Múıizi qaraǵaıdaı uıymnyń Qazaqstandaǵy ókildigine jumysqa kirý úshin úmitker aǵylshyn jáne orys tilderin bilýi mindetti eken. Al qazaq tilin biletinderge sál ǵana basymdyq beriletin kórinedi. Iаǵnı qazaqsha bilmeseń de BUU-nyń elimizdegi ókildigine jumysqa tura alasyń. Al oryssha sóıleı almasań, bedeldi uıymnyń irgesine jaqyndaý qıyn.
Joǵaryda atap ótken habarlamany qandaı da bir sheteldik jeke kompanııa taratsa túsiner edik. О́ıtkeni «qazanshynyń erki bar, qaıdan qulaq shyǵarsa». Alaıda BUU – búkil álemge ortaq uıym. Irgeli uıymnyń jarǵysynda taıǵa tańba basqandaı kórsetilgen. Bul sózimizdi «Biz, Birikken Ulttar Uıymynyń halqy retinde...» dep bastalatyn preambýla aıǵaqtaıdy.
Bálkim, orys tili – BUU-nyń resmı tilderiniń biri ekenin alǵa tartyp, aqtalatyndar tabylar. Biraq salystyryp qarasaq, buǵan deıin KSRO quramynda bolǵan birqatar memlekette jergilikti halyqtyń ana tiline basymdyq berilgen. Máselen, BUU-nyń Grýzııadaǵy ókildigine jumysqa turý úshin aǵylshyn jáne grýzın tilin bilý mindetti. Alda-jalda úmitker orys tilin bilse, «nur ústine nur».
Qazaqstan halqynyń kóp bóligi oryssha túsinedi degen argýment te búginde ózekti emes. Birinshiden, toǵyzynshy terrıtorııany mekendegen turǵyndardyń 12 mıllıony, ıaǵnı 70 paıyzǵa jýyǵy qazaq etnosyna tıesili. Jyldan-jylǵa «qarǵa tamǵaly qazaqtardyń» sany kóbeımese, azaıyp jatqan joq.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev byltyr Qazaqstan halqyna Joldaýynda tilge qatysty máselege erekshe toqtalyp, «Qazaq tiliniń memlekettik til retindegi róli kúsheıip, ultaralyq qatynas tiline aınalatyn kezeńi keledi dep esepteımin», dep málimdegenin umytqanymyz joq.
Basqa-basqa talaı jyl shetelderde dıplomat retinde qyzmet etken, BUU Bas hatshysynyń orynbasary laýazymyn abyroımen atqarǵan Q.Toqaev til máselesin jaqsy túsinedi. Bes tildi meńgergen polıglot Prezıdenttiń qazaq tiliniń mártebesi týraly sóz qozǵaýy da sondyqtan. Bul birinshiden.
Ekinshiden, áleýmettik qoǵam da, bıznes te memlekettik tilge basymdyq bere bastady. Máselen, halyqtyń jappaı qazaqylana bastaǵanyn, bıznestiń tili qazaqshaǵa aýa bastaǵanyn «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasy jaqsy túsindi. Sondyqtan «Atamekenniń» tóralqa tóraǵasy Tımýr Qulybaev bastamashy bolyp, qazaq tilin iskerlik qarym-qatynas tili retinde qalyptastyryp, damytýǵa ekpin berilgenine birneshe jyl toldy.
Osylardy eskere kele, joǵaryda aıtylǵan BUU-nyń habarlamasynda úmitkerge qoıylǵan talapta aǵylshyn, qazaq tilderin bilý mindetti dep kórsetilse túsiner edik. Tipti úsh tildi mindettese de qapalanbas edik.
Degenmen, jergilikti turǵyndardyń turmys-tirshiligine alańdap kelgen BUU ókildigi sol eldiń memlekettik tilin meńgermeı, olarmen qalaı baılanys ornatýdy josparlaǵany túsiniksiz. Áıtpese, halyqaralyq uıymnyń Qazaqstandaǵy ókildigine jumysqa turý úshin qoıylatyn basty talaptyń biri – qazaq tilin jetik meńgerý bolýy tıis edi.
Osyndaıda Ońtústik Afrıka Respýblıkasynyń burynǵy prezıdenti, adam quqyǵy úshin kúreskerleriniń kóshin bastaıtyn, Nobel syılyǵynyń laýreaty Nelson Mandelanyń myna sózi oıǵa oralady: «Eger adamǵa túsinetin tilinde sóıleseń, sóziń onyń basyna jetedi. Eger onyń ana tilinde sóıleseń, júregine jetedi». Ol Time jýrnalynyń redaktory Rıchard Stengelge bergen suhbatynda da bul máselege aınalyp soǵypty. «Eger aǵylshyn tilinde sóıleseń kóp adam túsinedi. Arasynda afrıkalyqtar da bar. Al eger afrıka tilinde sóıleseń, olardyń tikeleı júregine jol tabasyń», deıdi ol.
Anglııalyq jazýshy, aǵylshyn sózdiginiń atasy sanalatyn Semıýel Djonson «Til – halyqtyń túp-tamyry» deıdi. Sem myrzanyń esimi XVIII ǵasyrda «Tumandy Albıonnyń» sınonımine aınaldy. S.Djonsonnyń aǵylshyn tiline sińirgen eńbegi ushan-teńiz. Sóz qadirin biletin Sem myrza halyqpen qatynastaǵy basty qural til dep dóp basqany da sondyqtan.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev taıaýda «Egemen Qazaqstan» gazetine bergen suhbatynda da memlekettik tilge qatysty pikirin bildirdi. «Qazaqtyń tili – qazaqtyń jany! Halqymyzdyń tarıhy da, taǵdyry da – tilinde. Mádenıeti men ádebıeti de, dili men dini de – tilinde», degen Prezıdent til ótken tarıhpen ǵana emes, búgin men bolashaqty baılanystyratyn qural ekenin erekshe atap ótti.
Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıini, qazaq tili búginde Qazaqstan halqynyń ǵana emes, toǵyzynshy terrıtorııadaǵy halyqaralyq dıplomatııalyq mıssııanyń da qatynas tiline aınalýy tıis. Iаǵnı qazaq tilin memlekettik til turǵysynda ulyqtaıtyn bolsa, Qazaq elinde qyzmet etip jatqan halyqaralyq uıymdardyń da, elshilikterdiń de bedeli bıik bolatyny sózsiz.
P.S.: Taıaýda Parlament Senaty mamandandyrylǵan mekemelerdiń artyqshylyqtary men ımmýnıtetteri týraly Konvensııany ratıfıkasııalady. Atalǵan qujatqa sáıkes, Qazaqstan aýmaǵyndaǵy BUU mekemeleriniń aktıvteri, kiristeri jáne basqa da menshigi barlyq tikeleı salyqtan bosatylady. Osyndaı jeńildikterge ıe bolǵan irgeli uıym qazaq tilinde sóıleıtin halyqtyń quqyǵyn eskerip, endi Abaıdyń ana tiline basymdyq beredi dep úmittenemiz.
