О́rkenıet ólshemi – bilim men ǵylym

Ulttyq keńestiń úshinshi otyrysy da, adamdardyń kópten kút­ken máselesine arnaldy. Iаǵnı adamı kapıtaldy damytý jáne onyń sa­pa­syn arttyrý, bilim berý, ǵy­lym jáne densaýlyq saq­taý sala­lary máseleleri keń tal­qy­laýdan ótti. 

Bilim berý – kez kelgen mem­leket úshin ekonomıkalyq damý­dyń qaınar kózi bolyp tabylady. Ulttyq qoǵamdyq senim keńe­siniń otyrysynan keıin  osy sa­lanyń ózekti máseleleri  aıqyn kórindi ǵoı dep oılaımyn. Bú­gingi kúnge deıin, bilim berý sa­lasyn halyqqa qyzmet kórsetý deń­­geıinde qabyldadyq. Tip­ti oǵan boı úıretip, áýestenip al­dyq desem de artyq emes shyǵar. Shyn­dyǵyna kelgende, bilim berý – bo­lashaqtyń damý kepili. Bilim – adam kapıtalynyń negizi. Son­dyq­­tan da bilim berý – aýqymy keń. Ol Qazaqstan halqynyń mem­­le­ket­ti nyǵaıtýyna, onyń da­mýy­na belsene aralasýyna jol ashady.

Qoǵam qalaı ózgerse – adam­zat­tyń ómir súrý ortasy da keńe­ıedi, ózgeriske ushyraıdy. Álemde bilim berý salasy jańa deń­geıge kóteriletindigi boljanýda. Bul tek qana bir memlekettiń deń­geıinde sheshiletin úrdis emes.

Jańa zaman – jańa talaptar qoıyp otyr. Osyǵan oraı, ǵa­lym­darymyz ben mamandarymyz for­saıt zertteýler júrgizip, otan­dyq bilim berý júıe­sin ult­tyq qundylyqtar negizinde damyt­qany jón. Osy salanyń jańa mo­de­lin jasaý qajet.

Kúni keshe ótken Ulttyq qo­ǵam­dyq senim keńesi otyrysynda Pre­zıdent Q.Toqaev bilim berý sala­synyń negizi strategııalyq mindetteri jóninde erekshe oı aıt­ty. Keńes músheleriniń usynys­tary eskerildi. Iаǵnı adamı kapıtal – damý strategııasynyń ózekti krıterııi bolmaq.

Qazaqstan azamaty memleket­ke, onyń damýyna óz úlesin qosa alatyndaı maman bolýy qajet. Ol úshin Qazaqstan azamattary ekonomıkany damytý jumysyna belsene aralasýy tıis. О́ıtkeni bilimdi, bilikti adam ǵana ekonomıkanyń damýyna úles qosa alady.

Prezıdent Qazaqstannyń bi­lim berý salasy damyǵan elderden artta qalyp otyrǵanyna nazar aýdardy. Munyń sebepteri ne­de? Meniń oıymsha, bilim berýdi refor­malaýda júıelilik bolmady jáne ony qarjylandyrý tómengi deńgeıde qaldy. Myna derekterge nazar aýdaralyq. Qazaqstanda ár oqýshyǵa arnalǵan jyldyq bıýdjet damyǵan elderge qaraǵanda 10-14 ese az eken.

Aıtylǵan synnan qorytyndy shy­ǵarý, memlekettik atqarý or­gan­da­ry ǵana emes, zań shyǵa­rý­shy bıliktiń – Qazaq­stan Res­pýb­lıkasy Parlamenti depýtat­ta­ry­nyń da qyzmetin jandandyrýǵa  baǵyt berýge tıis dep esepteı-
min.

Memleket basshysy bilim berý júıesin, adamı kapıtal qa­jet­tilikterin zamanaýı talaptarǵa saı qurýdy talap etip otyr, úlken mindetter qoıyldy. Bolashaqta 800-den astam jańa mektep sa­lyn­baq. Bul úrdis memleket- jeke­men­shik áriptestigi negizinde júze­ge asyrylatyn bolady.

Qazaqstan halqyna Jol­daý­ynda Prezıdent aýyl men qala mektepteriniń deńgeıin kóterýdi memlekettik saıasattyń basym baǵyttary retinde qarastyrǵan bolatyn.  Ulttyq keńes otyrysynda osy másele taǵy da  úndes­tik tapty. Qala men aýyl mektep­teriniń arasyndaǵy alshaqtyqty  joıý­dyń strategııalyq máni bar. Oryn alǵan olqylyqtardy  bol­dyr­­maý úshin júzden  astam jańa mek­­tep-ınternat salý, muǵa­li­m­der­­diń eńbekaqysyn kóterý, peda­go­gı­kalyq ma­mandyq stýdent­teri úshin shákirt aqyny 42 000 teńgege deıin kóterý kózdelgen.

Joǵary mekteptiń bilim sapasyn jol­ǵa qoıý – ózekti másele. «Dıp­lom­dardy ońdy-soldy tara­týǵa» jol berilmeı­tin bolady. Árıne joǵary oqý orynda­ry­nyń básekege qabilettiligi arttyrylady.

Ǵylymy damyǵan el – irgeli memleket! Ony órkenıetti elder deń­geıinen kórip otyrmyz. Qazaq­stan da osy baǵytta damıtyn bolady. 2025 jylǵa qaraı ǵylymǵa bólinetin qarjy ishki  jalpy ónimniń (IJО́) 1% quramaq. Eń bas­tysy, bul qarjylar áleýmettik qajettilikter turǵysynan qaras­tyrylmaıdy. Ol – bilim, ǵylym salasynyń ekonomıkaǵa ákeletin ınvestısııasy retinde bólinetin bolady.

Qazaqstan ǵylymynyń álem­dik deńgeıge jetýi úshin barlyq múm­kindikter jasalynbaq. Respýblıka ǵalymdary álemniń joǵary deń­geıli zertteý ortalyqtarynda taǵlymdamadan ótedi. Medısına, bıologııa jáne jasandy ıntellekt salasynyń ǵylymı mamandaryn qalyptastyrýǵa múmkindik ashylady.

Medısınalyq, bıologııalyq zertteýler, agroónerkásiptik ǵy­lym, «jasyl» tehnologııa, ener­gııa tıimdiligi sııaqty baǵyt­taǵy ǵylym óristeı túspek.

Memleket basshysy óz sózinde irgeli zertteýlermen aınalysatyn ǵylymı uıymdarǵa qoldaý kór­setý týraly tapsyrmalar ber­di. Bul zertteýler bir rettik grant­tyq konkýrstarǵa qaramastan úzdiksiz júzege asyrylýy tıis.

Qoǵamnyń qozǵaýshy kúshi – jastar. Olardy ǵylymǵa tar­týǵa, doktorantýrada oqytýǵa erek­she mán berildi. Bolashaqta doktoranttardyń shákirtaqysy 150 myń teńgege deıin óspek. Osyn­daı memlekettik qamqorlyq jas ǵa­lymdardy yntalandyrýǵa, ǵylym­ǵa kóptep kelýine múmkindik beretinine senimdimin.

Bilim jáne ǵylym mınıstr­ligine sıfrly ekojúıeni damy­týǵa salaralyq ǵylymnyń dam­ýyn úılestirý mindeti qoıyldy.

Prezıdent sózine oraı, bilim men ǵylym, eńbek resýrstary, zııat­kerlik jáne biliktilik báse­kege qabiletti bolyp  damıtyny kú­mán keltirmeıdi. О́ıtkeni zaman men qoǵam únemi ózgeriste bolady. Ǵylym da zamannyń jańa suranystaryna shuǵyl beıimdelýi kerek. Ol úshin ár ǵalym izdenip, bilimin  jetildirip otyrýy qajet.

Rýhanı jaǵynan kemeldengen, ulttyq qundylyqtardy boıy­na sińirgen jas urpaq, jańa zaman­nyń jańa adamdary retinde mem­le­ketti damytýǵa óz úlesterin qosa alady.

Qazir – ınfokommýnıkasııa, tehnologııa zamany. Budan Qazaq­stan da shet qala almaıdy. «Sıfrly Qazaqstan» baǵ­darla­masy osy baǵytta damıtyn bolady. Respýblıka azamattary, oqy­týshylary men stýdentteri álemdegi úzdik bilim berý resýrs­tary men oqytý tehnologııalaryna qol jetkize alady.

Adamı kapıtal – memlekettiń qozǵaý­shy kúshi. Mine, Prezıdent qoıǵan joǵary talaptar zııat­ker­lik áleýeti joǵary, ekonomıkany damyta alatyn ulttyq kadrlarymyzdy qalyptastyrýǵa jol ashady.

Memleket basshysy baıandamasynda aıtylǵan mindetter men oı-tujyrymdar adamı kapıtaldyń negizinde júzege asatyn bolady. Bul zamana suranysy, ýaqyt talaby.

Baqytjan JUMAǴULOV,

Parlament Senatynyń depýtaty