Tól sózderimizdi qoldaný – ýaqyt talaby

Keń taraǵan orys tili­niń sózdiginde: «Sýdıa, ...Dol­jnostnoe lıso, razreshaıýshee dela v sýde» ( S.I. Ojegov. Slovar rýsskogo ıazyka.M.,1973, 717 bet) degen tú­sinik berilgen. Aýdarmasy: Sýdıa – ...Sottaǵy isterdi sheshetin laýazymdy tulǵa. Sonymen, «sýdıa» sózi orys tiliniń tól sózi ekendigi anyq bolyp tur. Budan, erteden qazaq dalasynda el arasy qylmys pen daý-damaıdyń aq-qarasyn anyqtap, sheship beretin eshkim bolmaǵan ba degen suraq týyndamaýy kerek. Qazaq dalasynda ǵasyrlar boıy qylmystyq, azamattyq jáne basqa adam quqyǵyna baılanysty isterdi el arasynda bıler sheshken. «Bılerdiń ádet-zań normalaryn talqylaýda, bılik shyǵarýda, bul bıliktiń oryndalý ádisterin belgileýde keń quqyqtary boldy. ...Bıler sot qyzmetin atqarýmen qatar jeke aýyl, taıpa, rýlardy basqardy». (Aqbaı N. Qazaqtardyń dástúrli ataý­lary – Almaty, 2013, «Ar­da+7»,101-102 better). Buqa­ra ha­lyq ádil bılerdi qurmet tut­qan, sheshimderin oryndaǵan. «Qa­zaq ádebı tiliniń sózdiginde» «bı» sózine mynadaı túsinik berilgen: «Qazaq qoǵamyndaǵy buryn-sońdy qalyptasqan ádet-ǵuryp, salt-sanany óte jetik biletin, sózge sheshen, ózi zańger, ózi istiń aq-qarasyn aıqyndap úkimin shyǵaratyn sot» (Atalǵan sózdik,3-tom, Almaty, «Arys» bas­pasy, 2006, 332 bet). 1927 jyly Qyzylorda qalasynda basylyp shyqqan N.Qaratyshqanovtyń «Pán sózderi (Termınologııalyq sózdik)» kitabynda «sýdıa» sózi «bı» dep aýdarylǵan(Atalǵan sózdik, Er-Dáýlet, Almaty-2004, 112 bet). О́kinishke qaraı, 2009 jyly jaryq kórgen «Quqyq salasynyń termınder sózdigi» alǵysózinde: «Qoǵam ómiriniń barlyq salasynda memlekettik tilge keń óris ashýda termındik sóz­dikterdiń alatyn orny erekshe» dep atalyp ótilse de, osy kó­lemdi eńbekte Qazaqstan Respýb­lıkasynyń zańnamasynda keńinen qoldanylyp júrgen búgingi zań termınologııasynda ornyqqan termınder men termındik tirkes­ter sanatynan «sýdıa» sózi óziniń bıik már­tebesine saı tıesili ornyn almaǵan, tipti eskerilmeı de ket­ken (Atalǵan sózdik, «RedGreenBlue» JShS, 2009, 3 bet). Sózdikti qurastyrýshylar «sýdıa» sózi memlekettik tilge jat ekenin, maǵynasyn túsiný úshin orys tili sózdigine júginý ke­rek ekendigin basshylyqqa al­ǵan bolar. Bir sebepti bul durys ta: betpe-bet kezikken máseleni meı­linshe aıqyndap tur.

Sonymen, jalpy qazirgi qol­danystaǵy orystyń «sýdıa» só­zi kezinde qazaqtyń «bı» tól sózimen atalýy yqtımal edi. Bi­raq Keńestik bıliktiń qatygez to­tarıtarlyq júıesi bettetpeı ústemdik qurǵan dáýirde, bi­lim­dar ultjandy ókilderin qyrǵynǵa ushyratqannan keıin, ult qamyn oılap, usynys jasaıtyndar sany sol sátte ja­ǵymsyz «ultshyldar» atanyp, bastary pálege ushyraıtyn bolǵan. «Bı» sózi túsinigi de ótken taptyq teo­rııa saıasatynyń pármenine tó­tep bere almaı, mán-mazmuny ózgeriske túsip, ótken zamannan qazirgi zamannyń tabaldyryǵynan attaı almaı qalǵan. Oǵan dálel zamana jań­ǵyryǵynyń belgisi retinde Keńes dáýiri kezinde shyq­qan «Qazaq tiliniń túsindirme sóz­diginiń» 2-shi tomyndaǵy «bı» sóziniń túsindirmesine kóńil aýdaraıyq: «Daý-janjalǵa bılik aıtýshy ústem tap ókili» (Qazaq KSR-niń «Ǵylym» baspasy, 1976 j., 300 bet). Sondyqtan da bolar, zańshyǵarýshy (zakonodatel) men ǵalymdar «bı» sózinen shoshynyp, alastaý sebebi osyndaı túsinikten qalyptasqany aıdan anyq.

Qazaqstan Respýblıkasy Kon­s­­tıtýsııasynyń 76-babynyń 1, 3 tarmaqtarynda bylaı jazyl­ǵan: «1.Sot bıligi Qazaqstan Res­pýb­­lıkasynyń atynan jú­ze­ge asyrylady jáne ózine aza­mat­tar men uıymdardyń qu­­­qyq­­taryn, bostandyqtary men zańdy múddelerin qor­ǵa­ý­dy, Res­pýblıkanyń Kons­tıtý­sııa­synyń, zańdarynyń, ózge de normatıvtik quqyqtyq ak­tile­riniń, halyqaralyq shart­tarynyń oryndalýyn qamtamasyz etýdi maqsat etip qoıady»; ...3. Sot­tar sheshimderiniń, úkimderi men ózge de qaýlylarynyń Res­pýblıkanyń búkil aýmaǵynda mindetti kúshi bolady». Zer sal­­­­­saq, «Sot bıligi», «Sottar she­shim­deri» túsinikteri Negizgi zańy­myzda aıqyn qamtylyp, bekigen. Sondyqtan sottardaǵy azamattyq, qylmystyq, ákim­shilik jáne taǵy basqa ister qa­ralǵanda «sot bıligi» men «sot she­shimderi» arqyly zańdy kúshine enetindigi anyqtalǵan. «Bılik» sózi qoldanystaǵy zańnamada «sot» sóziniń ajyramas bir bó­ligi bolyp tur. «Bılik» sóziniń túpkilikti túbiri «bı» sózi ekeni daý týdyrmaıdy. Sondyqtan qa­zirgi tańda, ege­mendi elimizde táýelsizdik pen demokratııa keń qanat jaıyp­ ornyqqan zamanda, ótken qııampurys kezeń saldarynan ketken kemistikter men bur­ma­laý­shylyqtardan ketken qate­ler­di batyl túzeýge bet alý zań shy­ǵarýshy taraptyń aınymas paryzy.

Sonymen, ana tilimizdi «bıligi júrip, degenin istetip otyrǵan» patshalyq Reseı, Keńes dáýiriniń ótken bodandyq kezeńinen beri kemsitip turǵan bógde, qulaqqa ja­ǵym­syz estiletin «sýdıa»­ só­­zin, «kóne de jupyny» – bı sózi­men almastyrýdyń jó­ni joq degen pikirler týyn­da­sa, osy oraıda, keń qolda­nys­qa usy­nylyp otyrǵan «Bıshe­shimger»(bı+sheshim) degen jańa tirkeme, qosyndy sóz – orys tilinen ózgermeı alynǵan atalǵan sózdiń uǵymyn jan-jaqty, dálme-dál qamtyp qana qoımaı, eń bastysy, jat tildiń kirme sózine táýeldi bolmaý sanaly jol ekenin qaperimizge derekti túrde salyp tur. Osy usynysty bekitetin taǵy bir asa mańyzdy argýment: sottar óz tarapynan shyǵaratyn sottyń negizgi quqyqtyq aktileri bolyp úkimder, qaýlylar, sheshimder, uıǵarymdar, buıryqtar, usy­nymdar jáne tujyrymdar sanalady, qorytyp aıtqanda olardyń bári «sheshim» degen bir jalpy sózben qamtylady. Sonymen, sot isin júzege asyratyn sý­bekt qashanda «sheshim» shyǵarady. Son­dyqtan «Bısheshimger» oryn­dy sóz. Elimizdiń barlyq zań­dary men qujattarynda «Sýdıa» sózin «Bısheshimger» tól sózimizge aýys­tyrý abyroıymyz­dy kóte­rip, Otanymyzda shynaıy Táýel­sizdik nyshanyn aıqyn ornyq­tyratyndaı taǵy bir tólbelgi bolary anyq! Bul usynystyń júzege asýy qıyndyq týdyrmas degen oıdamyz, óıtkeni jýyrda ǵana ózimiz kýá bolǵan myna tájirıbe úmitimizdi arttyryp otyr. Máselen, 2020 jylǵy 13 mamyr kúni qabyldanǵan «Qa­zaqstan Respýblıkasynyń keı­bir zańnamalyq aktilerine kóshi-qon prosesterin retteý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń talaptaryna saı qol­danystaǵy zańnamalyq ak­tiler­diń búkil mətinderindegi «oralman, oralmandar» sózderine baı­lanysty sózder tıisinshe «qandas, qandastar» degen sóz­der­men aýystyrylyp, bekigen bolatyn.

Naqypbek SÁDÝAQASOV,

 zańger-pýblısıst