdasatyndyqtan basqalar úshin ádepsiz sanalatyn is, olar úshin min emes edi.
Naıaha noıan 120 jasqa kelip dúnıeden ótken. Uly Mońǵol ulysynyń tarıhynda sheshýshi ról atqarǵan – bes Uly Quryltaıdyń bárine qatysqan bul dúnıedegi jalǵyz adam retinde erekshe qurmettelgen. Olar – alǵash 1206 jyly Shyńǵys han taqqa otyrǵan birinshi Quryltaı, odan keıingisi 1211 jyly Altyn elin jaýlap alý týraly másele qaralǵan ekinshi Quryltaı, 1219 jyly Orta Azııany jaýlap alý týraly másele qaralǵan úshinshi Quryltaı, 1227 jyly Shyńǵys han ólip, ornyna О́gedeıdi han saılaǵan tórtinshi Quryltaı, eń sońynda О́gedeı ólip, ornyna Móńkeni han saılaǵan besinshi uly Quryltaı («Jamı-at taýarıh» UB, 2002 jyl, 241-bet). Ári Shyńǵys han dúnıeden ótkende qasynda bolǵan azǵana adamdardyń biri retinde aty aıtylady. Endigi sóz kezegin Erjan baýyrymyzǵa bereıik:
– Ereke, aldymen siz, ózińizdiń jeke ómir tarıhyńyz jaıynda qysqasha tanystyryp ótseńiz?
– Men 1963 jyly Úrimji qalasynda dúnıege kelippin. Ákem aty Maqpysh Bolatbekov. Bul kisi úsh aımaq tóńkerisine qatysqan, úkimetke eńbek sińirgen belgili tulǵa. Bertinde, qyzmet babymen Ile Qazaq avtonomııaly oblys ortalyǵy Qulja qalasyna qonys aýdarǵan. Men osynda orta mektepti bitirdim. Odan keıin taǵdyrdyń jazýymen Beıjiń qalasyndaǵy Qytaı memlekettik drama ınstıtýtynyń akterlik bólimin 1986 jyly támámdap, Shınjan ólkelik opera teatrynda ártis boldym. 1991 jyly bilim jetildirý maqsatymen Almatydaǵy T. Júrgenov atyndaǵy О́ner ınstıtýtynda oqyp, onyń rejısserlik bólimin oıdaǵydaı aıaqtadym. Úıli-barandy adammyn. Áıelim – joǵary oqý ornynda muǵalim.
– О́ner salasynda alǵan ataq, sińirgen eńbek degendeı birdemeler bar shyǵar?
– Bar árıne. «Qytaıdyń ekinshi dárejeli ártisi» degen ataǵym bar. Ol sizderdegi «QR eńbek sińirgen ártis» ataǵymen deńgeıles. Odan basqa Qytaıdyń kınogerler odaǵy, teleónerpazdar odaǵy, dramashylar odaǵy degenge múshemin. Bul múshelik – biz jaqta ájeptáýir bedelge balanatyn dúnıeler.
– Endi negizgi taqyrypqa oralaıyq, Ereke, kóp serııaly «Shyńǵys han» fılmine túsýge sizdi kim shaqyrdy?
– Meni bul fılmge túsýge Ishki mońǵoldyń memlekettik kınostýdııasy resmı túrde ózderi shaqyrdy. Qytaıda óte talantty Vań Vyn Jıe deıtin ataqty rejısser bar. Osy kisi kóp serııaly «Shyńǵys han» fılmine bas rejısser bolyp bekigen eken. Osy adamnyń qalaýy boıynsha baryp qaldyq.
– Ol kisi sizdi burynnan bilýshi me edi?
– «Bárimizdiń ılegenimiz – bir teriniń pushpaǵy» degendeı, ol kisi meni burynnan biletin. Buǵan deıin de birshama fılmde oınap, ártis retinde ysylyp qalǵan edim. Rólderge ártis tańdaýdy úılestiretin arnaıy qurylǵan alqa músheleri bar eken, solardyń uıǵarýy boıynsha árkimge ról bólip beretin tártip ornatypty. Shynymdy aıtsam, bul jerde tamyr-tanystyq degen júrmeıdi. Tek talant bolýyń kerek.
– Naıaha noıannyń rólin siz ózińiz tańdap aldyńyz ba, álde rejısserlerdiń sheshimi me?
– Maǵan úsh ról usyndy. Birinshisi – Temújınniń úsh ret serttesken dosy, ári ómirde baqtalasy bolǵan, orta ǵasyrda mońǵol ústirtindegi daryndy qolbasshylardyń biri – jajırat Jamýqanyń róli, ekinshisi – asa daryndy qolbasshy jalaıyr Muqylaıdyń róli, úshinshisi, osy Naıaha sardardyń róli edi.
– Siz nelikten «Naıahany» tańdadyńyz?
– Joǵarydaǵydaı úsh rólge usynys túskennen keıin olardyń taǵdyr -talaıyn bilip, jete tanysý úshin Shyńǵys han tarıhyna qatysty jazylǵan shyǵarmalardy taýyp alyp, kúndiz-túni bas almaı oqydym. Sol dáýirdegi kóshpendiler ómirin, mońǵoldardyń salt-dástúrin tereń zertteýge kiristim. Osydan keıin uqqan, túsingen dúnıelerimdi ózimniń túısigime salyp, boıymdaǵy ártistik ónerime shaqtap kórsem Naıahanyń róli oń jambasyma keletin sııaqty. Ekinshiden, meniń at qulaǵynda oınaıtyn sheberligim kóp septigin tıgizdi.
– Eger sizge «Shyńǵys hannyń rólin oına!» dese qolyńyzdan keler me edi?
– Nege kelmeıdi, qatyryp turyp oınap berer edim ǵoı. Biraq o basta «Shyńǵys hannyń rólinde ulty mońǵol adam oınaıdy» dep kelisip qoıǵan. Onyń ústine áriptesim Basyn myrza buǵan deıin uly qaǵannyń rólin birneshe ret somdap tanylǵan ártis edi. Onyń tarıhı zerdesi men bilimi óte damyǵan, ultyn súıetin alǵyrlyǵy erekshe jaratylǵan jan. Alǵash 1980 jyldardyń aıaǵynda Ishki mońǵoldyń kınostýdııasy eki serııaly «Shyńǵys han» atty kórkem fılmdi jaryqqa shyǵarǵan bolatyn. Osynda uly qaǵannyń rólin osy Basyn somdaǵan. Odan keıinde birneshe ret qysqa metrajdy fılmderde, dramalyq qoıylymdarda Shyńǵys hannyń rólin somdap, ábden tolysyp, pisip-jetilip turǵan der shaǵy edi. Shyńǵys han babasyn armansyz oınap shyqty.
– Ereke, fılmdegi sardarlar men jaýyngerlerdiń saýyt-saıman, kıim-keshegin jasaǵan kimder, topyrlap júrgen atty áskerdiń barlyǵy kásibı ártis emes shyǵar?
– Fılmdi túsirmeı turyp qatardaǵy sherikten bastap, sardarlarǵa deıin qandaı kıim kıedi, qarý-jaraǵy qandaı bolady, osynyń bári orta ǵasyrdaǵy kóshpendi taıpalardyń ómir-saltyna saı ma? Osy máseleler jóninde úlken alqa qurylyp, árbir zattyń sýretin salyp, ony resmı túrde bekittirip jasap otyrdy.
Jalpy osy fılmdi túsirýge 60,5 mıllıon qytaı ıýany jumsalǵan eken. Al, kıim-keshek, qarý-jaraqty «Shy Chı» atty korporasııa óz moınyna aldy. Olar sol dáýirge saı 5000 kıim tigip, 3000 soǵys quralyn jasap shyǵardy. Ári myńdaǵan minis at daıyndap, 300 kıiz úı ázirledi.
Shyńǵys hannyń atty jasaǵynyń rólin atqarǵan – jergilikti jerdiń qarapaıym turǵyndary. Soǵys kórinisine de qatysqan – solar. Fılm túsirý barysynda týyndaǵan qıyndyqtardyń negizi osy adamdardyń kásibı sheberligiń joqtyǵynan bolyp jatty. Bulardyń qımyly men rejısserdiń talaby úılespeı, kúndelikti kıno túsirý normasy oryndalmaı qalǵan kezder kóp boldy. Ásirese, negizgi róldegi tulǵalarmen birlesip qımyldaý jóninde kóp sabaq úıretýge týra keldi. Osy jumystar kómekshi rejısser retinde maǵan júkteldi.
– Siz «kómekshi rejısser» mindetin qosa atqardyńyz ba?
– Kómekshi rejısser mindeti menen basqa birneshe adamǵa júkteldi. Meniń mindetim – soǵys jaǵdaıyndaǵy qımyl-qozǵalystardyń tehnıkalyq sheberligin jetildirý boldy.
– «Soǵys jaǵdaıy» demekshi, fılm túsirý barysynda tótenshe qaýip-qater ushyrasqan joq pa?
– Fılm túsirý barysynda kezdesýi múmkin oqys oqıǵalar eskerilip, memleket tarapynan eki adamnyń ólimine kvota belgilenip, tipti tólenetin qunyna deıin qarajat bólinip qoıyldy. Biraq, Qudaı saqtap, adam shyǵyny bolǵan joq. Esesine, kún saıyn eki-úsh adam ártúrli jaraqat alyp otyrdy. Fılm aıaqtalǵanǵa deıin 56 dúrkin jedel járdemniń kómegine júginýge májbúr boldyq. Shildeniń mı qaınaǵan ystyǵynda qyryq keli tartatyn saýyt-saımanyn kóterip júre almaı esten tanyp, qulap qalatyn oqıǵalar qalypty kóriniske aınaldy.
– Sizge kómekshi rejısser retinde basqa qandaı jumystar júkteldi?
– Shınjan Uıǵyr Avtonomııaly raıonynan kóp ártisti iriktep-suryptap, rólderge qabyldaý maǵan júkteldi. Olardyń ishinde ShÝAR-dyń uıǵyr opera jáne balet teatrynyń ártisi Muhamed Sharıp deıtin aǵamyz naıman Taıan hannyń rólin oınady. Taǵy bir uıǵyr baýyrymyz Nuradıl deıtin azamat Horezm shah Muhamedtiń rólin oıdaǵydaı atqardy.
– Fılm qansha ýaqytta túsirilip bitti?
– Fılm 1998 jyly shilde aıynda Ishki mońǵoldyń Shılenhot aımaǵynda bastalyp, 1999 jyldyń tamyz aıy degende túsirilip bitti. Negizgi rólderde oınaǵan qyryqqa tarta ártis pen eki júzge jýyq kıno mamandary «qar jastanyp, muz tósenip» júrip eńbek etti. Túsirilip bitkennen keıin 6 jylǵa jýyq súzgileýden ótip baryp, 2005 jyly degende kórsetile bastady.
– Ne sebepten sonshama ýaqyt súzgilendi?
– Birinshiden, orta ǵasyrda álemde Shyńǵys handaı áıgili adam bolǵan joq. Sol sebepti, sol dáýirdegi barlyq derekterde oqıǵalar hronologııasy tizbektelip jazylǵan. Tek orta ǵasyrdaǵy mońǵol tarıhyna qatysty «Mońǵoldyń qupııa shejiresi», «Altyn shejire», «Kók kitap», «Asyl shejire», t.b dúnıeler bar. Onyń syrtynda qytaıdyń kóne arhıvterinde qanshama dúnıeler jatyr. Osynyń bárin sáıkestendirý qajet bolǵan shyǵar. Ekinshiden, qalaı desek te Shyńǵys áskeri Qytaı elin tyrp etkizbeı baǵyndyrdy. Sol tarıhty qalaı berý kerek. Úshinshiden, fılmde aty atalyp, túsi tústeletin rý-taıpalardyń urpaǵy kózi tiri júrip jatyr. Olar búgingi saıası ómir turǵysynan qalaı qaraıdy. Halyqaralyq daý-damaı týyp ketpeı me? Odan keıin búkil álem «jaýyz» sanap kelgen Shyńǵys han asa aqyldy, meıirimdi, shapaǵaty mol, ádil adam eken. Osyny dáleldeı alatyn tarıhı qujat bar ma?
Mine, osydan baryp fılm 6 jyldaı jatyp qaldy. Nebir dúnıe tarıhyn jetik biletin «qasqa bastardyń» súzgisinen ótti. Muraǵat materıaldary men oqıǵalar sáıkestigi qaraldy, sóıtip baryp jaryqqa shyqty.
– Alǵash efırge shyqqanda aspan asty eliniń halqy qalaı qabyldady?
– Tuńǵysh ret 2005 jyly Qytaı eliniń ortalyq telearnasynan hanzý tilinde kórsetildi. Halyq óte súısinip qabyldady. Qytaı – kóp ultty memleket, ári fılmde aty atalyp, túsi tústelgen taıpalardyń úrim-butaǵy kúni búgin aman-esen ómir súrip jatyr. Olardyń tarıhı zerdesi tyń, búlinbegen, ári túp shejiresin biledi. Ár halyq osy fılmnen óziniń ótken tarıhynyń sorabyn ańǵaratyndaı ortaq izdenis paıda boldy.
Ekinshiden, kózi qaraqty kórermen orta ǵasyrdaǵy kóshpendiler Temújınniń temir tártibiniń arqasynda álemdi baǵyndyrǵan uly rýhyna súısindi. Fılmde ár sát saıyn qaıtalanyp, kózge uryp turatyn ordany basqarý isindegi dala demokratııasy, sóz joq, kórermenge qatty unady.
Ile-shala fılm qazaq, mońǵol, koreı, tıbet, uıǵyr tilderine aýdaryldy. Bir aptanyń ishinde Taıvan, Gankong, Sıngapýr telearnalary kóshirip kórsetti. Keshikpeı aǵylshyn tiline aýdarylyp AQSh-ta kórsetildi. Osylaı kompakt dıskilerge jazylyp álemge tarap ketti.
– Fılmde Naıahanyń qasynda mergen «Jyryn Qadaı» nemese Jebe noıan birge júredi. О́mirde ekeýińiz dos adamdarsyz ba?
– Bul jigittiń ulty – mońǵol, aty-jóni – Chınar deıtin azamat. Beıjińdegi ortalyq kıno ınstıtýtyn bitirgen tanymal ártis. Jaı ǵana tanys adamdarmyz.
Áńgimelesken Beken QAIRATULY
