Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
Jalaqydan da qundy dúnıe bar
Osy maqalany jazbas buryn azdaǵan jýrnalıstik zertteý jasap, qoǵamnyń máselege qatysty oıyn bilip alý maqsatynda saýaldama júrgizdik. Sonda jaýaptardyń 70-80 paıyzynda jalaqy máselesi aıtyldy, tipti arasynda «250 myń teńge aılyq tólese, mektepte sabaq berýge barar edim» dep jazǵandar boldy. Ári osylaı jaýap bergender arasynda muǵalim bolyp jumys isteýge múmkindigi bar jáne dıplomy saı keletin jandar da kezdesti. Sodan senimdi derekkózderin tabýǵa tyrysyp, muǵalim bolyp eńbek etetin tanystarmen tildestik. Basym kópshiligi saýaldamaǵa jaýap berýshiniń armanyndaǵydaı, keıbiri tipti odan da joǵary jalaqy alyp júr.
Sonyń bir dáleli Erkebulan Ákimqojauly aýyldyq eldi mekende turyp, nan tabamyn dep qanshama myń shaqyrym jerdegi qalaǵa sabylǵan kóp jumyskerden 2-3 ese joǵary jalaqyǵa qol jetkizip otyr. Biraz adam sene qoımas, biraq ol eki jerde emes, bir ǵana mektepte 1,5 mólsherlememen 400 myń teńgeden asa aılyq alady. Árıne, tek qana saǵatpen mundaı jalaqyǵa jetý múmkin emes, bul da eńbek. Eńbekaqysynyń ósýine (jaratylystaný pánderin 3 tilde oqytý boıynsha) ınformatıka páninen aǵylshyn tilinde sabaq bergenine, pedagog-moderatordan bastap pedagog-sheberge deıingi biliktilik sanattarynyń ishinde zertteýshi dep atalatyn sanatyna qosylǵan ústemeaqysy sep boldy. Demek, pedagog ózin damytyp, jetildirgen saıyn onyń jalaqysy da joǵarylap otyrady. Osy tusta biz baıqaǵan birinshi kedergi – qundylyqtar ózgere bastasa da, birjaqty kózqarastardyń kókeıde qaǵylǵan qazyqtaı qatyp qalýynda sekildi. О́ıtkeni aqparat kózderinen muǵalimderdiń jalaqysy ósip, túrli sanattar boıynsha ústemeaqylardyń qosylatyny týraly derekter taratylsa da sanadaǵy senimsizdik keıin tartady. Áıtpese talaı adam pedagogıkalyq mamandyqty bitirip, 70-100 myń teńgege ǵımarat kúzetip, ne eden jýyp júrer me edi...
Alǵashqy kedergini aıqyndadyq, alaıda biz baıqaǵan keritartpa kózqaras pen kópshilik aıtqan jalaqy jaıynan da mańyzdy másele bar eken. Muny qazaq «Qarnymnyń ashqanyna emes, qadirimniń qashqanyna nalımyn» dep bir aýyz sózben jetkizgen. Al keıipkerimiz Erkebulan Ákimqojauly: «Men 16 jyldan beri mektepte jumys istep kelemin. О́z júregimmen qalap kelgen kásibim bolǵandyqtan, barlyq jaǵdaıǵa tótep berip júrmin. Eń aldymen, muǵalimdikten qashatyndar – dıplomdy kezdeısoq alǵandar, mamandyqty amalsyz oqyǵandar. Odan keıin joǵary jalaqy bar problemany sheship tastaıdy dep oılaıdy. О́kinishke qaraı, qazirgi qyzmetinen eki ese joǵary eńbekaqy taǵaıyndap tursa da, tartynshaqtaıtyndar bar. Nege? Sebebi muǵalimniń mártebesi áli de bolsa tómen. Ábden jaýyr bolǵan jaıt deýge de bolady. Degenmen, bul – eń negizgi kedergilerdiń biri. Iá, zań qabyldadyq dersiz, biraq másele – zańnyń qabyldanýynda ǵana emes, onyń oryndalýynda. Kerek deseńiz, oryndalýynan da mańyzdysy – ony kerek, muqtaj jannyń qoldanýynda. Bir ǵana mysal, muǵalimderdi mindetine jatpaıtyn jumystarǵa tartýdy zańmen shektedi, al osy talap tolyǵymen oryndalyp jatqan joq. Sebebi nede? О́ıtkeni onyń orynda-
lýyn janyn salyp qadaǵalap jatqan organdar joq, ıakı baqylaýshylar bilek sybanyp tursa da quqyǵyn qorǵaýǵa qoldanyp jatqan muǵalim joq», dep túsindirdi. Iá, shynynda mártebesi bıik mamandyqtarǵa búıregimizdiń buryp turatyny, baǵalaýǵa kelgende de kásiptiń násibimen emes, qoǵamdaǵy bedelimen ólsheıtinimiz ras. Olaı bolmaǵanda áriptesimiz ben aýyldasymyz sekildi qyzmetiniń ásheıin aty men mekemeniń ataýyna bola 100 myń teńge jalaqyǵa jumys istemes edi.
Er muǵalimdi jumysqa alý kerek
«Mektepte er muǵalimder sanyn kóbeıtý úshin ne isteý kerek?» degen saýalymyzǵa eki adam birdeı: «Er muǵalimdi jumysqa alý kerek», dep jaýap beripti. Alǵashynda qabyldaı almadyq. Sebebi jaýap emes sekildi. Al tereńine boılaı bilsek, birshama kederginiń betin ashady eken. Aıtalyq, mektep basshylyǵyna er muǵalimdi tartý da túıtkilge aınalyp otyr. Sebebi kóbine áıel adamdardyń kandıdatýrasy qabyldanyp ketip jatady nemese basymdyq beriledi. Munyń mańyzy nede? Eger oqý oshaǵynyń basshylyǵyna er adam kelse, er muǵalimder de ózdiginen tartyla túsedi. Oǵan jaqynda ǵana bas basylymǵa shyqqan «Kabınetin muǵalimderge bosatyp bergen dırektor» atty maqalamyzdyń keıipkeri aıqyn dálel bola alady. Elimizdegi eń jas mektep dırektory, «100 jańa esim» jobasynyń jeńimpazy Shákárim Seısembaı: «Men kelgeli er muǵalimderdiń sany artty. Dese de túpki nıetimiz ondaı bolmaǵan. Er muǵalimderdi maqsatty túrde izdeseń de taba almaısyń. О́ıtkeni Qazaqstanda olardyń sany az. Menińshe, buǵan mektepke er kisiniń dırektor bolǵany áser etti», dep edi. Iá, negizinen dırektordyń er bolǵany da septigin tıgizetin shyǵar. Degenmen, áıel adam basqarsa da er muǵalimderiniń úlesin tym bolmaǵanda 25%-ǵa jetkizýge múddeli bolǵany abzal.
«Er muǵalimdi jumysqa alý kerek» degen qarapaıym qaǵıda syndy jaýaptyń astaryndaǵy ekinshi jaıt qyzmetkerdi jumysqa alatyn, kadrlyq quramdy jasaqtaıtyn keı dırektorlardyń er muǵalimdi jumysqa emes, jumsaýǵa alǵysy keletininde bolsa kerek. О́ıtkeni «baryp kel, shaýyp kelge» júgirtetin jumysshyǵa bólek jalaqy bergennen góri muǵalimge júkteı salý jeńildeý ári qaltaǵa tıimdirek qoı. Mine, osy sebepti er adamdar muǵalimdikten qashady, óıtkeni basshylardyń qoljaýlyǵy bolǵysy kelmeıdi. Ári bas tartýdy, quqyǵyn qorǵaýdy basshylyqqa baǵynbaý dep túsinetin dırektorlarmen tájikelesip, júıkesin juqartýdan qashady. Bul rette saýaldamamyzǵa qatysqan pedagog Sandýǵash Alımanovanyń: «Dırektordyń orynbasary bolyp isteıtin jap-jas qyzdar shkaf kóterisý, stend ilisý, t.b jumystarǵa er muǵalimderdi zirkildep jumsap jatqanda qaradaı uıalasyń. Ákesindeı adamdy oqýshynyń aldynda jer qylady. Er adamdy áýeli áıel jáne qyz muǵalimder syılap, oqýshyǵa úlgi kórsetýi kerek. Onsyz basqanyń bári bos sóz», degen pikirin qosa ketpeske bolmas.
Mindetin bilmeý de mindetti kóbeıtedi
Adam kásibine qatysty óz mindetterin bilmese de jumysy kóbeıedi. Bul oı taǵy da sol joǵarydaǵy qoǵamdyq pikirden týdy. Bizdi oılantqany «Mekteptegi qaǵazbastylyqty joıý kerek, áıtpese er muǵalimder taýsylmaıtyn esepterdi toltyryp otyrýǵa shydamaıdy» degen mazmundaǵy pikirlerdi sol salada jumys isteıtin pedagog qyzmetkerlerdiń aıtqany boldy. Nelikten? Sebebi biz bas basylymda «Muǵalimnen artyq esep suramańyz» taqyrybymen túıtkildiń túıini tarqatylǵanyn habarlaǵanbyz. Biraz BAQ ókilderi Bilim jáne ǵylym mınıstri Ashat Aımaǵambetovtiń qajetsiz esep berý men ózderine tán emes mindetterden bosatatyn buıryqqa qol qoıǵanyn, atalǵan qujatta 2020 jylǵy 6 sáýirdegi №130 buıryqta orta, tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý uıymdarynyń pedagogteri toltyrýǵa mindetti qujattardyń naqty tizimi kórsetilgenin jarysa jazdy. Máselen, pán muǵalimi kúndelikti eki qujatty – synyp jýrnaly men sabaq josparyn toltyrady. Al oqý jylynyń basynda kúntizbelik-taqyryptyq jospardy jazyp, ár toqsan sońynda krıterııaldy baǵalaý boıynsha qujattardy ázirleıdi. Osydan ózge esep talap etilmeıdi. Bul buıryq, jaǵymdy jańalyq pedagogterdiń qulaǵyna jetpedi me, álde pedagogterdiń basshylary qulaq aspaı ma? Bizdińshe, muǵalim óz mindetin anyq bilse, mindetine jatpaıtyn júktemeni arqalap júrmeıdi. Demek, artyq esep pen qaǵazbastylyq – joıylǵan, pedagog sanasynan da joıylýy tıis kedergi.
Túıin
Er adam – bárinen buryn otbasynyń asyraýshysy. Al er muǵalimi joq bilim uıasy asqar taýdaı ákesiniń tóbesi kórinbeı ketken shańyraq sekildi, orny oısyrap turady. Ozat oqýshyny ǵana emes, tabandy, jigerli, búgingideı alma-kezek zamanda, syn saǵatta synyp ketpeıtin, rýhy bıik urpaqty tárbıeleýde er muǵalimderdiń azdyǵy, keı mektepterde tipti joqtyǵy bilinip-aq júr. Sondyqtan urpaq jaıyna alańdaǵan ár adam, ásirese joǵarydaǵy jaýaptylar men eldiń jaıyn minberlerde kóterip júrgen azamattar buǵan beı-jaı qaramas dep senemiz.
