Álem • 19 Mamyr, 2020

BUU-nyń Qazaqstandaǵy mıssııasy memlekettik tilge nege enjar qaraıdy?

432 ret kórsetildi

Taıaýda áleýmettik jelilerdiń birinen BUU-nyń Qazaqstandaǵy ókildigi taratqan jarnamaǵa kózimiz tústi. Jer-jahannyń basyn quraǵan uıymnyń Qazaqstandaǵy mıssııasy birneshe qyzmetker izdepti. Jýrnalıstik áýestikpen siltemeni ashyp, habarlandyrýdy oqyp shyqqan edik. Úmitkerge qoıylǵan talaptardyń biri oılandyryp tastady.

Múıizi qaraǵaıdaı uıymnyń Qazaq­stan­daǵy ókildigine jumysqa kirý úshin úmit­ker aǵylshyn jáne orys tilderin bilýi mindetti eken. Al qazaq tilin biletin­derge sál ǵana basymdyq beriletin kóri­nedi. Iаǵnı qazaqsha bilmeseń de BUU-nyń elimizdegi ókildigine jumysqa tura ala­syń. Al oryssha sóıleı almasań, bedeldi uıymnyń irgesine jaqyndaý qıyn.

Joǵaryda atap ótken habarlamany qandaı da bir sheteldik jeke kompa­nııa taratsa túsiner edik. О́ıtkeni «qazanshynyń erki bar, qaıdan qulaq shyǵarsa». Alaıda BUU – búkil álemge ortaq uıym. Irgeli uıymnyń jarǵysynda taıǵa tańba bas­qandaı kórsetilgen. Bul sózimizdi «Biz, Bi­rik­ken Ulttar Uıymynyń halqy retin­de...» dep bastalatyn preambýla aıǵaq­taıdy.

Bálkim, orys tili – BUU-nyń resmı tilderiniń biri ekenin alǵa tartyp, aqta­la­tyndar tabylar. Biraq salysty­ryp qarasaq, buǵan deıin KSRO quramynda bolǵan birqatar memlekette jergilikti halyqtyń ana tiline basymdyq berilgen. Máselen, BUU-nyń Grýzııadaǵy ókildigine jumysqa turý úshin aǵylshyn jáne grýzın tilin bilý mindetti. Alda-jalda úmitker orys tilin bilse, «nur ústine nur».

Qazaqstan halqynyń kóp bóligi oryssha túsinedi degen argýment te búginde ózekti emes. Birinshiden, toǵyzynshy terrıtorııany mekendegen turǵyndardyń 12 mıllıony, ıaǵnı 70 paıyzǵa jýyǵy qazaq etnosyna tıesili. Jyldan-jylǵa «qarǵa tamǵaly qazaqtardyń» sany kóbeımese, azaıyp jatqan joq.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev byltyr Qazaqstan halqyna Jol­daýynda tilge qatysty máselege erekshe toqtalyp, «Qazaq tiliniń memlekettik til retindegi róli kúsheıip, ultaralyq qatynas tiline aınalatyn kezeńi keledi dep esepteımin», dep málimdegenin umytqanymyz joq.

Basqa-basqa talaı jyl shetelderde dıplomat retinde qyzmet etken, BUU Bas hatshysynyń orynbasary laýazymyn abyroımen atqarǵan Q.Toqaev til máselesin jaqsy túsinedi. Bes tildi meńgergen polıglot Prezıdenttiń qazaq tiliniń mártebesi týraly sóz qozǵaýy da sondyqtan. Bul birinshiden.

Ekinshiden, áleýmettik qoǵam da, bıznes te memlekettik tilge basymdyq bere bastady. Máselen, halyqtyń jappaı qaza­qylana bastaǵanyn, bıznestiń tili qazaq­shaǵa aýa bastaǵanyn «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasy jaqsy túsindi. Sondyqtan «Atamekenniń» tóralqa tóraǵasy Tımýr Qulybaev bastamashy bolyp, qazaq tilin iskerlik qarym-qatynas tili retinde qalyptastyryp, damytýǵa ekpin berilgenine birneshe jyl toldy.

Osylardy eskere kele, joǵaryda aıtylǵan BUU-nyń habarlamasynda úmitkerge qoıylǵan talapta aǵylshyn, qazaq tilderin bilý mindetti dep kórsetilse túsiner edik. Tipti úsh tildi mindettese de qapalanbas edik.

Degenmen, jergilikti turǵyndardyń turmys-tirshiligine alańdap kelgen BUU ókildigi sol eldiń memlekettik tilin meńgermeı, olarmen qalaı baılanys ornatýdy josparlaǵany túsiniksiz. Áıt­pese, halyqaralyq uıymnyń Qazaq­stan­daǵy ókildigine jumysqa turý úshin qoıylatyn basty talaptyń biri – qazaq tilin jetik meńgerý bolýy tıis edi.

Osyndaıda Ońtústik Afrıka Respýb­lı­kasynyń burynǵy prezıdenti, adam quqyǵy úshin kúreskerleriniń kóshin bastaıtyn, Nobel syılyǵynyń laýreaty Nelson Mandelanyń myna sózi oıǵa oralady: «Eger adamǵa túsinetin tilinde sóıleseń, sóziń onyń basyna jetedi. Eger onyń ana tilinde sóıleseń, júregine jetedi». Ol Time jýrnalynyń redaktory Rıchard Stengelge bergen suhbatynda da bul máselege aınalyp soǵypty. «Eger aǵylshyn tilinde sóıleseń kóp adam túsinedi. Arasynda afrıkalyqtar da bar. Al eger afrıka tilinde sóıleseń, olardyń tikeleı júregine jol tabasyń», deıdi ol.

Anglııalyq jazýshy, aǵylshyn sózdiginiń atasy sanalatyn Semıýel Djonson «Til – halyqtyń túp-tamyry» deıdi. Sem myrzanyń esimi XVIII ǵasyrda «Tumandy Albıonnyń» sınonımine aınaldy. S.Djonsonnyń aǵylshyn tiline sińirgen eńbegi ushan-teńiz. Sóz qadirin biletin Sem myrza halyqpen qatynastaǵy basty qural til dep dóp basqany da sondyqtan.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev taıaýda «Egemen Qazaqstan» gaze­tine bergen suhbatynda da memlekettik til­ge qatysty pikirin bildirdi. «Qazaqtyń tili – qazaqtyń jany! Halqymyzdyń tarıhy da, taǵdyry da – tilinde. Mádenıeti men ádebıeti de, dili men dini de – tilinde», degen Prezıdent til ótken tarıhpen ǵana emes, búgin men bolashaqty baılanystyratyn qural ekenin erekshe atap ótti.

Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıini, qazaq tili búginde Qazaqstan halqynyń ǵana emes, toǵyzynshy terrıtorııadaǵy halyq­aralyq dıplomatııalyq mıssııanyń da qaty­nas tiline aınalýy tıis. Iаǵnı qa­zaq tilin memlekettik til turǵysynda ulyq­­taı­tyn bolsa, Qazaq elinde qyzmet etip jat­qan halyqaralyq uıymdardyń da, el­shi­lik­terdiń de bedeli bıik bolatyny sózsiz.

P.S.: Taıaýda Parlament Senaty mamandandyrylǵan mekemelerdiń artyq­shylyqtary men ımmýnıtetteri týraly Konvensııany ratıfıkasııalady. Atalǵan qujatqa sáıkes, Qazaqstan aýmaǵyndaǵy BUU mekemeleriniń aktıvteri, kiristeri jáne basqa da menshigi barlyq tikeleı salyqtan bosatylady. Osyndaı jeńildikterge ıe bolǵan irgeli uıym qazaq tilinde sóıleıtin halyqtyń quqyǵyn eskerip, endi Abaıdyń ana tiline basymdyq beredi dep úmittenemiz.

 

Sońǵy jańalyqtar

Aq úıdiń alǵashqy meımany

Álem • Búgin, 12:15

ShQO-da mal urylary ustaldy

Aımaqtar • Búgin, 11:00

Uqsas jańalyqtar