Zamana zulmaty: Asharshylyq kezeńderi bólek qaralýy tıis

Ultqa jasalǵan qastandyqty genosıd dep baǵalaý kerek

Darhan QYDYRÁLI: О́zderińizge má­lim, Qazaqstanda 31 mamyr – Saıası qý­­ǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurban­d­a­­­ryn eske alý kúni. Osyǵan oraı «Egemen Qazaqstan» arna­ıy­ dóńgelek ústel uıymdastyryp otyr. Biraz ýaqyttan beri el gazetinde ashar­­­­shylyq, saıası qýǵyn-súrgin taqy­­­ry­by júıeli túrde kóterilip ke­­le­­di. Gazettiń ár sanynda jer-jer­de­gi, óńirlerdegi asharshylyq máse­le­sin qozǵap jatyrmyz. Jáne osy ta­­qy­ryp aldaǵy ýaqytta da jal­ǵa­­syn tabady. Sebebi bul – ǵasyr zul­ma­ty, el basyna túsken aýyr kezeń, aýyr qasiret, úlken náýbet. Búgin biz ashar­­shylyqqa, repressııa men saıası qýǵyn-súrginge qatysty qalam terbep júr­gen qalamger aǵalarymyzdy, arhıv aqtarǵan ǵalymdarymyzdy, sony­­men qatar mýzeı qyzmetkerlerin jáne aqparat salasynyń mamandaryn, ádebıettanýshy, alashtanýshy ǵalym­dar­dy dóńgelek ústelge shaqyr­ǵan edik. Osynda arnaıy qatysyp otyr­ǵan­daryńyz úshin sizderge úlken rıza­shy­lyq bildiremiz.

Biz búgingi taqyrypta asharshylyq týraly kóbirek aıtsaq degen oıymyz bar. Sebebi saıası qýǵyn-súrgin, repres­sııa taqyryby óte aýqymdy. Tipti ashar­­shylyqtyń ózi kóbinese 1932 jyldan bastap aıtylyp keledi. Al 1921 jyl­­ǵy asharshylyqqa kelesi jyly 100 jyl bolady eken. Odan aryǵa barsaq, 1918 jylǵy Jetisýdaǵy, Túrkistan jerin­degi alapat asharshylyqtyń zar­dap­­tary da bar.

«Jut jeti aǵaıyndy» degen. Keńes óki­metiniń ornaýymen, 1916 jylǵy kó­te­rilispen birge bastalǵan Qazan tóń­kerisi, aq pen qyzyldyń qyrǵyny, asharshylyq, kúshtep ujymdastyrý, kám­peskeleý, mejeleý saıasaty, sonymen qatar shekara asqan, jat jerge baryp sińip ketken qandastarymyzdyń máse­lesi, repressııa máselesi túptep kel­gende zulmat kezeńniń bir kórinisi bolatyn.

Dóńgelek ústelge taıaýda ǵana toq­san­ǵa tolǵan abyz aqsaqalymyz, Muhtar Áýezovtiń tálimin kórgen, sol ashar­­shylyq jyldarynda aman qal­ǵan Mekemtas Myrzahmetov qaty­syp otyr. Mekemtas aǵa, anańyz qaryn­da­sy­ńyzdy qasqyrǵa tastap ketkeni týraly ár jerde ártúrli oqıǵalar aı­ty­­lyp ja­ta­dy. Sony óz aýzyńyzdan estisek.

Mekemtas MYRZAHMETOV: Bizge qasiret ózinen-ózi kelgen joq. Ony ádeıi, sanaly túrde kompartııa uıymdastyrǵan. Búkilodaqtyq kommýnıstik (bolshevıkter) partııasynyń XVI sezinde sol kezdegi Qorǵanys halyq komıssary K.Voroshılov: «Asharshylyqty sanaly túrde uıymdastyrdyq. Kýlaktardy tap retinde joıyp, olardyń sońynan ergenderdi de birge qurtatyn bolamyz. Osy maqsatta asharshylyqty sanaly túrde uıymdastyrdyq» deıdi. Ony biz bilmeımiz, barlyǵy da jumbaq bolyp keldi ǵoı. Sondaǵy kózdegenderi – noǵaı halqy men qazaq halqyn jer betinen joıý. Jer ıesiz qalýy kerek boldy.

I.Stalınniń dáýirinde túrki halyq­ta­rynyń basynan sumdyq qaıǵyly oqı­ǵa­lar ótti. Reseı quramyndaǵy 47 túr­ki halqynyń kóbi opat boldy. Sonyń ishinde qazaqtarǵa erekshe tıisti. Men muny óz kó­zimmen kórdim. Úsh-tórt jasta edim. Sheshem­men erip bazarǵa bara jatqanda jol boıy ashtyqtan buratylyp, yńyrsyp jatqan, ólip jatqan adamdardy kórdim. Bazardan qaıtyp kele jatyr edik, úlken bir kisiniń qarny jarqyrap jatqanyn baıqadym. Sheshem kózimdi kólegeılep jaýyp qaldy. Sóıtsem, ol bizdiń Talǵambaı deıtin týysqanymyz eken. Adamnyń qar­ny isedi eken de, kóılegin qaq aıyryp jyryp jiberetin bolǵany ǵoı.

Sondaı kúnderdiń birinde keshqurym sheshem, men jáne qaryndasym úsheýimiz jolǵa shyqtyq. Bir kezde úsh qasqyr bizdi qorshap aldy. Sheshem ustaǵan taıaǵyn sermep, aıqaılap jatyr. Qolynda qaryndasym bar. Men qoryqqanymnan sheshemniń etegine kirip kettim. Túz taǵy­larynyń kózi jarqyrap turdy. Bir sát sheshem meni arqalaı salyp, qasha jó­nel­­di. Qasqyrlar talasyp jatqan kezde qaryndasymnyń shyńǵyrǵan daýysyn estip qaldym. Biz bir saıǵa baryp ty­ǵy­lyp, qutylyp kettik. Keıin baryp qarasaq qa­ryn­­dasymnyń shashynan ózge eshteme qal­mapty.

«Bul qasiretti I.Stalın bilmeı qaldy. Bilse qoıdyrar edi» dep oılaýshy edik. Sanaly túrde oılastyrylǵan geno­sıd ekenin keıin bildik qoı. О́zimizdi-ózi­miz qolǵa almasaq, basqa janashyr joq. Son­dyqtan bizdiń zııaly qaýym, búgingi jastar tarıhty myqty bilýi, ótirik­tiń barlyǵyn áshkere etýi kerek. Tarı­hy­myz­dyń kóptegen tusy áli de bolsyn jumbaq qalpynda qalyp keledi. Sol zobalań kezderde ulttyq sanadan aıyryldyq.

Darhan QYDYRÁLI: Qazirgi tarıh metodologııasyna osy oqıǵalardyń kýá­gerlerin jazyp alý óte mańyzdy. Mekemtas Myrzahmetov syndy aǵalar ara­­myzda otyrǵanda bul jumysty atqa­rýǵa kóp múmkindik bar. Arnaıy joba­lar uıymdastyryp, qasirettiń árbir aımaqtaǵy kýágerlerin áńgimege tar­typ, taǵzym kitabyn uıymdastyrý qajet. Halqymyzdyń qasiretine aı­nal­­­ǵan Jońǵar shapqynshylyǵynan ke­ıingi bul asa iri zobalań 1930 jyldar­dan bastap ádebıette de kórinis taba bas­tady. Máselen, Muhtar Áýezovtiń, Nurhan Ahmetbekovtiń, Tólen Ábdik­tiń shy­ǵarmalarynda, aramyzda otyr­ǵan Smaǵul Elýbaevtyń «Aq boz úı» romanynda asa batyl jazyldy.    

Smaǵul ELÝBAI: 1918-1919 jyl­dar­daǵy asharshylyq týraly 1919 jyly KSRO-nyń tótenshe quryltaıynda Turar Rysqulov «О́tken 1918-1919 jylǵy ashar­shylyqta 1 mln 214 myń qazaq opat boldy» deıdi. Keıin 1921 jylǵy asharshylyqqa ushyraǵandarǵa arnalǵan kómek komıssııasyn basqarǵan Muhtar Áýezov óziniń eseptik baıandamasynda «1 mln 700 myń qazaq opat boldy. Onyń 700 myńy balalar edi» deıdi. 1918-1919 jyldary keńestik Túrkistandy basqarǵan Ivan Tobolın «Marksıstik teorııa boıynsha ekonomıkalyq turǵyda álsiz qazaqtardyń qyrylyp jatýy – zańdy. Solaı qyrylýǵa tıis» dep málimdedi. Mekemtas aǵa asharshylyq sanaly túrde uıymdastyrylǵan degen pikir aıtty. Bizdiń tarıhnama osymen kelispeı keledi. Alaıda Mekemtas aǵanyń aıtyp otyrǵany – aqıqat. Oǵan dálel keltireıin. I.Stalın men Ý.Cherchılldiń kezdesýi kezinde KSRO kósemi «Men ondaǵan myń kýlakty qurttym. Qurymaǵanyn Sibirge aıdadym» deıdi. Iаǵnı I.Stalın sharýalardy sanaly túrde qyrǵanyn maqtan kóredi. Bul – KSRO basshylyǵynyń sharýalardy joıý kerek degen naqty maqsatyn aıqyndaıdy. Halyqty qyrýǵa beldi bekem býǵany belgili bolyp otyr. Túptep kelgende bul jaýyzdyq Ch.Darvınniń «Áli jetkeni álsizdi qyra berýi kerek» degen teorııasyna saıady. Áldilerdiń álsizderdi eki shaınap, bir jutýy edi bul teo­rııa. Qylmysqa jol ashqan evolıýsııa teorııasy!

Mine, osyndaı teorııalarmen myqtap qarýlanǵan álemniń qozǵaýshy kúshteri álsizderdi basyp alýǵa kiristi. Sonyń saldarynan Birinshi dúnıejúzilik soǵys, odan keıin Ekinshi dúnıejúzilik soǵys bolǵanyn bilemiz. Iаǵnı, I.Stalınniń kýlaktardy tap retinde joıý kerek degen qaýlysy sonyń zańdastyrylýy edi. Al endi qazaq halqy F.Goloshekınniń kózimen qaraǵanda tutas kýlaktar edi. Eń kedeı degen qazaqtyń ózinde 50 bas qoıy, 4-5 iri qarasy bolatyn.

Joǵarǵy Keńes janynan qurylǵan komıssııa 1931-1932 jyldardaǵy ashar­shy­lyq­ta 2 mln 300 myń qazaq qyrylǵanyn aıtty. Sonda Turar Rysqulov 1918-1919 jyly 1 mln 214 myń adam qyryldy dese, Muhtar Áýezov 1921 jylǵy ashar­shy­lyq­ta 1 mln 700 myń qazaq qyryldy dedi. Ekeýin qossaq, 3 mln-ǵa jýyqtaıdy. Buǵan 2 300 myńdy qossaq, on shaqty jyl­dyń ishinde 5 mln 200 myń qazaq­tan aıyrylǵanymyz belgili bolady. Biz 10-15 jyldyń ishinde osynsha qazaqtan aıyryldyq. «Munsha qazaq qaıdan paıda boldy?» degen bolsańyz, qolymyzda Orynbordaǵy tarıh ınstıtýtyn basqarǵan Aleksandr Chýloshnıkovtiń «Ocherkı po ıstorıı kazah-kırgızskogo naroda v svıazı s obshımı ıstorıcheskımı sýdbamı drýgıh tıýrkskıh plemen» atty kitaby bar. Sol kitapta revolıýsııaǵa deıingi qazaqtyń sany 8 mln bolǵan dep kórsetilgen.

Qazaq zııalylary qalaı aldandy?

Darhan QYDYRÁLI: Talas Omar­bekov aǵamyz osy asharshylyq máse­le­sine qatysty arnaıy dıssertasııa qorǵap, kitaptar jazdy. Kúni keshe «Egemen Qazaqstan» gazetinde «Qazaq ash­tyqqa ushyramaǵanda 40 mıllıon bo­­lar edi» degen jan-jaqty suhbaty ja­­ryq kórdi...

Talas OMARBEKOV: Osy suhbatta aıtqanymdaı, sheteldik tarıhshylardyń barlyǵy muny bir aýyzdan genosıd dep aıta almaı otyr. Bireýleri 1 mln qazaq qyryldy dese, kelesileri bul kórsetkish 2 mln-ǵa jetti deıdi. Keńestik arhıvte otyrmaǵandardyń sózi – bul. Olar 1897 jylǵy jáne 1926, 1937, 1939 jyl­dar­da­ǵy sanaqtarǵa júginedi. Bul sanaq­tardaǵy málimetter san márte bur­ma­lan­ǵan edi. Sondyqtan olar qazaq tarıhyn to­lyqqandy durys jazyp bere alady dep aıta almaımyn.

Shetel tarıhshylarynyń elimizdegi zulmatty genosıd dep aıta almaýynyń ta­ǵy bir sebebi bar. BUU-nyń 1948 jyl­ǵy genosıd týraly konvensııasynda «Belgili bir taıpany, halyqty ádeıi qyryp tastaǵan jaǵdaıda ony genosıd dep aıtý kerek» dep jazylǵan. Al shetel tarıhshylary Qazaqstandaǵy qa­si­retti keńestik reforma dep baǵalap otyr. Iаǵnı, ultymyzǵa jasalǵan uly qas­tandyqty genosıd retinde baǵalaý úshin atalǵan konvensııaǵa tolyqtyrýlar jasaý qajet. Shetel ǵalymdary osyndaı keńes beredi. Sonda ǵana baryp Alash topy­raǵyndaǵy asharshylyq genosıd retin­de aıtylady. Osyny eskertýimiz kerek. Halyqaralyq uıymdarǵa osyndaı usy­nys jasaý máselesi tur.

Qazaqty ádeıi qyrdy degende bir má­seleni eskerýimiz qajet. Ultymyzǵa qasa­qana qastandyq jasalǵany týraly derek­terdi esh jerden taba almaımyz. Ujym­dastyrýǵa deıin qazaq halqynyń aldyndaǵy mal sany 32 mln 33 myń bolǵan desedi. Bul – naqty derek. Keıin ujymdastyrýdyń jańa bes jyldyq jos­pary jasalyp, onda mal sany 53 mln 381,1 myńǵa jetý kerek boldy. Iаǵnı, maqsat qazaqty qyrý emes, qazaqqa mal baqtyryp qoıý boldy. Maldyń sanyn 1932-1933 jyldary qalaıda 53 mln 381,1 myńǵa jetkizý týraly I.Stalın tapsyrma berdi. Jurtymyz mal baǵyp, ındýstrııalyq ortalyqtardy asyraýǵa tıis edi.

Darhan QYDYRÁLI: Mámbet aǵa, jaqynda ǵana «Egemen Qazaqstan» gaze­tinde ult tragedııasy týraly keńi­nen suhbat berdińiz. Osy oraıda qazaq dalasynda bolǵan sumdyq saıa­sı qýǵyn-súrgin men asharshylyqtyń túpki sebebi nede dep oılaısyz?

Mámbet QOIGELDI: Búgingi konferensııada bas basylymda jarııalanǵan sol suhbatty sabaqtaýdyń sáti týyp tur. Bizge qýǵyn-súrgin, asharshylyq zulmatynan alatyn sabaq qandaı bolýy kerek? Osy máselege toqtalyp ótken jón. Buǵan qa­tys­ty tujyrymdy sheteldik ǵalymdar emes, ózimiz shyǵarýymyz kerek. Men arhıvterdi qaraǵanda baıqaǵanym, kom­mýnısterdiń ulttardyń ózin ózi bas­qa­rýy týraly bergen ýádesi jaı demagogııa, ótirik bolyp shyqty. Biz tujyrym ja­sa­ǵan­da negizinen osyǵan súıenýimiz kerek.

О́tken ǵasyrdyń basynda zııaly qaýym­­nyń eki býyny qýǵyn-súrginniń qur­bany boldy. Alǵashqy býyn – alashtyq býyn. Jalpy eki býynnyń da qateligi boldy. Birinshiden, alashtyq býyn orys demokratııasyna sendi, sodan órkendeı alamyz dep oılady. Mustafa Shoqaı aıtqandaı, orys demokratııasynyń oń qanaty da, sol qanaty da aldap ketti. Iаǵnı, bizdiń ult retinde derbestik alýymyzǵa kómektese almady.

Ekinshi býyn – Smaǵul Sádýaqasov, Turar Rysqulov bastaǵan býyn. Bular kommýnıstik partııanyń qataryna ótti, sol partııa arqyly ultymyzdy ushpaqqa shyǵaramyz dep oılady. Basynda Stalın turǵan keńestik bılik qazaq halqyn op-ońaı ońdyrmaı aldap ketti. Basqasha aıtqanda, eki býyn da aldandy. Olarmen birge ult ta aldandy. Bul – birinshi tu­jy­rym.

Ekinshi tujyrym – Keńes ókimeti ha­lyq­qa tobyr retinde qarady, tobyrlyq sanany engizdi.

Prezıdent Q.Toqaev jaqynda «Ege­men­ge» bergen suhbatynda aldymyzda úlken syn-qaterler kútip turǵanyn aıtty. Endi ol synaqtarǵa biz tótep bere alamyz ba degen saýal týady. Sol úshin biz myqty mem­le­ket, mádenı-teorııalyq deńgeıi bar halyq bolýymyz kerek. Búgingi bıliktiń ja­ǵym­dy qyzmetiniń birden-bir negizgi ól­shemi – ózin ózi basqara alatyn ult qa­lyp­­tastyrý. О́zin ózi basqara alatyn, óz múd­­desin túsine alatyn ult bolmaı, bizdiń bola­shaǵymyz óte kúmándi bolady. Ulttyń bola­shaǵy onyń sapasyna tikeleı táýeldi. О́ıt­­keni ózin ózi basqara almaǵan ultty basqa bireý basqarady. Keńestik kezeńde so­laı boldy.

Bul – bizdiń tarıhtan alatyn sabaǵy­myz. Bılik halyqtyń ulttyq sanasynyń ushtalýyna, ósýine qoldaý kórsetkeni durys. Odan qorqýdyń qajeti joq. Ult­tyń belsendiligin óz múddesine baılanys­ty qoldaý kerek. Memleket bas­shy­synyń Ult­tyq qoǵamdyq senim keńe­sinde bilim sapasyn kóterýge basym­dyq bergeni óte oryndy.

Al endi bizde nege osyndaı qýǵyn-súr­gin, asharshylyq tragedııasy oryn aldy? Meniń túsingenim boıynsha onyń birinshi sebebi – bizdiń qoǵamdy emıssarlar ınstıtýty basqardy. Otan tarıhynda arnaıy zertteý taqyryby retinde qaras­ty­rylmaǵan máselelerdiń biri – emıssarlar ınstıtýty. Emıssarlar ınstıtýty Qazaqstan sııaqty ulttyq respýblıkany metropolııalyq, ortalyqtan jiberilgen kadrlar arqyly basqarý degendi bildiredi. Bul keńestik júıede, onyń 70 jyldan asa tarıhynda kópultty ımperııanyń ómi­rin bir ortalyqtan basqarý isinde keń qoldanysqa túsken ádis edi. Atalǵan máse­leni týra túsiný biz úshin mańyzdy. О́ıtkeni búgingi qazaq qoǵamy – belgili bir dárejede sol emıssarlar qyzmetiniń ónimi. Olar keńestik kezeń boıy qazaq qoǵamyn ıleýge salyp, onyń ortalyq qalaǵandaı bolýy­­­­na kúsh saldy. Sonyń nátıjesinde HH ǵasyrda qazaq ulty HIH ǵasyrdaǵy qazaq qoǵamynan ózge kúıge endi. HIH ǵasyrda bizdiń qazaqtyń saıası belsendiligi joǵary bolatyn. Al HH ǵasyrdyń sońyna qaraı ózi úshin kúresý belsendiligi tómendep ketti. Onyń birden-bir sebebi – emıssarlar ınstıtýty.

Bul ınstıtýttyń ómirge kelýi jáne qalyptasýy kommýnıstik partııanyń jeke bılik qurýshy saıası kúshke aınalýymen tikeleı baılanysty. Partııa keńestik mem­lekettik júıede áýel bastan saıası ja­byq organ retinde qyzmetin jolǵa qoıdy. Emıssarlar ınstıtýtynyń jaǵ­da­ıynda ǵana kommýnıstik partııanyń ta­bysty jumys isteı alǵanyn baıqadyq.

Ekinshiden, emıssarlar ınstıtýty at­qaratyn mindeti turǵysynan keńestik re­jim jarııa etken ulttardyń ózin ózi bas­qarý prınsıpine sáıkes kelmeıtin qu­ry­­lym. Iаǵnı, bul ınstıtýt – patshalyq bı­lik júıesinen keńestik basqarýǵa ótken ele­ment.

Kezinde Ahmet Baıtursynuly keńestik ókimettiń Qazaqstandy basqarýynyń eki-aq joly baryn, bireýi burynǵydaı general-gýbernatorlar arqyly basqarý, ekinshisi qazaqtyń elıtasyna tapsyrý ekenin aıtqan. Keńes ókimeti birinshi joldy tańdady. Iаǵnı, emıssarlar arqyly basqarýdy qolǵa aldy. Bizdiń barlyq tragedııamyz osynda jatyr.

Ashy shyndyqty kórsetetin mýzeı ashý kerek

Darhan QYDYRÁLI: «Ádilet» qoǵa­myn quryp, sonaý 90-jyldardan bastap Alash arystaryn aqtaýǵa baı­lanysty biraz materıal jarııa­lap júr­gen pýblısıst, jazýshy Beıbit Qoı­shy­­baevqa sóz bergim kelip otyr. Aǵa, qýǵyn-súrgin jyldarynda súıegimizge sińgen úreıden aryla aldyq pa jáne qý­ǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaýǵa baı­lanysty jumystar tııanaqtaldy ma?

Beıbit QOIShYBAEV: Áńgime jaqsy órbip jatyr. Mákeń qozǵaǵan emıssarlar ınstıtýty týraly aıtqanda bizdi bolshevıkter partııasy, ıaǵnı kommýnıs­­ter partııasy basqarǵanyn bilemiz. Al kommýnıster tabıǵatynan ımperııalyq partııa boldy. Onyń ıdeıasy kúshti boldy, odaqtas respýblıkalardyń basyn biriktirip, shyrmap ýnıtarlyq memleket qurdy. Ulttyq máseleniń taptyq máselege baǵyndyrylǵany, azamattardyń ult máselesin oılaı almaǵany soǵan baılanysty.

«Ádilet» qoǵamy táýelsizdikten bu­ryn qurylǵan. Qurylǵan betten birden 1989 jyly asharshylyq máselesin kóterdi. Sol «Ádilettiń» áseri bolar, 1991 jyly táýelsizdik qarsańynda Joǵarǵy Keńes arnaıy komıssııa qurdy. Budan jaqsy qorytyndy shyǵardy. 1992 jyly 31 mamyr asharshylyq qurbandaryn eske alý kúni etip belgilendi. Bul – mańyzdy oqıǵa. Biraq sol jyldan bastap 1997 jyl­ǵa deıin bul ataýly kún birde-bir ret atalǵan joq. Asharshylyq máselesin á degennen durys qolǵa alǵan úkimet ony ári qaraı jalǵastyrmady. Mysaly, ortalyq gazetterde komıssııanyń qory­tyn­dysy jarııalanyp, onda qazaq hal­qy­na qarsy jasalǵan genosıd, basqa da máseleler aıtyldy. Biraq odan ári damytylmady. Arnaıy is-sharalar kesheni oılastyrylǵan joq. Tek 1997 jyly Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kúni belgilendi. Asharshylyq sonyń tasasynda qaldy. Is júzinde bulardy bir-birimen salystyrýǵa kelmeıtin uǵym ǵoı. Saıası qýǵyn-súrginniń qasiret ekeni ras. Biz elde 120 myńdaı adam sottaldy, onyń 25 myńy atylyp ketti deımiz. Al asharshylyqtan 1917 jyldan 1933 jylǵa deıin 16 jyldyń ishinde bizdiń esebimiz boıynsha 4,5 mıllıon adam qurban boldy. Smaǵul Elýbaı bul eseptiń 5 mıllıonnan asatynyn aıtty. Sol qurban bolǵandardyń yqtımal tabıǵı ósimin eseptesek, 10 mıllıondaı adamnan aıyryldyq. Muny qalaı umytýǵa bolady? Ýkraındar sııaqty bir nátıjege jetýge bolar edi ǵoı. Ony istemedik. «Ádilet» uıymy birneshe ret konferensııa ótkizdi. Ǵalymdardyń bári qatysty. Birqatar usynys jasadyq. 31 mamyrdyń qarsańyndaǵy jumada ǵıbadat oryndarynda, mektepterde, mekemelerde asharshylyq qurbandaryn arnaıy eske alý kúnin ótkizeıik degen másele kóterildi. Sol kezdegi Bas múftı Á.Derbisáli  qoldap, juma namazynda ýaǵyz aıtyp, jaqsy túsindirdi. Keıin birtindep qala berdi. Sodan sońǵy ýaqytta ǵana Saıası qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurbandaryn eske alý kúni dep aıta bastadyq. Onyń ózinde durys elenip jatqan joq.

Evreılerdiń dúnıejúzi biletin holokostty zertteıtin ınstıtýty jáne arnaıy eske alý mýzeıi bar. Tolymdy maǵlumat beretin áserli mýzeı jasaǵan. Bizge de sondaı ınstıtýt quryp, janynan mýzeı ashý kerek. Biz – shejireshil halyqpyz. Qurbandardyń aty-jónin qal­py­na keltirýge bolady. Ǵylymı eńbek­terdi ári shejireshilerdiń málimetin paı­dalanyp, áseri ǵalamat mýzeı ashýǵa múm­kin­dik bar. Bul osynaý qasiretti túsiný úshin jáne is júzinde halyqty birlikke uıytý úshin mańyzdy.

Darhan QYDYRÁLI: Mýzeı týra­­ly durys aıttyńyz. Bizge de ur­pa­ǵy­myz umytpaı, taǵylym alatyn mýzeı kerek dep oılaımyz. Me­kem­tas aǵa aıt­qan jantúrshigerlik jaǵ­­daıdy bile ber­meıtin, ashtyqty sezin­­begen, bir úzim nan­nyń qadirin bil­meı­­tin býyn ósip kele jatyr. Al endi biz 1921 jylǵy asharshylyqty kóp eske­re bermeımiz. Kelesi jyly buǵan júz jyl tolady. Osy­­ǵan baılanys­ty qandaı jobalar oılas­tyrylyp ja­­tyr. Zııabek Ermuhan­uly, sóz kezegi ózi­­ńizde.

Zııabek QABYLDINOV: Elbasy óziniń maqalalarynda HH ǵasyrda qazaqtyń kórmegeni joq ekenin, ondaı qasiret basqa ulttardyń túsine de kirmegenin aıtqan edi. Asharshylyqty, saıası qýǵyn-súrgindi jeke-jeke zertteý kerek degenmen kelisemin. Onyń árqaısysyna jeke ataýly kún arnaýymyz qajet. Sebebi asharshylyq máselesi saıası qýǵyn-súrginniń kóleńkesinde qalyp qoıǵan sııaqty. Bizdiń oıymyzsha, asharshylyqty zerttegende ózimizdiń muraǵattardy ashý kerek, ár oblysqa ekspedısııa jiberip, sol asharshylyqty kór­gen kisilerdiń estelikterin jazyp alý kerek. Ýkraındar sııaqty ár ob­lys­qa arnalǵan «Qaraly kitap» jasaýy­myz qajet. Al endi bizdiń ınstıtýt ashar­shy­lyqty keńinen ashyp kórsetý úshin eks­perıment retinde Jambyl oblysyna qatysty eki tom estel­ikter jınaǵyn qurastyrdy. Sol jaq­taǵy adamdarmen baılanysyp, meto­do­logııalyq jaǵynan kómektestik. Jasy toq­­sannan asqan ata-ájelerimiz arasynda saýaldama júrgizip, qazaqtyń kózi­men asharshylyqtyń qalaı bolǵanyn sý­rettedik. Endi úshinshi tomy da daıyn­da­lyp jatyr. Bir-eki aıdyń ishinde shy­ǵa­ramyz.

Bilim jáne ǵylym mınıstri kelesi jyldan bastap gýmanıtarlyq baǵyttaǵy ınstıtýttardy bazalyq qarjylandyrýǵa kóshirip, olardyń elge kerek zertteýlermen aınalysýyna múmkindik jasaıtyndaryn aıtty. Bul – óte durys sheshim. Asharshylyq, qýǵyn-súrgin sııaqty taqy­ryp­tardy qandaı da bir jobalardyń sheńberinde qarastyrmaý kerek. Ondaı jobalardyń bári – sarapshylardyń qolynda. Eger olar qoldamasa, keıinge shegerile beredi.

Al endi qýǵyn-súrgin máselesine keletin bolsaq, eki-úsh aı buryn qoǵam qaıratkeri Sabyr Qasymov osy taqyrypqa qatysty arnaıy tujyrymdama jasaý kerek dep Prezıdent Ákimshiligine hat joldaǵan edi. Sodan osy másele bo­ıynsha tapsyrma Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtyna júkteldi. Jıyrma shaqty adamnan turatyn arnaıy komıssııa quryldy. Arnaıy tujyrymdama jasalyp, Prezıdent Ákimshiligine jiberildi. Jaqyn ýaqytta qarjy bólinse, myqty mamandardy tartyp, arhıvterdi aqtaryp, Qazaqstan terrıtorııasynda 1920-1950-jyldary bolǵan qýǵyn-súrgindi júıeli túrde zertteý kerek.

Aıgúl ISMAQOVA: Asharshylyq pen saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kúnin eki bólek belgileý kerek. Jas­tarǵa túsindirý, nasıhat júrgizý maq­s­at­ynda Nur-Sultan men Almaty qala­larynda asharshylyq qurbandaryna ar­nal­ǵan arnaıy oryndar bolýy kerek.

Alashorda – tuńǵysh saıası elıtamyz. Qoldary baılaýly zamanda-aq Lenın bastaǵan Keńes ókimetine Ahmet Baıtursynuly, Álıhan Bókeıhan, Álimhan Ermekovter bastap barǵan komıssııa shekaramyzdy bekitkenine bıyl tamyzda 100 jyl tolady. Osy syndy ult tarıhy úshin mańyzdy oqıǵalardy eske alyp, máselelerdi «Egemen Qazaqstan» gazetiniń kóterip otyrǵany quptarlyq.

Dál qazirgi kezde bizge kimniń ústi­nen kimniń qandaı hat jazǵany emes, ár qa­zaqtyń Otanǵa qandaı eńbek sińir­ge­ni, sińire alatyny mańyzdy. «Alash» degenimiz – Otanǵa qyzmet. Sondyqtan ulttyq kodtarymyzdy Alash­pen baılanystyrýymyz kerek.

Qazir ǵalymdarymyz eńbekterine qoldaý kútedi. Al arystarymyz abaqtyda jatyp-aq eńbekterin jazdy. Máselen, Maǵjan Jumabaev aıdaýda júrse de qazaq pedagogıkasyna eleýli eńbek sińir­di. Búgingi ǵalymdarǵa otanshyldyq jet­peı­tin sekildi. Halel Dosmuhamedov óziniń «Alaman» atty maqalasynda qazaqtyń bólinetini týraly jazǵan. Onyń aıtýynsha, jik jaqsy dúnıe emes. Al Otanǵa qyzmet etý alashtyqtardyń basty mindeti edi.

Asharshylyqtyń qoldan jasalǵany, ol Goloshekınniń jospary bolǵany belgili. Sondyqtan jastarǵa dál osy turǵydan aıtyp, jetkizýimiz kerek. Búgingi jas­tar­ǵa ne qajet? Alashtyqtardyń rýhy je­­tis­peıdi. Otandy súıý, Otanǵa qyz­met etý ár qazaq azamaty úshin basty abyroı bol­ǵan. Sondyqtan saıası qýǵyn-súr­gin qur­ban­daryn eske alý kúnin bólek bel­gi­leý qajettiligi bary anyq.

Oqýlyqtardaǵy kemshilik túzetilýge tıis

Sábıt ShILDEBAI: Búgingi jıyn jaqsy máseleni bastap otyr. Ár qaty­sý­shy tushymdy oılar aıtýda. Beıbit aǵamyzdyń asharshylyq qurbandaryn eske alý kúni qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kúni kóleńkesinde qaldy degen oıyn quptaımyn. Darhan Qydyráliniń «Egemen Qazaqstan» gazetiniń búgingi sanynda jaryq kórgen maqalasy osy otyrystyń jaqsy kirispesi der edim. Maqaladaǵy «zulmat jyldar», «jut jeti aǵaıyndy» degen uǵymdardy negizge ala otyryp, asharshylyqtyń alǵysharttary men sebepterin tarıhı kontekste qaras­ty­rýdy usynǵan. Asharshylyqqa 100 jyl demeı, ıaǵnı ony 1921 jyldan emes, 1918 jyldan bastap, ıaǵnı Túrkistan Res­pýblıkasy kezeńinen qarastyrǵan jón dep oılaımyn. Mustafa Shoqaı «Ke­ńester bıligindegi Túrkistan» atty eńbe­ginde Keńes ókimetiniń 1919 jylǵy deregine súıene otyryp, 1 mıllıon 114 myń qazaq ashtan qyryldy dep jazady. Al endi Túrkistan Respýblıkasynda komıssar bolǵan P.A.Kobozev ashtan qy­rylǵan adamdar sany respýblıka halqynyń 25 paıyzyn, ıaǵnı 1 mıllıon 900 myń adamdy quraıdy dep kórsetedi. Qalaı bolǵanda da, 1918-1919 jyldardaǵy Túrkistandaǵy asharshylyq kezinde 1 mıllıonnan asa qazaqtyń ashtan qyrylǵany – tarıhı fakt. Sondyqtan muny tutastaı qarastyrǵanymyz jón.

Asharshylyq máselesine keletin bol­saq, qazaq halqy birneshe asharshylyqty basy­nan keshirdi. 1918-1919 jyldary Túrkistan Respýblıkasyndaǵy, 1921-1922 jyldary Oral-Torǵaı oblystaryndaǵy, 1931-1933 jyldardaǵy, sonymen qatar Ekinshi dúnıejúzilik tusynda bolǵan 1943 jylǵy asharshylyq týraly áli kúnge deıin arnaıy zertteýler jasalmaǵan. Osy máseleniń bárin «ǵasyr zulmaty» degen uǵym sheńberde tutastaı qarastyrǵan jón sııaqty. Asharshylyq kúnine qatysty «Taǵzym men taǵylym» ıdeıasy keremet, qurbandarǵa Quran baǵyshtap, aza tutatyn kúndi jeke belgilese durys bolar edi dep esepteımin.

Jalpy, ár jyldaǵy zulmattyń sıpaty – ártúrli. 1918-1922 jyldardaǵy ashar­­shylyqty eshkim arnaıy uıym­das­tyr­ma­dy. Ol sol kezeńdegi Azamat soǵy­sy­nyń, jazalaý saıasatyna qarsy 1916 jylǵy kóte­rilis nátıjesinde bastaldy. Al 1921-1922 jyldardaǵy asharshylyq sol kezdegi qýań­shylyqpen tikeleı baılanysty.

Máskeýde Goloshekınniń Ortalyq komıtettiń Saıası bıýrosyna joldaǵan hat­tary men telegrammalaryn, ashar­shy­lyqqa baılanysty materıal­dar­dy izdegenimde asharshylyqqa qa­tys­ty qu­jattardyń barlyǵy Saıası bıý­ro­nyń «erek­she papkasyna» muqııat ty­ǵyl­ǵa­nyna kózim jetti. Muny qazaq azamattaryna bermeıtin de sııaqty. Saıası bıýronyń kún tártibinen kórgenimdeı, Goloshekın hattarynda qazaq halqynyń asharshylyqtan qınalyp jatqanyn jazyp, soǵan baılanysty kómek kórsetýdi suraıdy. Qazaqstanda ásker janynda kóptegen qoıma boldy ǵoı, sol qordan halyqqa azyq-túlik berýdi suraǵany bar. Alaıda OK Saıası bıýrosynyń qalaı jaýap bergeni beımálim. Bıýro she­shimderin «erekshe papkada» deıdi, al «erekshe papkadaǵy» materıaldardy tolyqtaı bermedi. Sondyqtan Ortalyq komı­tet­tiń qazaq jerindegi ahýaldan habary bol­ǵan joq, tek Goloshekınniń isi degen shyn­dyqtan alys. Aımaqtaǵy jaǵdaıdan Sta­lın­niń de habary boldy degen oıdamyn.

Ekinshi másele, qazaq halqynyń sanyna baılanysty. Bul arnaıy zertteýdi qajet etedi. О́ıtkeni halyqtyń naqty sanyna baılanysty statıstıkalyq derekter ártúrli. Asharshylyq aldynda 1928 jyly eldi okrýgterge, al 1930 jyly aýdandarǵa bólý saıasaty júrgizildi. Bul da zulmat sebepteriniń biri jáne tarıhnamada jeke zerttelýi kerek. Ákimshilik-terrıtorııalyq bólinis saldarynan qazaq­tar qaı aýdanǵa qaraıtynyn bilmeı abdy­rap qaldy. Arhıv máselesine de kesiri tıdi. Ýkraınadaǵydaı «Qaraly kitap» ti­zimin jasaý qıyn bolady. Qoryta aıtar bolsaq, asharshylyq kúnin jeke bel­gi­legen jón, sonymen birge memleket tarapynan arhıvke qatysty saıasat ta qaıta qa­ralýy kerek.

Araılym MUSAǴALIEVA: Aqmola men Qaraǵandy oblystaryndaǵy qýǵyn-súr­­gin jyldary qazaq tarıhynda úlken oryn aldy. Eki oblystyń malyn QarLAG-qa ótkizip, mal kolhozy men sovhozy uıym­das­tyrylǵan. Lagerdegiler mal baǵýmen aınalysqan. Búginde QarLAG-tyń qazaq aýyldaryna áseri týraly maqala jazyp jatyrmyn. Áriptesterimiz arhıvterde qujat joq degen pikir aıtyp jatyr. Men asharshylyqty zertteý úshin memlekettik baǵdarlama kerek degen oıdamyn. Má­se­len, Aqmola, Shyǵys Qazaqstan, Qaraǵandy oblystyq arhıvterinde met­rı­kalyq kitaptar bar. Onda otbasynyń barlyq múshesi tirkelgen. Kitaptar arab qarpimen jazylǵan. Ony oqý kóp ýaqytty qajet etedi. Aqmola oblystyq arhıv qyz­­met­kerleri qujattardy aýdarýǵa kó­mek­te­sýimdi suraǵan. Ol – uzaq prosess. О́ıt­ke­ni bir otbasyda 10 adamnan tir­kelgen. Degenmen, ony tolyqtaı aýdar­ma­sa da, sanap, jalpy sanyn bilýge múm­kin­dik bar.

Sheteldik zertteýshilerdiń kóbi ǵalym T.Omarbekovtiń eńbekterine silteme ja­saı­dy. Osy oraıda qazaq ádebıetin shetel tilderine aýdarýmen aınalysatyn Ulttyq aýdarma bıýrosy ǵalymnyń ki­tap­taryn nege aǵylshyn ne basqa til­der­ge aýdarmaıdy degen suraq týyndaıdy. О́ıt­ke­ni sheteldik áriptesterimiz tarapynan T.Omarbekovtiń eńbekterinen úzin­diler aýda­ryp berý týraly ótinishter jıi aıtylady.

Kóp jyldar boıy asharshylyq klımat saldarynan boldy degen tujy­rym­damaǵa qatysty derekter izdedim. QarLAG arhıvinen ǵalymdar daıyndaǵan klı­mattyq sıpattamany taptym. Onda 1931 jyly aımaqta qurǵaqshylyqtyń az bolǵanyn, al 1932 jyldary kerisinshe jaýyn kóp jaýǵanyn kóre alamyz. Qazaq­standa jut 1939 jyly bolǵan. Ǵalymdar jaýyn-shashyn deńgeıin de kórsetip otyrǵan. Iаǵnı sheteldik ǵalymdardyń asharshylyq klımat saldarynan boldy degen tujyrymdamasy – qate.

Kóptegen qujat oblys, aýdan arhıv­te­rinde ekenin de aıtyp ótken mańyzdy. Aýdan­dar qurylǵan kezde eń birinshi arhıv ashy­lyp otyrǵan. 1926 jyly «ALJIR» terrıtorııasynda birneshe qazaq aýyly bolǵan. Adam sany azaıǵanda «trýdposelok» salý nusqaýlyǵy berilgen. Mine, osy syndy má­limetterdi aýdandaǵy arhıvterden ala alamyz. Árıne Máskeýdegi qujattar ma­ńyzdy, ony bilý qajet, degenmen qazaq tarıhy oblystyq arhıvterde jatyr.

Danagúl MAHAT: «Egemen Qazaq­stan» gazetine osyndaı ózekti máse­leni kóterip otyrǵany úshin alǵy­sym­dy bil­diremin. Kezinde «Eńbekshi qazaq» ga­ze­tin Smaǵul Sádýaqasov basqarǵanda ózekti máseleler, oqshaý oılar aıtylyp, halyqtyń muń-muqtajyn joqtaǵan. Osy úrdisi búginde de jalǵasyn taýyp otyr dep bilemin.

Búgingi taqyryp bir­­ne­she jyldan kóterilip keledi. Qý­ǵyn-súrgin qurbandary kúni men asharshylyq qurbandaryn eske alý kúnin bólek qarastyrý basy ashyq másele eke­ni aıdan anyq. Ony talqylaǵanda my­nany eskergen jón. Keńes ókimeti jasaǵan qýǵyn-súrgin 1937-1938 jyldarmen aıaqtalmaıdy. Ol tipti, 1986 jylǵa deıin jalǵasty desek artyq aıtqandyq emes. Sondyqtan 1937-1938 jyldarda qýǵyndalǵan qazaq zııalylarymen shektelmeı, odan keıingi qýǵyndalǵandardy da eskerý kerek. Bir mysal keltireıin. Ke­zindegi Aqmola oblystyq gazetin bas­qarǵan Abylaı Muzdybaev Saǵadat Táshtıtovti, Bek Súleımenovti, Jaıyq Bek­turovty qyzmetke alǵany, Bek Sú­leı­me­novpen hat jazysqany úshin aıyptalyp, qýǵyndalǵan. Mundaı qazaq zııalylary óte kóp. Qýǵyn-súrgin taqyrybyn zertteýdi ári qaraı tereńdetip zertteý kerek. Ásirese halyqqa qyzmet etken kóptegen qarapaıym adamdar qýǵyndaldy. Solardy zertteý úshin bul máselelerdi bólek-bólek qarastyrǵan jón.

Asharshylyq pen qýǵyn-súrgin qur­ban­daryn qurmetteýde, olardy eske alýda bilim salasy mańyzdy rólge ıe. Ásirese tarıh oqýlyqtaryna mán bergen abzal. Taıaýda Prezıdent Q.Toqaev bilim júıesi, oqýlyqtardyń sapasy tý­raly jaqsy pikir aıtty. Osylardy eske­­re kele, óz isiniń mamandaryn tarta otyryp, tarıh kitaptaryndaǵy, oqý­lyq­­tardaǵy jiberilgen kemshilikterdi túzeýimiz kerek. Sondaı-aq bul salany jú­ıe­li túrde júrgizip, qýǵyn-súrgin men asharshylyqty bólek qarastyryp, ba­la­baq­shadan bastap balalardyń sanasyna si­ńi­rýge kúsh salsaq, nur ústine nur.

Júıeli jumystyń taǵy bir parasy – arnaıy ortalyq, zertteý ınstıtýty jáne mýzeı jumysyn retke qoıý. Shetelde mýzeı – jaı tamashalap qaıtatyn oryn ǵana emes, balalardyń, mektep oqýshylarynyń bilim alatyn, tarıhty naqty materıalmen sabaqtastyra qarastyratyn bilim orta­ly­ǵynyń biri. О́kinishke qaraı, qazirgi jas­tar kóp nárseden habarsyz. Táýel­siz­dik alǵan kezde asharshylyq pen qýǵyn-súr­gin qurbandaryn zerttep, kóptegen qundy eńbek­ter jazyldy. Búginde jastar solardy bile bermeıdi.

Arhıv derekterin zerttegende mynany eskerý kerek. Jazylǵan hattardan aqıqat máselesin anyqtaý, adamnyń oıyn bilý qıyn emes. Taıaýda Zeınolla Tóreǵojınniń buryn jarııalanbaǵan, 1928 jylǵy aqpanda jazǵan haty qolyma tústi. Ol tórt betten, alty tarmaqtan turatyn hatynda birneshe máseleniń basyn ashady. Máselen, Tóreǵojın úsh ret Goloshekınge hat jazǵan, sol kezde jasalǵan reformalardy naqty júrgizý úshin 15 mıllıon 500 myń som aqsha suraǵan. Qysqasy, arhıvterde osyndaı qundy málimetter óte kóp.

Gúlnur TО́LEPBERGENOVA: Asharshylyq pen qýǵyn-súrgin kúni bólek belgilenýi kerek degen pikirmen kelisemin. Bizdiń mýzeıde kóptegen jumys júrgizilip jatyr. Arhıv derekterin aqtarǵanda asharshylyq týraly estelikter zul­mat­ty bastan ótkergen kisilerden 1991-1992 jyldary alynǵanyn baıqadyq. Kýá­ger­ler talaı derekterdi aıtyp bergen. Muny da jaryqqa shyǵarý kerek. Osy oraıda mekteptegi tarıh kitaptarynda asharshylyq qalaı bolǵany, qansha adam qaza tapqany týraly derekter naqty kórsetilse degen tilegim bar. Osylar tolyqtaı aıtylsa, jas urpaq bul salaǵa janashyrlyqpen qaraıdy degen oıdamyn.

Asharshylyq qurbandaryna qaı kúni taǵzym etemiz?

Jıyn sońynda oǵan qatysýshylar kún tár­tibindegi máselege qatysty usy­nys­ta­ryn ortaǵa saldy.

Smaǵul ELÝBAI: Birinshi usynys. Saıası qýǵyn-súrgin qurbandary men asharshylyq qurbandaryn eske alý máselesine bólek kúnder belgilegen durys. Asharshylyq qurbandaryn eske alý kúnin 30 mamyrǵa, qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kúnin 31 mamyrǵa belgilegen jón. О́ıtkeni 15 jyldyń ishinde qyrylǵan 5 mıllıondaı qazaqqa, solardyń arýaǵyna qııanat jasamaýymyz kerek.

Ekinshi usynys. Mundaı alapat ashar­shy­lyq týraly jáne onyń qur­ban­da­ry­na taǵzym jasaý, ulyqtaý máselesi bizde kem­shin soǵyp jatyr. Zulmatqa arnalǵan Nur-Sultan men Almaty qalasynda eki eskertkish qoıyldy. Eskertkish jeke adamǵa da qoıylady ǵoı. Al halyqtyń jar­tysynan kóbi qyrylǵan bul náýbetke laıyǵy – memorıaldy keshen. Memorıal keshende tek 15 jyldyń kólemindegi aqtańdaqtar ǵana emes, jalpy qazaq tarı­hyndaǵy aqtańdaqtarǵa arnalǵan arnaıy zal uıymdastyrylsa degen usy­ny­sym bar. Onda qazaq halqynyń bas­tan ótkergen qasireti aıqyn kórsetilse. Balaýyzdan músin jasaıtyn sheberlerdi shaqyryp, eýropalyq úlgidegi mýzeıler tárizdi tarıhtaǵy sumdyqtardy «tirilte» alamyz. Mundaı mýzeıdiń áseri erekshe, tár­bıelik máni mol bolmaq.

Mámbet QOIGELDI: Genosıd degenimiz ne? Halyqaralyq qujatta bylaı delingen: «Eger ulttyń belgili bir áleýmettik tobyn maqsatty túrde, júıeli túrde joıýǵa baǵyttalǵan saıasat – genosıdtiń kórinisi». Patsha zamanynda zııalylarymyzdy maqsatty túr­de qýdalady. Keńes ókimeti ony jal­ǵastyrdy. Barlyǵyn qyryp, joıdy. Patshalyq bılik bizdiń baılardy, aýqattylardy, moldalardy, ımamdardy, ıshan­dardy jek kórdi. Keńes ókimeti de sony jalǵady. Al bul genosıdtiń kórinisi emes pe? Osy jerde taǵy bir nársege kóńil aýdarýymyz kerek. Genosıd – bizdiń tarıhymyzdyń bir bóligi.

Ekinshi másele, «Alash» qozǵalysy, «Alash» partııasy, Alashorda úkimeti – jalqy qubylys. Onyń ornyn umytý múmkin emes. Ol ulttyń kemeldigin, birneshe ǵasyrlyq damýynyń nátıjesin, ulttyń bolashaǵyn kórsetedi. Alash ıdeıasy ólgen joq. Ol – janymyzda, otansúıgish qazaqtyń basynda, oıynda, sanasynda, júreginde. Ony eshkim óltire almaıdy.

О́kinishtisi, Qazaqstanda Alashordany jan-jaqty kórsetetin mýzeı joq. Ahmet Baıtursynulynyń mýzeıine qatysty aıqaı-shý osy kúnge deıin jalǵasyp keledi. Eń bolmasa, sol ǵımaratty Alash mýzeıine aınaldyrýǵa múmkindigimiz bar ǵoı. Mine, bul – bizdiń úlken kemshiligimiz.

Talas OMARBEKOV: Ashar­shy­lyq­ty saıası qýǵyn-súrginnen bólip qarastyrý kerek degen áńgime aıtylǵaly kóp boldy. Biraq naqty usynys kerek. Mysaly, qasiret kúnin qashanǵa bel­gi­leýge bolady? Turar Rysqulovtyń 1923 jylǵy 9 naýryzda jazylǵan haty bar. Onda sumdyq derekter aıtylady. Qoǵamda Turarǵa qatysty kózqaras ár­túrli. Sondyqtan men «Altaýdyń haty» jazylǵan kúndi usynamyn. Hat avtorlarynyń bári repressııaǵa ushy­ra­dy. Júsipbek Arystanov qana zorǵa aman qaldy. Qol qoıǵandardyń bári qýǵyndaldy. Sol kezeńde 800 myń qazaq sharýashylyǵynan 450 myńy ǵana qaldy. Iаǵnı 350 myń sharýashylyq joıylyp ketti. 4 mıllıon 800 myń qazaqtyń jartysy qyryldy. Munyń bári – tarıhı fakt. Osy «Altaýdyń haty» 1933 jyly 24 aqpanda jazylǵan. Osy kúndi qýǵyn-súr­gin qurbandaryn eske alý kúni retinde usy­namyn.

Ekinshi usynys. Germanııaǵa barǵanda bir nársege tańǵaldym. Bonn qalasynda nemis tarıhshylary fashısterge arnalǵan mý­zeıge apardy. Kirip barǵanda Gıtlerdiń mú­sini tur. Arǵy jaǵynda, ekin­shi bólmede Os­vensımdegi gaz kame­ra­synyń kóshirmesi qo­ıylǵan. Túrmedegi, konslagerdegi kıim­der, aıaqkıimder, adam terisinen ja­sal­­ǵan zattar – qasiretti kezeńniń aıǵaq zat­tary qoıylǵan. Nemis tarıh­shylary muny jas urpaq sabaq alý úshin kerek dep esepteıdi.

Beıbit QOIShYBAEV: Qazaqty qyrǵan – qylmystyq saıasat. 1925 jylǵy Aq­meshit sezinde kóshpendiler sha­­­rýa­shylyǵyn damytý, olarǵa kómektesý máselesi talqylanǵan. Goloshekın kelgen soń sonyń bárin joqqa shyǵardy. Is júzinde qylmystyq saıasatty júzege asyryp, halyqty qyrǵynǵa ushyratty. Sondyqtan bul – halyqty qyrý saıasaty bolyp shyqty. 1917-1930 jyldar ara­ly­ǵyndaǵy júrgizilgen saıasat ha­lyq­ty ulttyq apatqa ushyratty. Osy­ny moıyndap, alǵa shyǵarý kerek. Sondaı-aq arnaıy zertteý ınstıtýtyn quryp, asharshylyq qurbandaryn eske alatyn úlken mýzeı jasaý máselesin kóterý kerek.

Aıgúl ISMAQOVA: Alash mýzeıin ashýdy da, asharshylyq mýzeıin ashýdy da qoldaımyn. Biraq olardy qur ǵımarat qana emes, stýdentter men mektep oqýshylaryna dáris oqıtyn tiri mýzeıge aınaldyrǵan jón. Alash mýzeıi ashylmasa, qazirgi jastardy Otanǵa qyzmet etýge, otannyń patrıoty retinde tárbıeleı almaımyz.

Bıyl 26 tamyzda Álıhan Bókeıhan, Ahmet Baıtursynuly, Álimhan Ermekov bastaǵan Alash zııalylarynyń shekaramyzdy bekitip bergenine 100 jyl bolady. Osy oqıǵany nasıhattaý úshin bul tarıhı datany erekshe atap ótý kerek. Soǵyssyz, qantógissiz shekaramyzdy bekitip bergenin bilý – paryzymyz.

Sábıt ShILDEBAI: 1992 jylǵy Joǵarǵy Keńes janyndaǵy komıssııa óte jaqsy jumys istedi. Sol komıssııanyń qorytyndylaryn, jumystaryn tolyq ja­rııalap, sol jumysty ári qaraı jal­ǵas­­tyrý kerek. Aldaǵy ýaqytta bir­le­se otyra jumys isteýge den qoıyp, ǵy­lymdy uıymdastyrýǵa baılanysty máseleni kó­ter­gen durys sekildi.

Araılym MUSAǴALIEVA: Jalpy, asharshylyqty ulttyq qasiret re­tinde zertteý aıqyndalyp, memleket tarapynan memlekettik baǵdarlama qabyldansa degen tilegimiz bar. Bul – ǵy­lymı jobanyń aıasynda sheshiletin másele emes. Sondyqtan memlekettik baǵ­dar­lamaǵa Tarıh ınstıtýty ǵana emes, ǵalymdar, ártúrli saladaǵy ǵalymdardyń bári enip, osy máseleni tereń zerttep, arhıv derekterin, metrıkalyq kitaptardy aqtaryp, naqty málimetter shyǵarylsa jón bolar edi. «Ár qazaq meniń jalǵyzym» demekshi, ashtyqtan qyrylǵan ár qazaq ar­ýaǵynyń aldynda jaýaptymyz dep esep­teı­min.

Danagúl MAHAT: О́tken ǵasyrdyń tarıhy óte kúrdeli bolǵandyqtan, ony júıeli túrde zertteýge mańyz berýimiz kerek. Urpaqty ulttyq tarıhpen tárbıeleý úshin oqýlyqtar retke keltirilip, mýzeı­ler ashylǵany abzal. Búgingi kún tártibindegi máse­leler bıliktiń de nazarynda tur. Sony barlyq ǵalymdar men muǵalimder, zııa­ly qaýym qoldaýymyz kerek degen pi­kirdemin.

Darhan QYDYRÁLI: Rasynda, 1992 jyldan beri tarıhymyzdaǵy aqtańdaqtardy zertteý barysynda kóp­te­gen jumys atqaryldy. Alǵashqy ko­­mıssııa da nátıjeli jumys istedi. So­­nyń múshesi bolǵan aǵalarymyz bú­gin­gi jıynǵa qatysyp otyr. Kórkem týyn­dylarda, ǵylymı eńbekterde bul taqyryptar júıeli zerttelip kele jatyr. Áli de aıtylatyn másele kóp. Búgingi jıyn sonyń bir parasy boldy dep oılaımyn. Halqymyzdyń basyna endi mundaı zoba­lań zulmat túspesin dep tileımiz.

Daıyndaǵandar

Raýan QABIDOLLA,

Orynbek О́TEMURAT,

Abaı ASANKELDIULY,

Svetlana ǴALYMJANQYZY,

«Egemen Qazaqstan»