Kózi qaraqty qaýym túgel biledi. Qajekeńniń týǵan aýyly osynda. «Ákesi Muńaıtpas, burynǵy ótken atalarynyń bári osynda jerlengen» deıdi aýyl aqsaqaldary. Biraq mynaý dep dál basyp aıtyp bere almaıdy. Sebebi qorymnyń ózi jerge aınalyp ketken.
Osy «Qajymuqan» aýylynyń arǵy jaǵynda Saryterek, Tóńkeris aýyldary irkes-tirkes qonystanǵan. Bári – bala Muqannyń izi qalǵan jerler. Osydan 15 jyl buryn jasy seksennen asyp ketken Halyq degen qaǵylez qarııamen kezdestim. Qýtyńdaǵan ázilqoı aqsaqal Ospanhannyń jazǵan shaqpa qaljyńdaryn jatqa oqyp otyrdy. Qaladan 40 shaqyrym jerdegi Tóńkeris aýlynda turdy eken. Sóz arasynda álgi qarııa bylaı dedi: «Balam, men turǵan Tóńkeris aýylynyń irgesindegi zıratta Qajymuqannyń ájesi, asyrap, saqtap adam boldyrǵan anasy Aqyshtyń (Aısarynyń) zıraty bar. Biletinder azaıyp barady. Kelip, kórip ketseńshi». Biz barǵandy maqul kórdik.
Arada aılar ótip ketti. Áne-mine dep júrgende, Halyq aqsaqal dúnıe salǵanyn estidim. Sandy uryp biz qaldyq. Biraq osy eldiń adamdarynan jalyqpaı surastyryp jatyp, biledi-aý degen bireýdi taptyq. Ol azamat Qaraǵandyda turady eken. Aty-jóni - Qýatbek Daırabaıuly Atybaev. 1954 jyly osy Tóńkeris aýlynda týǵan. Ákesi Daırabaı bala kezinde zıratty kórsetip: «Esińe saqta, balam, bul – Qajymuqannyń anasynyń zıraty. Myna basyna qoıylǵan uzyndyǵy 2 metr, eni jarty metr qysh tasty ákem Atybaı kerýen tartyp baryp Samarqan jaqtan ákelgen. Maqsaty ata-babalarynyń basyna ornatý eken. Sodan bir kúni úıge Qajymuqan kelip, «Ateke, myna tasty maǵan ber, sheshem basyna aparyp ornataıyn» depti».
Osylaı Aısary ájemizdiń zıratyna has sheber bádizdep jazǵan Quran aıattary naqyshtalǵan Samarqannyń sur tasy ornatylypty.
Bul arada Qajyekeńe qatysty jazylǵan dúnıelerdi (hıkaıat, ocherk, zertteýler) salystyra otyryp bir baıqaǵanymyz, jazýshy Qalmahan Ábdiqadyrovtyń 1948 jyly jaryq kórgen «Qajymuqan» hıkaıaty qaı jaǵynan da naqty ómir shyndyǵynan alys ketpegen. Sebebi balýan jazýshynyń úıinde qona jatyp, basynan ótken oqıǵalardy óz aýzymen baıandap bergen.
Hıkaıattaǵy derektemege súıensek, Aısary - balýannyń ájesi. Al Muqannyń týǵan sheshesiniń aty - Kábıra. Ol - Luq batyrdyń qyzy. Luq pen balýannyń atasy Ernaq aqırettik dos bolǵan. Sol sebepten de Luq batyr qyzyn Ernaqtyń balasy Muńaıtpasqa uzatady. Kábıra kelin bolyp túsken soń bes jyldan keıin aıaǵy aýyrlap egiz ul tabady. Attaryn Asan jáne Úsen dep qoıady. Bul sábılerdiń ǵumyry qysqa bolyp, ekeýi de shetineıdi. Aısary ájeıdiń qaıǵysy qalyńdap, qabyrǵasy qaıysady. Onyń ústine kelini Kábıra qursaq kótermeı úsh jyl ótedi.
Bir kúni Aısary joq bop ketedi. Aýyl adamdary ary-beri izdep tappaıdy. El Esildiń sýyna túsip ketken shyǵar dep joramaldaıdy. Sóıtse, birneshe kúnshilik jerdegi «Dárili qorymǵa» baryp, shóp ákelgen eken. Sodan bir qoıyn soıyp, ákelgen dári shóptiń tamyryn sútke qosyp kelinine on bes kún ishkizedi. Osy em-domnan keıin Kábıra júkti bolyp jyl ótken soń dara tulǵa Muqan dúnıege keledi. Qaıran ana myń jylda qaıtalanbas alypty týyp, eki kúnnen soń ózi dúnıeden ótip ketken. Kábıra asa qarýly adam bolǵany týraly kitapta aıtylady.
Jetim qalǵan Muqandy asyrap adam boldyrǵan – ájesi Aısary. Joǵarydaǵy hıkaıatta Qajymuqannyń óz aýzymen aıtylǵan mynadaı joldar bar: «Meniń ómirimdi jazǵanda anam Aısaryny qaldyrma. Meniń órbigen ómirimdi, tasyǵan qaıratymdy bergen sol adam. Men onyń Qap taýyndaı bıik, kúnniń shýaǵyndaı jyly meıirbandyq eńbeginiń tozańyn da ótegem joq. Meni bilgisi kelgen adam - menen buryn sony bilsin. Onan basqa kisi meni asyrap kemelime keltire almas edi». (Qajymuqan qaǵanaty. Ordabasy, 2001, 44-bet).
Mine, bul - Qajekeńniń ájesi týraly lepesi. Keıingi eldiń aıtýynsha, balýan keýdesine tas qoıdyryp, ony shoıyn balǵamen soqqylatyp jatyp, «Aqysh, Aqysh, Aqysh» dep aıǵaılap jatady eken.
