Totalıtarlyq júıede týǵan til tynysynyń tarylyp bara jatqanyn júrekpen sezingen ǵulama jazýshymyz Muhtar Áýezov: «El bolamyn deseń, besigińdi túze» dep beker aıtpaǵan bolar. Iá, besik biz úshin kıeli.
Besikten beli shyǵyp, tam-tumdap til qata bastaǵan balaǵa el ertegilerin aıtyp, sanasyna toqý, estelikke baýlýdyń ónegesi emes pe! Dana babalarymyz urpaq boıyna batyrlar jyrymen erlik rýhty sińire bildi. Ásirese óskeleń órenge úlkendi syılaý ónegeli úrdis ekenin uqtyrdy. «Úlkenge qurmet, kishige izet» kórsetý kózi qaraqty azamattarǵa tán asyl qasıet dep qaperine salýmen boldy. Aǵa býynnyń aqylyn tyńdaýǵa, alǵysy men batasyn alýǵa baýlydy. Máselen, qazaqta «Balany qarynǵa qossań, dana bolar» degen dýaly sóz bar. Tekke aıtylmaǵan tekti sóz. Kópti kórgen kónekóz qarııalardyń qanatty sózderin qulaǵyna quıyp ósken balanyń oı-órisi ózgelermen salystyrǵanda oq boıy ozyq bolatynyn bilgen babalarymyz artyna ergen urpaǵyn alqaly jıyndardan qaldyrmaı, ýáli sózderdiń ýyzynan dám tatqyzyp otyrýdy sińisti dástúrge aınaldyrǵan ǵoı. Bile bilgenge bul – óreli ónege. Al qazirgi kezde osynaý úrdis múldem kemshin tartyp ketti. Úlkenderdiń ulaǵatty sózine qulaq asyp otyratyn bala kóp kózge túse bermeıtini aqıqat.
Halqymyzda «Batamenen el kógerer» degen taǵy bir taǵylymdy sóz bar. Eńseli is bastarda eń aldymen úlkenniń batasyn alý kerek degen sózdi kókeıge qondyrǵan kóregenderimiz keıingi urpaqtyń keleshegi kemel bolýyn kóksese kerek-ti. Osy rette Luqpan hakimniń balasyna bergen batasy men qolǵa sý quıyp, alǵys arqalaǵan balanyń ómiri uzaq ári baqytty bolady degen ǵıbratty sózi barshanyń esinde bolar. Onyń ózi óshpes ónege bolmaq.
Iá, atadan qalǵan úlkendi syılaý úrdisi urpaq boıyna ulaǵatty tálim darytý men adamı qasıetterdi sińirýdiń qaınary desek, qatelese qoımaspyz.
Qaımaǵy buzylmaǵan bizdiń Mańǵystaýda qazirgi tańdaǵy aýyl-aımaqtarda san ǵasyrlyq tarıhy bar salt-dástúrlerimizdiń saqtalǵan túrleri jeterlik.
Ásirese qarııalarymyzǵa syı-qurmet kórsetý óńin ózgerte qoıǵan joq. Osy oraıda onyń bir túri jaıynda oı túıindep kórelik. Qazaq shańyraǵynyń qaı-qaısysyna barsaq ta úıdiń úlkenine, ne kelgen qonaǵyna kishilik izetpen iltıpat kórsetken balalardy óte jıi kezdestiremiz. Ásirese, olardyń ıyqqa oramal ilip, qolǵa sý quıýǵa degen qulshynystaryna súısinesiń. Mundaǵy oılary úlkenniń batasyn jáne alǵysyn alý ekenin baıyptaı berińiz. «Taýdaı jigit bol», «Rahmet, balam, kóp jasa», «Degenińe jete ber» dep aıtylatyn tilek-batalardy estigende kimde bolsa marqaıyp qalady. Mine, bizdiń ata dástúrge arqa súıegen urpaqtyń izgilikti isi osyndaı bolady. Biraq ókinishke qaraı, sońǵy jyldary sol ónege qalalyq jerlerde solǵyn tartty. Buǵan bizge múldem jat basqa mádenıettiń el tirshiligine dendep enýi sebep bolyp jatqany shyndyq. Bizdiń aıtarymyz, babadan qalǵan baı qazyna – dástúrimizdi ımandylyq, adamgershilik negizde saqtaý, halyqtyq qalpymyzdy saqtaýdyń biregeı joly ekendigin esten shyǵarmaıyq, aǵaıyn.
Allabergen QONARBAEV,
«Mańǵystaý oblystyq dinı aqparattyq taldaý ortalyǵy» KMM basshysynyń orynbasary
AQTAÝ
