Aldymen irgeli zertteý týraly bir túsinik qalyptastyryp alaıyq. Elimizdiń qoldanysyndaǵy «Ǵylym týraly» zańynda bul termınge «Tabıǵat, qoǵam, adam damýynyń negizgi zańdylyqtary men olardyń ózara baılanysy týraly jańa ǵylymı bilim alýǵa baǵyttalǵan teorııalyq jáne eksperımenttik zertteý» dep túsinikteme berilipti. BUU janyndaǵy bilim, ǵylym men mádenıet jumystarymen aınalysatyn IýNESKO uıymy «Irgeli jáne qoldanbaly zertteýlerdiń arasyndaǵy ońtaıly tepe-teńdik qandaı?» (What is the optimal balance between basic and applied research?) atty tanymdyq materıal jarııalady. Al sol maqala, sózbe-sóz aýdarsaq: «Kók aspandy zertteý, ashylǵan jańalyqty zertteý, shekaralyq zertteýler, irgeli zertteýler. Bul ózi túrlishe atalýy múmkin, biraq irgeli zertteýlerde ózgermeıtin bir nárse (turaqtylyq) bar: ondaǵy nátıje – tabıǵatynan belgisiz», dep bastalǵan. Iá, teorııalyq, ıaǵnı sóz júzindegi eksperımenttik zertteý, ári sońynda neniń kútiletini belgisiz bolsa da AQSh pen Eýropa elderinde ǵalymdardan kóp jaǵdaıda irgeli zertteýlerdi qoldanbalyǵa aınaldyrýdy talap etedi. О́ıtkeni damyǵan elderde bizdegideı qoldanbaly zertteýlerdi ǵana emes, irgeli zertteýlerdi de memleket júıeli túrde qarjylandyrady. Elimizde mundaı mańyzdy is endi ǵana qolǵa alynbaq. Bilim jáne ǵylym mınıstri Ashat Aımaǵambetov qazaqstandyq ǵylymdy damytý tóńireginde bas basylymǵa bergen suhbatynda: «Jaratylystaný, gýmanıtarlyq jáne áleýmettik ǵylymdar salasyndaǵy irgeli zertteýler árdaıym memlekettiń nazarynda. Eldiń seısmıkalyq, sý, bıologııalyq, hımııalyq, ıadrolyq jáne azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan qoldanbaly ǵylymı-zertteýleri strategııalyq sıpatqa ıe jáne qosa qarjylandyrý sýbektisin tańdaý baıyppen qaraýdy qajet etedi. Tarıh, arheologııa nemese fılologııa salasyndaǵy zertteýlerdiń bıznes tarapynan qosa qarjylandyrylý perspektıvasy joq. Osyǵan oraı Bilim jáne ǵylym mınıstrligi áleýmettik-gýmanıtarlyq beıindi ǵylymı uıymdardy bazalyq qarjylandyrýdy jetildirý jáne keńeıtý sharalaryn qabyldaýda. Bul – eń aldymen til bilimi, tarıh, fılosofııa, ádebıet, etnografııa jáne t.b. saladaǵy irgeli zertteýlermen aınalysatyn ınstıtýttar. Mundaı zertteýler úzdiksiz ári granttyq konkýrstardyń nátıjelerine qaramastan júrgizilýi tıis dep sanaımyn», dedi.
Jaraıdy, irgeli zertteýler memleket tarapynan qarjylandyryldy deıik, biraq bizde, ásirese osyndaı zertteýlerdi júrgizetin ǵalymdarymyzda eńbeginiń nátıjesin ómirde qoldanýǵa, «óniminiń» ómirsheńdigine beıimdeý daǵdysy qalyptasqan ba? Másele – osynda. Ǵalymdar arasynda bul problemanyń bar ekenin gýmanıtarlyq ǵylymda irgeli zertteýler júrgizgen ǵalym, ádebıettanýshy Bekarys Tilegenuly ashyq aıtyp otyr. Qazir orta ǵasyr ádebıetin túpnusqadan zerttep júrgen ol Túrkııa men Eýropa ǵalymdarynyń bizde dereksiz, nátıjesi belgisiz dep baǵalanatyn ádebıettiń «ónimin» de qoldanbaly zertteýge aınaldyrýǵa erekshe mán beretinin jetkizdi. «Gýmanıtarlyq salada da qoldanbaly zertteýler júrgiziledi. Aıtalyq, orta ǵasyr jazba eskertkishteriniń tilin zerttep, arab nemese kóne uıǵyr grafıkasyn latynǵa aınaldyryp, sózdigin jasap bergisi keletinder bar. Orta ǵasyrlyq ómirdi zertteýdi kózdeıtin keıingi ǵalymdarǵa aýadaı qajet. Biraq osy nárseni júzege asyra almaı otyrmyz», deıdi B.Tilegenuly. Onyń oıynsha, tek teorııamen shektelip, «óniminiń» ómirsheńdigine, praktıkada qoldanylýyna otandyq zertteýshilerdiń kóbirek izdenbeýi, jalqaýlyǵy sebep. «Qutadǵý bilikti» alǵash fransýz, nemis, shved, vengr syndy Eýropa ǵalymdary kóp zerttedi. Osy kóne týyndyny túpnusqada oqıtyn álemde qaı el bar desek, Vengrııadan attap kete almaısyz. Nemis, vengr, túrik ǵalymdaryna mindetti túrde oqytylady. Tipti Túrkııa ǵalymdarynyń atalǵan eńbekke qatysty zertteýlerinen qate taýyp, túzetken Amerıka ǵalymdary bar. Biz nege sony túpnusqadan oqymaımyz? Naqtylyq joq jerde ǵylym da, onyń qoldanbalylyǵy da joq», dedi ádebıettanýshy ǵalym. Naqtylyqtyń joqtyǵynan ǵylymnyń bar nárin ózgege qoldan berip qoıǵandaımyz. Amerıkalyq ǵalym Robert Dankof (Robert Dankoff) «Qutadǵý bilikti» sonaý 80-jyldary aǵylshyn tiline «Wisdom of Royal Glory, ıaǵnı Qasıetti patshalyqtyń danalyǵy» dep aýdaryp, bul eńbektiń bılikke, memlekettik basqarýǵa qatysty kitap ekenin aıtty. «Biz osy «Qutadǵý bilikti» memlekettik basqarýda qoldanyp júrmiz be? Mine, irgeli zertteýden qoldanbaly zertteýge keldik. Mysaly, jaqynda jasaqtalǵan Prezıdenttik jastar kadrlyq rezervi «Qutadǵý bilikte» tur. Sonymen qatar Prezıdentimiz aıtyp júrgen «Estıtin memleket» konsepsııasy da Balasaǵun eńbeginde aıtylǵan. Memleket basshysy kóne eńbektegi oıdy is júzinde qaıta jańǵyrtty. Sol sekildi qazirgi memlekettik basqarýda, qoǵammen baılanys ornatýda, áleýmettiń máselesin sheshýde bizdiń ádebıettegi daıyn turǵan qanshama dúnıeni qoldanýǵa bolady ǵoı. Ǵalymdar osyndaı baǵytta jumys isteýi qajet», deıdi ǵalym.
Iá, irgeli zertteýdi qoldanbaly zertteýge aınaldyrýda, ǵylymdy adamzattyń qajettilikterine paıdalanýda ǵalymdardyń jaýapkershiligi, izdenisi, ynta-yqylasy zor ról oınaıtyny belgili. Degenmen, qoldanbalyǵa aınaldyratyn irgeli zertteýlerdi júrgizetin ǵalymdarǵa qoldaý qajet qoı. Aıtalyq, elimizdiń qoldanysyndaǵy «Ǵylym týraly» zańynda ǵylymı qyzmetti memlekettik bıýdjetten úsh túrli baǵytta (bazalyq; granttyq; baǵdarlamalyq-nysanaly) qarjylandyrýǵa qatysty arnaıy taraý (7), onda birneshe bap bar. Sol baptardyń bireýinen irgeli zertteýlerge qarjy qarastyrý týraly sóz tappaısyz. Esesine 27-baptyń 11-tarmaǵynda: «Qoǵamdyq, gýmanıtarlyq ǵylymdar, ulttyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý jáne qorǵanys ǵylymy salasyndaǵy qoldanbaly zertteýlerdi qospaǵanda, jekeshe áriptes tarapynan qosa qarjylandyrýdy tartý kezinde qoldanbaly ǵylymı-zertteýlerdi qarjylandyrý tártibi ǵylymı jáne (nemese) ǵylymı-tehnıkalyq qyzmetti bazalyq, granttyq jáne baǵdarlamalyq-nysanaly qarjylandyrý qaǵıdalarynda aıqyndalady», delingen. Nege «Qoǵamdyq, gýmanıtarlyq ǵylymdar, ulttyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý jáne qorǵanys ǵylymy salasyndaǵy qoldanbaly zertteýlerdi qosa alǵanda» demeske? О́ıtkeni atalǵan salalarda da qoldanbaly zertteýler júrgizýge ábden bolatynyn bilemiz ǵoı. Memleket qoǵamnyń damý strategııasyn, memlekettiń basqarý baǵytyn, áleýmettik problemalardy sheshýdiń joldaryn, tipti ulttyq ıdeologııanyń ózin naqty zertteýlerge súıenip ázirlese, bolashaǵy da baıandy bolmaı ma?
Qoldanbaly zertteýge aınaldyrýǵa bolatyn irgeli zertteýlerge memleket tarapynan kóp kóńil, mańyzdysy qarjy bólinbegendikten de ǵalymdar sheteldik qorlar men uıymdardyń múddesine jumys isteıdi, syrtqa ıek artady. Sonyń biri «Qasıetti Qazaqstan» ǵylymı-zertteý ólketanýdy damytý ortalyǵynyń basshysy, tarıhshy-etnolog Batyrhan Elikuly amerıkalyq «Soros» qorynyń qoldaýymen Qazaqstandaǵy dinı máselelerdi zerttegen. «Bul qor Ortalyq Azııadaǵy problemalarǵa ózdiginen qyzyǵýshylyq bildirip, ǵalymdardy tartady. Biz óz memleketimizdiń tarapynan mundaı irgeli zertteýlerge júıeli qarjylandyrý qarastyrylmaǵandyqtan, osyndaı halyqaralyq uıymdarǵa jumys isteımiz. Irgeli zertteýlerdi júrgizetin talaı ǵalym shetelge ketti. Úkimet tarapynan gýmanıtarlyq ǵylymǵa kóńil bólmeýiniń saldarynan irgeli zertteýler qoldanbaly zertteýlerge aınalmaı, ǵalymdardyń óz ishinde qalyp qoıyp jatyr. Máselen, shetelderdegi oblystyq, ortalyq mýzeılerde arnaıy qoǵamdyq zertteý ınstıtýttary bar. Al bizdiń mýzeıler jádigerlerdi saqtap, qorǵaıtyn qoıma, bolmasa kelýshilerge kórsetetin kórneki orynnyń ǵana rólin atqaryp otyr. Bizge arheologtyń taýyp ótkizgen jádigerlerin ári qaraı zerttep, zerdeleıtin mamandardan quralǵan ortalyq ıakı ınstıtýt kerek. Ár muranyń qupııasyn ashyp, aqparatyn jan-jaqqa taratsaq, bul týrısterdi tartpaı ma? Al elimizde «Qasıetti Qazaqstan» syndy ortalyq nebári 3 jyl buryn ǵana ashyldy. Negizi árbir oblysta ınstıtýttyń fılıaly nemese zertteý ortalyǵy bolýy kerek», deıdi B.Elikuly. Sarapshynyń sózinen gýmanıtarlyq ǵylymdardy oqytatyn sheteldik ýnıversıtetter janynda arnaıy zertteý ınstıtýttary men ortalyqtardyń da bary oıymyzǵa oraldy. Aýstralııadaǵy Ýollongoń (Wollongong) ýnıversıtetiniń janyndaǵy «Arheologııalyq zertteý ınstıtýty» osyǵan dálel. Mundaı tizimdi tolassyz tolyqtyra berýge bolady. Biraq bizdiń aıtqymyz kelgeni, ǵalym irgeli zertteýdi qoǵamnyń qajetine jaratatyndaı qoldanbaly zertteýge aınaldyrýǵa sol stýdent kezinen mashyqtanýy kerek. Áıtpese tek teorııanyń, ashyǵyn aıtqanda syldyr sózdiń ǵalymdaryn daıarlaýdan ári asa almaımyz.
P.S.: Bir kezderi «Tańdaıy taqyldaǵan táp-tátti balaqaıdy kórsem, onyń ata-anasyna; jańalyq ashyp turǵan oqýshyny kórsem, ustazyna; tamasha týyndyny tapsam, onyń avtoryna, avtoryna da emes-aý – mýzasyna; álem aldynda top jarǵan darabozdy kórsem, onyń qoǵamyna; bilikti qolbasshyny kórsem, onyń halqyna qoshemet kórsetkim keledi» dep jazǵan ekenbiz. О́ıtkeni biz tek kózge kórinetin eńbekti eleımiz, qolmen ustaı alatyn ónertabysty jetistikke balaımyz. Biraq sonyń tasadaǵy talant pen kózge kórinbeıtin jumystyń arqasynda dúnıege keletinin paıymdaı qoımaımyz. Nátıjesi bárimizge biline bermeıtin irgeli zertteýlerdiń de ǵylymǵa, qoǵamǵa, adamzatqa, memleketke tıgizetin yqpaly, paıdasy týra sondaı. О́nimi kózge kórinetin qoldanbaly zertteý negizinen irgeli zertteýlersiz paıda bola almaıdy. Eń qyzyǵy, árdaıym jan-jaqty qoldaýǵa ıe qoldanbaly zertteýlerdiń adamzat ómirine, ıgiligine, qoǵamnyń ózgerýine, memlekettiń damýyna qalaı áser etetinin saraptap baǵalaıtyn da, qarapaıym tilmen aıtsaq «baǵyn ashatyn» da – sol irgeli zertteýler. Demek, biz ǵylymı jańalyqtyń týýyna sebepker bolyp, keıin óndiriske engizilgen ónertabystyń ómirsheńdigine septigin tıgizer irgeli zertteýlerdi tasada qaldyra turyp ǵylymdy jasaý, damytý týraly sóz qozǵaýǵa haqymyz joq.
