Taǵy da qart tarıhtyń aýzyn baǵamyz. Kereı men Jánibek sultandar alǵash Qazaq handyǵyn qurǵan ýaqytta Shý ózeniniń boıynda báıge uıymdastyrypty. Yldıǵa shapsa, qarshyǵadaı ushqyr, órge salsa, qyrandaı ótkir júırik bitkenniń juldyzy janar mereke jaıdan-jaı ótpese kerek. Tuqymyn tulpardyń jalyna orap ósirgen kóshpendiniń olaı istemeske de dármeni joq-ty. Or qoıandaı orǵysa, tuıaǵy tas mújıtin, qabylandaı qarǵysa, qara ózendi qaq jaryp ótetin qazanat mingen qazaqtyń qaı ǵasyrda da jaly jýan, shoqtyǵy bıik edi.
Qazanat degennen shyǵady, qazaqy maqalǵa jyqsaq, saq pen úısinniń tulpary aýnaǵan jerde túk qalmaı qoıa ma?! Mysalǵa tartsaq – Qobylandy batyrdyń Taıbýryly, Alpamystyń Baıshubary, Qambardyń Qaraqasqasy, Er Tarǵynnyń Tarlany, Qabanbaıdyń Qýbasy, Shaqshaq Jánibektiń Qarakógi, Barmaq batyrdyń Sandalkógi, Aqan seriniń Qulageri, Isataıdyń Aqtabany, Amangeldi batyrdyń Shalqasqasy, Keıki mergenniń Keraty, Erqosaıdyń torysy syndy jumyr jerdiń betinde juldyzdaı aqqan júırikter – sol tulparlardyń biz ataǵan bir shoǵyry ǵana edi.
Kúlikterdiń básireli básekesine ózi baptaǵan tulpardyń kómbeden alǵashqy bolyp kórinýin tilegen atbeginiń abyroıy asar sát bul. Báıge dese bátýáli sóz bastaýǵa beıim halyqtyń jylqysyz kúni jynsyz baqsydaı. Muńaısa muńyn kúliginiń jalyna tógip quldılap shapty. Qýansa shattyǵyn shalqaıa shashyp, qaıqaıa shapty. Kókparyn taqymǵa basty. Teli men tentek bolyp búlinse taǵy shoqparlasty. Birisi eriniń qasyn jaryp taý asty. Biriniń bylaıǵy bireýdi mysy basty. Osynyń bárinde keshegi saq babasynyń dástúri jatty. At qarymyn synady. Álmısaqtan synaq bar jerde jarys bary jáne ras. Al bul jarystyń aty «báıge» boldy. Endigi jerde báıge kóbinese atqa qumarlyqtan góri materıaldyq jaǵdaıǵa qurylǵan baqqa aınaldy.
Tóńkerilgen kesedeı tuıaǵynyń izinde tarıhtyń syry buǵyp jatqan janýar jarysyna kirikkende janyń balqyp sala beredi. Keshegi Ilııas Jansúgirovtiń áıgili «Qulager» poemasynda: «Batyrash bala jastan atqa qumar, Aıǵyrshyl at ápergen baqqa qumar» degen joldar esińizde bolar. Sol Batyrash kim? Ol da at dese ishken asyn jerge qoıatyn jannyń biri. Biraq, sóz súleıi ony qazaqtyń boıynda bar qasıetpen ushtastyryp, oqyrmannyń ar sotyna tapsyrdy. Buǵan qarap báıgeniń básine tańdaı qaǵasyń. Tańdaı qaǵasyń da, tilsiz «temir tulparǵa» ıek súıegen zamandastaryńdy oılap kóńiliń alaburtady.
Keıde alamandy aýylǵa tartyp ketkiń keledi. Bir uly dúbir úıińniń irgesinen óterdeı. Bir qoıshy ıt-qustan qoryǵan qoıyn qorymǵa tastap, «Báıge! Báıge!» dep bórkin aspanǵa atyp, seniń janyńnan tabylardaı. Bul – tekte bar dúnıe. Turan keýdesin túıdek-túıdek shańǵa bóktirgen taıtuıaqtyń jarysy – baǵzydan qazaqqa osynsha sulý kúı syılaǵan. Mundaı súıkimdi sezimnen soń júıriktiń qadiri artpaı kórsin. Sosyn ǵoı, qazaqtyń talantty aqyny Jumataı Jaqypbaevtyń Kenejıren týraly: «Bermeıtin-aq atym edi qaıteıin, bes motorly samoletke baspa-bas», dep kúńirenýi. Al «Myń qatyny qypshaqtyń ul týsa da, bári bir Imanjúsip bola almaıdy» dep qazaq dalasyn ánimen terbegen Imanjúsiptiń tory arǵymaǵy týraly el aýzynda qalǵan ápsana áli ıirimine tartady da turady.
Úıir-úıir qylquıryq baqqan bizdiń jurttyń beldeýinen bir taıy ketpegeni búkpesiz shyndyq. Kóshpendiniń jylqyny qurmettegeni sonshalyq aıshylyq saparda, arpalysty maıdanda janyn jalyna baılaǵan. Máselen, Shaqshaq Jánibek, Qarakereı Qabanbaı, Tileýli, Eset batyrlar dýlyǵasyna taqqandaı tulparlarynyń tóbesine ejelgi saqtardan qalǵan dástúrge sáıkes laýazymdyq belgi – «jyǵa» taqqan. Sol arqyly at pen adam ejelgi kentavrdeı birtutas rýhqa aınalyp, qashanda ońynan sheshiledi dep sengen.
Asyl tuqymdy arǵymaqtardy baǵyp-baptaý úlken óner. Aqannyń Qulageriniń mańynan aınalyp shyǵa almaıtyn Kúreńbaı synshy sol asyldardyń tuıaǵy ǵana edi. Sebebi, kóshpendilerdiń at baptaý óneriniń qyr-syryn baıandaıtyn HVI ǵasyrdyń basynda kóne uıǵyr jazýymen hatqa túsken eńbekke júginseńiz, osy bir sózge ılanasyz. Onda báıge atynyń ishki, syrtqy jáne jalpy sıpaty bolyp úsh túrli múshelik kórinisi aıqyn jazylǵan. Búginginiń atbegileri úshin taptyrmaıtyn derek deýge bolady.
Aıta keteıik, babatanym, jaı júırikten bolmysy bólekterin – «qazanat, jelqabyz, eńireý, dúldúl, óren, shańtımes, jeltımes, ándiger júırik, kúlik» dep ataǵan. Osynyń ishinde dene bitimi iri, shymyr, músindi, quıma tuıaq, uzaq jolǵa shydamdy atty «Qazanat» dese, shashasyna shań juqpaǵan júırik jylqyny sáıgúlik, sańlaq dep áspettegen. Mundaıda, báıgege qatysty aıtylǵan «Kóktemde jilik júgiredi, kúzde kúlik júgiredi», degen máıekti sózdiń mánine den qoıasyz. Bul jerde myń jerden tulpar bolsa da, sary etin saqtaǵan atty qosa salýǵa bolmaıtynyn, kúz buraýdaı qatyp, baýyrynan jaraǵan kúliktiń baby shabar kezi ekenin uǵyndyrady. Iаkı, ol úshin naǵyz atbegi bolýyń shart.
Báıge tarıhyndaǵy topjarǵan tulparǵa bir qotandy qotaryp aıdatqan qısapsyz júldeni eskermegenniń ózinde, Qulager tulpar mert bolatyn ataqty Saǵynaıdyń asynda bas báıgege myń tusaq qoı men bes júz jylqy tigilgenin eskerseńiz, etken eńbektiń, tókken terdiń bodaýy óteletinin ańǵarasyz. Árıne, bul áste, mal shashýdyń, at shyǵarýdyń álpeti emes. Keıbir tarıhshylar báıgeniń tarıhı mańyzy týraly toqtalǵanda onyń úlken at sporty ekenin aıtady. Túptep kelgende, bizdiń batyr babalarymyz «Er qanaty – at» dep bilip, báıge arqyly tutas urpaqty tektilikke tárbıeledi.
Mynaý Alashtyń qus qanaty talatyn shalqar dalasy – jylqyny qolǵa úıretken altyn besik. Sony baǵamdaǵan Elbasymyz: «Ejelden sáıgúlik baptaǵan eldiń urpaǵymyz. Elimiz egemendik alǵaly tulparlar taǵdyry qazaqy qany bar azamattardyń qolyna kóshti» deýi zańdylyq. Kerýen ǵasyrdyń buıdasyn jetelegen qazaqtyń tanymy tereńde. Al báıge rýhymyzdyń jańǵyryǵy ispetti.
