Tikeleı vıdeobaılanys formatynda ótken konferensııaǵa Halyqaralyq Túrki akademııasynyń prezıdenti D.Qydyrəli, IýNESKO Azııa jəne Tynyq muhıty bóliminiń bastyǵy A.Shevelev, Qazaqstannyń Bilim jəne ǵylym mınıstri A.Aımaǵambetov, Qyrǵyzstannyń Mədenıet, aqparat jəne týrızm mınıstri A.Jamankýlov, Túrki keńesi Bas hatshysynyń orynbasary S.Raev, Túrkitildes elder parlamenttik assambleıa keńesi Bas hatshysynyń orynbasary A.Iyldyz, Túrki mádenıeti jáne ónerin damytý halyqaralyq uıymy (TIýRKSOI) Bas hatshysynyń orynbasary B.Chakyjy, Túrkııanyń IýNESKO isteri jónindegi Ulttyq komıssııanyń tóraǵasy О́.Oǵýz, Əzerbaıjan Ulttyq ǵylym akademııasynyń vıse-prezıdenti akademık I.Gabıbbeılı, sonymen qatar Əzerbaıjan, Bashqurtstan (Reseı), Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Majarstan, Mońǵolııa, О́zbekstan jəne Túrkııa elderiniń tanymal túrkolog ǵalymdary qatysty.
Buǵan qosa kóptegen elden zertteýshiler men zııaly qaýym ókilderi konferensııaǵa onlaın rejimde tyńdaýshy
retinde qatyssa, əleýmettik jeli qoldanýshylary tikeleı kórsetilim arqyly tamashalady.
Jıyndy ashqan Halyqaralyq Túrki akademııasynyń prezıdenti Darhan Qydyrəli konferensııanyń mańyzyn túsindire kele, uly Abaıdyń 175 jyldyǵyn atap ótýge baılanysty atqarylyp jatqan jumystarǵa toqtaldy.
«Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev arnaıy Jarlyǵymen Abaıdyń 175 jyldyǵyn keńinen atap ótý týraly tapsyrma berdi. Osyǵan oraı, Abaı murasyn zerdeleýge qatysty kóptegen sharalar atqarylyp jatyr. Sonymen qatar uly aqynnyń mereıtoıy IýNESKO deńgeıinde de keńinen atap ótiletini týraly sheshim qabyldanǵan bolatyn. Bıylǵy qańtarda Bakýde ótken Bilim jəne ǵylym mınıstrleriniń jıynynda Halyqaralyq Túrki akademııasy da túrki əleminde Abaı jylyn jarııalady. Soǵan səıkes, Bakýde alǵashqy jıynymyz ótti. Osyndaı is-sharalar jalǵasyn IýNESKO-da ótkizýdi josparlaǵan edik. Biraq koronavırýs pandemııasyna baılanysty jıyn keıinge shegerildi», dedi D.Qydyrəli.
Budan keıin moderator sóz kezegin IýNESKO Azııa jəne Tynyq muhıty bóliminiń bastyǵy Andreı Shevelevke berdi. Uıym ókili uly Abaıdyń mereıtoıyna arnalǵan jıynǵa qatysý IýNESKO úshin zor mərtebe ekenin atap kórsetti.
«1995 jyly Abaıdyń 150 jyldyǵyn toılaǵan edik. 25 jyl zymyrap óte shyǵyp ty. Osy oraıda, uly aqynnyń murasy jyldar jyljyǵan saıyn ulǵaıyp, keńeıip keledi. Búgingi konferensııa taqyrybynyń məni zor. «Abaı jəne XXI ǵasyr» dep ataý arqyly uly aqynnyń murasyn tarıhı turǵydan ǵana qaramaı, ony oqı otyryp, qazirgi dəýirde qalaı qoldanatynymyzdy anyqtaı alamyz. Məselen, Abaı murasy jastar tərbıesinde, saıası məselede, ǵylymdy damytýda əli de mańyzdy», dedi A.Shevelev.
Uıym ókili sondaı-aq IýNESKO Bas dırektorynyń orynbasary Fırmın Matokonyń arnaıy quttyqtaýyn jetkizdi.
«Beıbitshilikti, turaqtylyqty, ózara túsinik pen halyqaralyq yntymaqtastyqty damytý mindetimiz bolǵandyqtan, əlemdegi mədenı muralardy nasıhattaýǵa keń kóńil bólip kelemiz. Sondyqtan adamzatqa ortaq tulǵalardy tanytýdy mindetimiz dep bilemiz. IýNESKO tarapy Abaı Qunanbaıulyn osyndaı mədenıettiń batyry sanaıdy. Onyń murasy Qazaqstanǵa ǵana emes, búkil əlemge ortaq», delingen quttyqtaý hatta.
Osydan keıin sóz alǵan elimizdiń Bilim jəne ǵylym mınıstri Ashat Aımaǵambetov Abaı murasyn zerttep, túbi bir túrki jurtyna jəne əlem ıgiligine aınaldyrý barshamyzdyń ortaq paryzymyz ekenin atap ótti.
«Uly oıshyl, aqyn Abaı Qunanbaıulynyń 175 jyldyǵyna arnalǵan halyqaralyq onlaın konferensııa jumysyna qosh keldińizder. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń Jarlyǵymen bıyl Abaıdyń 175 jyldyq mereıtoıy memlekettik deńgeıde atalyp ótilýde. Bul mereıtoı IýNESKO sheshimimen halyqaralyq keńistikke shyqqan edi. Sonymen qatar qańtar aıynda Bakýde Túrki akademııasyna múshe memleketterdiń bilim mınıstrleri bıyl uly Abaıdy baýyrlas elderde keńinen nasıhattaý týraly sheshim qabyldady. Búgingi jıyn sonyń jarqyn kórinisi dep oılaımyn. Búginde aqyn murasy əlem mədenıeti qazynasynyń ajyramas bir bóligine aınaldy. Túrki akademııasynyń bastamasymen Abaı shyǵarmalary əzerbaıjan, qyrǵyz, ózbek jəne túrik tilderine aýdaryldy. Abaı murasy barsha túrki halyqtarynyń ortaq qazynasyna aınaldy. Bıyl Bakýde bastalǵan ıgi sharalar jalǵasyn taýyp, túrkitildes memleketteriniń astanalarynda Abaıdyń 175 jyldyǵyna is-sharalar júıeli ótedi. Bul sharalardyń Túrki akademııasynyń 10 jyldyǵymen oraılas kelýi ıgilikti isterge serpin beredi dep senemin. Akademııany alǵashqy belesimen quttyqtaı otyryp, konferensııa jumysyna səttilik tileımin», dedi mınıstr.
Al Qyrǵyzstannyń Mədenıet, aqparat jəne týrızm mınıstri Azamat Jamankýlov Akademııa jumysyna rızashylyqtaryn bildirip, aldaǵy jumystarǵa səttilik tiledi.
«Ədebıettegi óleń-jyrlary, aıtqan sózderi ulttyń dúnıetanymyn, turmysyn, dilin jəne dinin tolyǵymen kórsete bilgen uly Abaı artyna mol mura qaldyrdy. Ol búkil adamzatqa tən qadirli qasıetterdi qamtyp, rýhanı dúnıeni baıytýdaǵy úlesi mol jəne búgingi kúnde de onyń murasy óz qunyn joǵaltqan joq. Qyrǵyzstanda
erteńnen bastap uly aqynǵa arnalǵan jıyndar tizbegi bastalmaq. 27 mamyrda Abaıdyń rýhanı jəne mədenı murasyna arnalǵan keń kólemde onlaın konferensııa ótpek. Jıynda aqynnyń ulttyq ıdeologııany qalyptastyrýdaǵy róli talqylanady. Jaqyn arada Qazaqstannyń Qyrǵyzstandaǵy elshiligi, qazaq assosıasııasynyń uıytqy bolýymen Abaı ortalyǵy ashylady. Bul ortalyq qazaq pen qyrǵyz arasyndaǵy mədenı kópir retinde qyzmet etpek», dedi A.Jamankýlov.
Alqaly jıyn barysynda Halyqaralyq Túrki akademııasynyń muryndyq bolýymen jaryq kórgen, əzerbaıjan jəne ózbek tilderine aýdarylǵan Abaıdyń «Qara sózderi», qyrǵyz tilindegi «Abaı óleńderiniń akademııalyq jınaǵy», túrik tiline tərjimalanǵan «Abaı joly» epopeıasy (2 tom), Abaı týraly maqalalar jəne Abaı «Qara sózderi» men óleńderi (4 kitap) tanystyryldy.
Konferensııanyń plenarlyq otyrysynda tanymal ǵalymdar ózderiniń mazmundy baıandamalaryn jasap, uly aqyn Abaı Qunanbaıulynyń ómiri men shyǵarmashylyǵy týraly paıymdy pikirlerimen bólisti.
