Suhbat • 05 Maýsym, 2020

Sáken Dildahmet kıikti qorǵaý, Aral, qoryqtar men ulttyq parkter týraly

1260 ret kórsetildi

5 maýsym - Dúnıejúzilik qorshaǵan ortany qorǵaý kúni. Jerdiń árbir turǵyny beıjaı qalmaýy tıis bul kúni ártúrli ekologııalyq aksııalar men túrli jármeńkeler uıymdastyrylady. Osy oraıda Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıtetiniń baspasóz hatshysy Sáken Dildahmetpen suhbattastyq. Áńgime barysynda elimizdegi sany kóp jabaıy janýar kıik týraly, Aral aımaǵyndaǵy sekseýil otyrǵyzý prosesi jáne Kaspıı teńizindegi ıtbalyqtar týraly aıtyldy. Sondaı-aq Sáken Dildahmet aldaǵy jazda qazaqstandyqtar barýǵa bolatyn elimizdegi ulttyq parkterdiń úzdik bestigin usyndy.

– Atalǵan komıtet nemen aınalysady?

– Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıteti Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń quramyna kiredi. Komıtettiń basty maqsaty – janýarlar men ósimdikter dúnıesiniń ósimin molaıtý, saqtaý jáne qorǵaý, sondaı-aq erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtarda jan-janýarlardy qorǵaý jumysymen aınalysady. Jalpy aıtar bolsaq, Qazaqstannyń florasy men faýnasyna jaýapty memlekettik uıymnyń biri. Bul komıtetke 53 vedomstvolyq baǵynysty uıymdar kiredi, bunyń ishinde ulttyq parkter men qoryqtar, rezervattar men oblystyq aýmaqtyq ınspeksııalar, balyq ósirý zaýyttary, budan bólek seleksııalyq jáne orman ornalastyrý mekemesi kiredi. Osyndaı óte úlken elimizdiń tabıǵı resýrstaryn molaıtýmen aınalysatyn mekeme.

– Jyl saıyn «Kıik» keń aýqymdy tabıǵat qorǵaý aksııasy ótedi. Bıylǵy jylǵy nátıje qalaı? Jalpy jyl saıynǵy nátıjelerin salystyryp ótseńiz...

– Kıik elimizdiń 10 oblysynyń aýmaǵynda meken etedi. 2019 jylǵy sanaq boıynsha kıiktiń basy – 334400 basty quraıdy. Bıyl sáýir aıynda sanaq ótkizýimiz kerek edi. Biraq karantınge baılanysty kúzge aýystyrdyq. Qazaqstannyń qyzyl kitabyna enbegen, ańshylyq túrge jatatyn, retteletin janýar. 2023 jylǵa deıin kıikti atýǵa tyıym salyndy. Salynýynyń basty sebepterine toqtalyp ótsek. 2015 jyly 200 myńǵa jýyq kıik qyrylyp, sany kúrt azaıdy. Kıiktiń sanyn molaıtý úshin memleket osyndaı moratorıı jarııalady. Orman sharýashylyǵy komıteti men 14 oblystyq aýmaqtyń ınspeksııasy jáne «Ohotzooprom» mekemesi kıikti jáne Qyzyl kitapqa engen janýarlardy qorǵaýmen aınalysady. Bıyl 15 sáýir men 15 mamyr aralyǵynda Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar jáne Ishki ister mınıstrligi, Ulttyq qaýipsizdik komıteti birlesip, «Kıik» atty keń aýqymdy tabıǵat qorǵaý aksııasyn bastady. Bul aksııaǵa orman sharýashylyǵy komıteti tarapynan 200 ınspektor, 64 joǵarǵy jyldamdyqta júretin avtokólik, 6 blok-post, sonymen qatar 16 birlik kýng, 5 birlik motosıkl jáne bıyl qorǵaý jumystaryna pılotsyz ushatyn apparattardy qoldanyp jatyrmyz. Negizgi maqsat – bul aksııa kezinde kıik múıizine degen suranysty tyıý. Qazirgi tańda kıik múıiziniń kontrabandalyq jolmen shetel asyp jatqany úlken problemaǵa aınaldy. Bul ispen aınalysatyn uıymdasqan toptar bar, aýyl-aımaqta kıikti atyp, múıizin jınaıtyndar bar. Tipti, qabyrǵalarǵa arnaıy habarlama ilip, ártúrli satý saıttarynda «kıiktiń múıizin satyp alamyz» degen habarlamalar jarııalanady. Osyndaı tizbektelgen tirlikpen aınalysatyn azamattardy anyqtaý maqsatynda osy aksııa bastalǵan bolatyn. Ishki ister organdary óz quzireti shebinde jumystaryn atqarady. Shyǵys medısınasynda keńinen qoldanylǵandyqtan Ulttyq qaýipsizdik qyzmeti, onyń ishindegi shekara qyzmeti Qazaqstannyń shekarasynan kontrabandalyq jolmen shekaradan shyǵý faktilerin anyqtaıdy. Aksııa bastalǵaly beri 6 kıikti zańsyz satýdyń brakonerlik faktisi tirkeldi, 27 týshasy jáne 697 múıizi tárkilendi. Qarap otyrsaq, aksııa barysynda osyndaı keń kólemdi tabıǵat qorǵaý zańnamasyn buzýshylyqtar anyqtalýda. Keshe ǵana Batys Qazaqstan oblysynda 200-den asa kıiktiń múıizin zańsyz satqan azamattar ustaldy.

654

Kıiktiń múıizi tek qana tekesinde bolady. Eger tekeleri kóp kólemde atylatyn bolsa, onda kıikterdiń sany óspeıdi. Bul tikeleı kıikterdiń genofondyna áser etedi. Sondyqtan da jalpy orman sharýashylyǵy komıteti jyl boıy kıikti qorǵaýmen aınalysady. «Ohotzooprom» mekemesi kıikter tóldegen ýaqytta qorǵaý jumystaryn barynsha kúsheıtedi. Nege deseńiz, kıiktiń analyqtary bólek-bólek jınalyp, ózderi tóldeıdi. Al olardan 4-5 shaqyrym alshaqtyqta atalyqtary shyǵyp ketedi. О́zderi jyrtqysh ańdar men qustardan qorǵaý jumystaryn júrgizedi. Sol kezde toppen jınalǵan tekelerge brakonerlerdiń kózi túsedi. Sol ýaqytta kıikterdi baqylaıtyn mobıldi top qurylady, ınspektorlar kúndiz-túni qorǵaý jumystaryn júrgizedi. Budan bólek, qys mezgilinde kıikterdiń oınaq merzimi bastalady. Sol kezde kıiktiń tekeleri urpaq jalǵastyrý prosesine qatysqandyqtan boıyndaǵy kúsh-qýaty ketip, álsireıdi. Sol sátte brakonerler de ózderiniń jymysqy oılaryn iske asyrý úshin iske kirisedi. Tekeniń artynan qýýdyń qajeti joq, álsizdenip jatqanda múıizderin kesedi.

654

Kıiktiń ereksheligi – múıizi tikeleı bas súıegimen baılanysqan. Mysaly, maraldyń múıizin kesip tastasań qaıta ósip shyǵady. Al kıikter óte sezimtal ań bolǵandyqtan, qansyrap óledi.

 

2015 jyly kıiktiń qyrylý sebebi

– 2015 jyly kıikter jappaı qyrylǵan kezde halyq ishinde alyp-qashpa áńgime órbidi. Qyrylý sebebin – geptıl dep keltirdi. Úkimet tek qazaqstandyq veterınarııa jáne ǵylym mamandaryn ǵana emes, Reseı, Frankfýrt, Ulybrıtanııa mamandaryn shaqyrtyp, zertteý jumystaryn júrgizdi. Synamalardyń nátıjesi boıynsha kıikterdiń jappaı qyrylýyna áser etken bul pasterellez degen aýrý boldy. 2015-2016 jyldary Ulybrıtanııanyń veterınarlyq ınstıtýty zertteý júrgizgen kezde Qazaqstandaǵy kıikterdiń qyrylýyna sebep pasterellez ekenin dáıektep ótti. Kıikter qyrylǵan kezde Germanııadan arnaıy túsirilim toby keldi. Derekti fılm túsirip, Oskardan júldeli boldy. Osylaısha qazaq dalasynda bolǵan ekologııalyq problemany búkil álem nazaryna usyndy.

2015-ten beri jyl saıyn kıiktiń tóldeý maýsymy kezinde veterınar mamandary túrli aýrý oshaqtaryna zertteý júrgizedi. Árıne, búgingi kúni Qazaqstandaǵy barlyq aýrý oshaqtaryn baqylaý úshin óte úlken qarajat kerek.

Álem boıynsha kıik popýlıasııasynyń 95%-y Qazaqstanda meken etedi

Álemde kıikterdiń 5 popýlıasııasy ǵana bar. Bir popýlıasııasy Reseıdiń Kalmykııa elinde, sany 4-5 myńnan aspaıdy. 2020 jyly kıik Reseı Federasııasynyń qyzyl kitabyna engizildi. Ekinshi popýlıasııasy – Mońǵolııada, onyń da sany sol shamalas. Al qalǵan 3 popýlıasııa Oral, Betpaqdala, Ústirtte meken etedi. Búkil dúnıejúzilik jabaıy janýarlar qory sońǵy 30 jylda búkil álemniń jabaıy janýarlarynyń qanshalyqty joıylǵany jóninde taldaý júrgizdi. 60 paıyzǵa jýyq jabaıy janýarlar joıylyp ketken. Eń basty sebep – antropogendik faktor.

Batys Qazaqstan oblysynda Oral popýlıasııasynyń sany óskeni jaqsy baıqalady. Olardy saqtaý maqsatynda Bókeı Orda rezervatyn qurý úshin usynystarymyzdy berip jatyrmyz. Rezervat qurylsa terrıtorııasynda kıikter meken etedi, qorǵaý jumysyna qosymsha ınspektorlar qosylady. Basty maqsatymyz – kıikterdiń sanyn belgili bir deńgeıge deıin kóbeıtip alýymyz kerek. 2015-tegi jut qaıtalanbaýy kerek. Kıik ózi tez kóbeıetin janýar, mysaly kóktemde týylǵan analyq tól qysta proseske qatysyp, kóktemde tólin beredi. Al tekeleri tek eki jyldan keıin ǵana urpaq berýge jaramdy bolady.

– Aral aımaǵyndaǵy landshafttyń shóleıttený prosesi júrip jatqany belgili. Osynyń aldyn alý úshin qandaı amal jasap jatyrsyzdar?

– Orman sharýashylyǵy komıteti 2007 jyldan beri Aral teńiziniń qurǵap qalǵan tabanyna Qyzylorda oblysyndaǵy jergilikti orman sharýashylyqtarymen birge orman otyrǵyzýda. Eger Qyzylorda oblysyna barsańyz, aýyldardyń qum astyna ketip jatqanyn baıqaýǵa bolady. Ony toqtatýdyń bir ǵana joly – sekseýil egý. Bir sekseýildiń aǵashy, túp-tamyry 4 tonnaǵa jýyq qumdy ustaıdy. Jyl saıyn Aral teńiziniń tabanynan 100 mln tonnaǵa jýyq tuz, qum atmosferaǵa kóteriledi eken. Ǵalymdardyń ózderi Aral qumynyń Antarktıdaǵa jetkenin anyqtaǵan. Qum kóshýin toqtatatyn bir ǵana jol – sekseýil egý. 2017 jyly Qazaqstan Koreı Respýblıkasymen ortaq joba bastady. Bul jobaǵa koreı orman qyzmetiniń mamandary qatysty. Joba maqsaty – Aral teńiziniń qurǵap qalǵan tabanyna fıtoorman mılerasııa jumystaryn júrgizý. Iаǵnı, sekseýil otyrǵyzý. Koreıa memleketi Qazaqstanǵa 1 mln dollardan asa ınvestısııa quıdy. 2018-2020 jyldary ortaq joba aıasynda 13 myń 300 ga aımaqta sekseýil otyrǵyzdyq. 5 mln-ǵa jýyq sekseýil kóshetteri otyrǵyzyldy. Bul otyrǵyzý jumystary qys túser aldynda jáne kóktemde boldy. Aral teńizin aýmaǵynda eshqandaı sý joq. Tabıǵı jolmen orman otyrǵyzyldy. 2007-2020 jyldary aralyǵynda jalpy Aral teńiziniń túbine 91 myń ga aýdanda sekseýil kóshetteri otyrǵyzyldy. 2007-2008 jyldary otyrǵyzylǵan kóshetter búginde ný ormanǵa aınalǵan.

Qazaqstan sekseýildi brendke aınaldyrýy kerek

–Elimizdiń búkil terrıtorııasynyń 4,7 paıyzyn orman qory quraıdy. Sol orman qorynyń 50 paıyzy – sekseýilder. Qazaqstanda sekseýildiń úsh túri bar: qara, aq, zaısandyq. Qara sekseýil 80 paıyzdan asa aýmaqta keń taralǵan. Jyl saıyn 9 myń gektar aýdanda sekseýil kóshetteri otyrǵyzylady, 20 myń ga aýdanda sekseýil dánderi sebiledi.

654654

2014 jyly Qazaly aýdanynda sekseýil pıtomnıgin ashqan bolatynbyz. Osy sekseýil pıtomnıgi jyl saıyn 5 myńǵa jýyq sekseýil kóshetterin daıyndaıdy. Sol jerdegi kóshetter Aral teńiziniń túbine otyrǵyzylady. Ortalyq Azııada sekseýil ormanynyń eń kóp kólemi Qazaqstan jerinde. Brakonerlik ár salada bar. 2017 jyly sekseýildiń satylýyna tyıym salyndy. 2023 jylǵa deıin kesýge moratorıı salynǵan. Meıramhanalarda káýap jasaý úshin qoldanylsa, aýyldy aımaqtarda otyn kózi retinde qoldanylady. Reseıge barsańyz - aqqaıyńdarymen, Japonııa eli sakýrasymen maqtanady. Búkil Ortalyq Azııada eń kóp taraǵan bul Qazaqstandaǵy sekseýil, elimizdiń brendine aınalýy tıis. Ol úshin onyń mańyzdylyǵyn, bir sekseýildiń qasıeti qandaı ekenin túsiný kerek.

– Qazaqstandaǵy qoryqtar men ulttyq tabıǵı parkterdegi jaǵdaı týraly ne aıtasyz? Infraqurylymy qalaı damyp jatyr?

– Ulttyq parkter, qoryqtar, rezervattardyń barlyǵy erekshe qorǵalatyn tabıǵı aımaqtar dep atalady. О́te úlken júıe. Qazaqstannyń búkil terrıtorııasynyń 9 paıyzyn erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtar alyp jatyr. Bul erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtar – Qazaqstannyń jabaıy tabıǵatyn, ósimdik jáne janýar álemin saqtaýda. Elimizde 13 ulttyq park, 10 qoryq bar, 5 rezervatymyz jáne 50-ge jýyq qoryqshamyz bar. Osy aýmaqtarda Qazaqstannyń jan-janýarlary meken etedi.
Ekotýrızmdi damytý maqsatynda búgingi kúni bizde qoryqtar men ulttyq parkterde týrıstik marshrýttar jasalýda. Sońǵy 5-7 jylda vızıt ortalyqtary ashyldy. Kez kelgen ulttyq parkke kirmes buryn, ony tanyp-bilý vızıt ortalyqtan bastalady. Interaktıvti, vızýaldy túrde tanysqan soń arnaıy belgilengen týrıstik marshrýttar boıynsha kelýshiler ózderi aralap kóredi. Erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtar týraly zańyna sáıkes Ulttyq parkterde qysqa merzimdi týrıstik rekreasııalyq  jumystardy iske asyrý úshin qysqa merzimde – 5 jylǵa, uzaq merzimde  49 jylǵa deıin jalǵa beriledi. Sol jerlerge týrıstik obektiler soǵylady. Jalpy ınfraqurylymdyq damýy jyldan-jylǵa ósip keledi. Basty maqsat – bul ulttyq parkter men qoryqtarda meıramhana, qonaq úı salý emes, kez kelgen azamat parkke kelgen kezde jabaıy tabıǵatpen baılanysta bolýy kerek. Jabaıy tabıǵattyń ásem landshaftaryn kórip, jabaıy janýarlardy baqylap, erekshe ekologııalyq baılanysqa túsýi kerek. Batys elderinde ulttyq parkke kelgende tabıǵatpen jeke baılanysta bolyp, pálsafalyq oılarǵa erik beredi. Osyny durys túsinýimiz kerek. Ulttyq parktiń terrıtorııasy káýap jasap, oıyn-saýyq quratyn jer emes. Ulttyq parkterdiń fılosofııasyn halyqqa jetkizýimiz kerek. Odan bólek muny bıznes ókilderi túsinýi kerek. Halyqaralyq standartqa saı bolý úshin damytý jumystary júrgizilip jatyr. Degenmen, ınfraqurylymdy damytamyz dep jabaıy tabıǵatty qurtyp almaýymyz kerek.

 Jalpy bizde 13 ulttyq park bar. 10 qoryǵymyz bar. Kez kelgen azamat baryp, tamashalaı alady.

– О́tken jyly ınspektor Erlan Nurǵalıev ólimi eldegi brakonerlermen kúrestiń osal tusyn kórsetip bergendeı. Qorshaǵan ortany qorǵaımyn dep júrip qaza tapqan ınspektorlardyń qaýipsizdigine kim jaýapty?

2019 jyly Qazaqstan Respýblıkasynyń Qylmystyq jáne Qylmystyq-prosestik kodeksterine ózgertýler engizildi. Birinshiden, brakonerlik úshin jaza qatańdatyldy. Iаǵnı, 12 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý. Ekinshiden, ınspektorlardy tehnıkamen qamtamasyz etý máselesi. Inspektorlar brakonerlerdi ustap, olardy jetkizýge quqyq aldy. Buryn brakonerlerdi ustaǵan kezde tabıǵatty qorǵaý ınspektorlary mindetti túrde Ishki ister organynyń qyzmetkerlerin kútýi tıis edi. Sondaı-aq qarý qoldanýǵa múmkindik berdi. Inspektordyń ómirine brakoner qaýip tóndiretin bolsa nemese shabýyl jasap, densaýlyǵyna zaqym keltiretin bolsa, sonyń qaýip deńgeıiniń kategorııasy engizildi. Budan bólek Qylmystyq kodekstiń 339-337 Baptary keńeıtildi. Osy ýaqytqa deıin brakoner ustaǵan kezde sot sheshimi boıynsha olar shartty túrde ǵana jazalanatyn edi. 2017 jyly kıik ustaǵan brakonerlerge sottyń sheshimimen aıyppul salynady. Mysaly, 10 mln dep alatyn bolsaq ol bul somany bir kúnde tólep tastap, kelesi kúni brakonerlikpen aınalysady.

654654

Budan bólek ınspektorlardyń tehnıkamen qamtamasyz etilýi, jeke qorǵaý quraldary men avtokólikterdiń joǵary jyldamdyqta bolýyna baılanysty ózgerister engizildi.

Komıtetke tıesili «Ohotzooprom» mekemesinde 200-ge jýyq ınspektor 10 oblystyń aýmaǵynda 123 mln ga jerdegi kıikti jáne basqa da qyzyl kitapqa engen sırek kezdesetin janýarlardy qorǵaýmen aınalysady. Osy ınspektorlar byltyr arnaıy oq ótpeıtin keýdeshemen qamtamasyz etildi.

Qazaqstannyń búgingi tabıǵatyn, ańyn, qusyn, ormanyn 700-ge jýyq ınspektor qorǵaıdy. О́te úlken aýmaqta osynsha adam ǵana jumys isteıdi. Bir ınspektorǵa 100-150 myń ga alqap berilýi múmkin. Árbir ınspektor ózine qandaı jaýapkershiliktiń artylǵanyn biledi. Sáıkesinshe, ol jumysyn barynsha tııanaqty oryndaýǵa jáne ózin qorǵaýǵa mindetti.

– Qyzyl kitaptyń tizimine jańadan enip jatqan jan-janýarlar bar ma?

– Qyzyl kitap degenimiz joıylyp bara jatqan janýardyń pasporty desek bolady. Qyzyl kitapqa janýarlardy engizý úshin nemese shyǵarý úshin kem degende 3-4 jyl ǵylymı-zertteý jumystary júrgiziledi. Arnaıy mekemeler men ınstıtýttar jabaıy ańnyń nemese ósimdiktiń meken etetin ortasynda jyl saıyn baqylaý jumystaryn júrgizip, sheshim qabyldaıdy. Mysaly, 2017 jyly kýtým degen balyqty Qyzyl kitaptan shyǵarýǵa Balyq sharýashylyǵy ınstıtýty mamandaryna usynys bildirildi. Elimizdiń Qyzyl kitabyna jolbarysty, prjevalskıı jylqysyn, qabylandy engizý boıynsha usynystar berilip jatyr. Endi arnaıy zańǵa sáıkes zoologııalyq komıssııanyń otyrysy ótip, olar sheshimin bergen kezde usynystar qabyldanýy múmkin.

– Aqtaý qalasynda Kaspıı ıtbalyǵyn zertteý jáne ońaltý ortalyǵy ashylǵanyn habarlaǵan edińizder. Sol ortalyqtyń jumysy qalaı júrip jatyr?

– Ortalyq 2019 jyldyń tamyzynda ashyldy.  Ortalyqty ashýǵa at salysqan «Sabı» qaıyrymdylyq qorynyń  negizin qalaýshy fılantroptar - Ásel Tasmaǵambetova men Keńes Rakıshev jáne Ortalyq Azııa ekologııalyq zertteýler ınstıtýty boldy. Basty maqsaty – Kaspıı teńiziniń aýmaǵynda kóp kezdesetin aýrý-syrqaýy bar ıtbalyqtardy emdep, tabıǵı ortasyna qaıta jiberý. Bıyl da tólderdi sol jerde beıimdeý sharalary jasalǵan bolatyn.  Kaspıı ıtbalyǵy brakonerlik balyq aýlaryna túsip jatady. Odan keıingi másele Kaspıı teńizinde óte úlken kemeler júredi. Sonyń astynda qalyp qoıǵan ıtbalyqtar túrli jaraqat alyp, jaǵaǵa óli ıtbalyqtar shyǵyp jatady.

654564

Negizi Kaspıı ıtbalyǵy Qazaqstanda meken etetin jalǵyz teńiz sútqorektisi. О́zi – endemık, álemde mundaı túri joq. Osy Kaspıı teńizi aýmaǵyndaǵy bes memlekettiń aýmaǵyna baryp turady. Eń kóp baratyn jáne tóldeıtin jeri – Qazaqstan. 4 elde Kaspıı ıtbalyǵy Qyzyl kitapqa engizilgen. Bir aı buryn Reseıde engizildi. 2019 jyly Qazaqstan men Reseı memleketiniń ǵylymı ınstıtýttary 5 jyldyq baǵdarlamaǵa qol qoıdy. Basty maqsat – Soltústik Kaspıı akvotorııasyndaǵy ıtbalyqtyń popýlıasııasyn zertteý.  Qazirgi tańda ekologııalyq mekemeler men Kaspıı teńizi tarapynan usynys engizildi. Kaspıı teńizinde ıtbalyqqa arnap rezervat nemese qoryq ashý usynyldy. О́te qajetti dúnıe. Itbalyqtardyń ólimine úlken kemeler áser etedi. Qysqy mezgilde ıtbalyqtar muzǵa tóldeıdi. Olar júze almaıdy. Sol mezette kemeler myjyp ketedi de, kóktemde jaǵaǵa qalqyp shyǵady. Sondaı-aq Kaspııdiń ekojúıesi álsiregenin aıtpaı ketýge bolmas. Munaıdyń ıgerilýi, tógilip jatqan qaldyqtar sýdaǵy balyq resýrstaryna keri áserin tıgizýde.

– Qazaqstandyqtardyń qorshaǵan ortaǵa degen mádenıetin qalaı qalyptastyrýǵa bolady?

Qarapaıym dúnıeden bastaý kerek. Temeki shekseń tastama, saǵyz shaınasań túkirme, árbir adam osyndaı qarapaıym qadamdardan bastaýy tıis dep oılaımyn. Dalany úı dep túsinýimiz kerek. Seniń aýa jutýyńa, ómir súrýińe tabıǵat áserin tıgizip jatyr emes pe? Sý jáne bizdi qorshaǵan orta taza bolmaǵan jaǵdaıda túrli aýrýǵa shaldyǵýymyz múmkin. Bul tabıǵı ortanyń mańyzdy sheshýshi faktory. Eń basty aksentti jas búldirshinderge qoıamyz. Aýyldyq mektepterde «Kıiktiń dostary» sııaqty  arnaıy klýbtarymyz bar. Jyl saıyn ulttyq parkter men qoryqtar sherýi ótedi. Bıyl oqýshylar úshin onlaın uıymdastyrdyq. Negizi halyqtyń mádenıeti men turmysy qanshalyqty joǵary bolsa ekomádenıet te sonshalyqty qalyptasady dep oılaımyn. Tabıǵatty úı dep túsingen árbir adam ony qorǵaý men saqtaýǵa zor úlesin qosady.

– Shetelmen salystyrǵanda, ol jaqta janýarlardy qorǵaý máselesine memleket jáne qarapaıym adamdar tarapynan kóp mán beriledi. Tipti erikti toptar da kóp. Bizdegi jaǵdaı qandaı? Qalaı ózgerip keledi?

– Qazaqstandyqtardyń ekobelsendiligin ósip keledi dep aıtsaq bolady. Onyń bir mysaly – Almatynyń turǵyndary kók tútinmen kúresip, ártúrli sharalar uıymdastyrady. Bir qyzdyń «Aýa» degen arnaıy mobıldik qosymsha oılap tapqanyn bilemin. Aýanyń lastaný deńgeıin kórsetip turady. Elimizde qoǵam belsendileri neǵurlym kóp bolsa soǵurlym memlekettik ınstrýmentterdiń iske asýy tıimdi bolady. Osylaısha qazaqtan shyqqan Greta Týnbergter de paıda bolady.

Sondaı-aq elordada «Klýb dobrıakov» degen bar. Sońǵy ýaqytta ıt atqyshtar kóbeıip ketti ǵoı. Keshe ǵana Atyraýda sondaı qatygezdik jasap júrgender ustaldy. Sony «Help me Atyraý» degen uıym kóterip jatyr.

Damyǵan elderde olarǵa álemniń ekologııasy ortaq. Damyǵan elderdiń fılantroptyq-mesenattyq oılary keń damyǵan. Qanshama mılıarderlerimiz bar. Ekologııaǵa mán bermeıdi. Eýropa, AQSh, arab elderindegi fılantroptardan úlgi alsaq bolady. Qandaı myqty deńgeıde jumys istep jatyr. Jyl saıyn Ekologııa mınıstrligi sharalar uıymdastyryp turady. Mysaly, «Biz birgemiz» jáne  «Taza sý aıdyndary» degen aksııaǵa 90 paıyzǵa jýyq ekobelsendiler qatysty.

 – Osy salada júrgenińizge az ýaqyt bolǵan joq, tabıǵattyń keremet jaratylystarynan ne úırendińiz, qandaı da bir dúnıelerge basqasha qaraı bastaǵan kezińiz boldy ma?

Qazaqstannyń túkpir-túkpirinde boldym. Árıne, shetel aralamasaq ta, óz ólkemizdiń búkil tabıǵatyna kýá bolý – úlken baq. Jer ananyń ǵajaıyptaryn kórý adamnyń sanasynyń ósýine, ózgerýine áser etpeı qoımaıdy. Ásirese, bul ishtegi adamı sezimnen bólek, el men jerge, tabıǵatqa degen mahabbatty oıatady. Qorshaǵan ortany qorǵap júrgen segiz urpaqqa deıin balyqshy nemese ormanshy áýletter bar. Solarǵa qarap súısinesiń.

– Jalpy ekologııa salasy mamandaryna suranys qandaı?

Qazir bıolog, zoolog, ornıtolog, ıhtıolog, gerbıtolog mamandary tapshy. Ekinshiden, jalaqynyń az bolǵandyǵynan jas mamandar barmaıdy. Bıologııa fakýltetin bitirgen mamandar basqa salaǵa ketip jatady. Jyl 12 aı boıy orman qorǵaıtyn ormanshylar aıyna 40 myń alady. Bul máselege quzyrly mekeme ókilderi nazar aýdaryp, oń sheshimin tabady degen úmittemin.

– Áńgimeńizge rahmet.

 

 Sáken Dildahmet usynǵan Qazaqstannyń ulttyq parkteriniń úzdik bestigi:

  • Qaton-qaraǵaı. Tabıǵaty óte keremet, áýe, poıyz, kólikpen jetýge bolady. Qazaqstannyń myqty Shveısarııasy dep te ataýǵa bolady.
  • Ústirt qoryǵy. Jer aýmaǵymen de, peızajdyq kórinisimen de erekshe. Ústirt platosyn kórý ǵaryshqa túskendeı óte bir ǵajap sezimge bóleıdi.
  • Aqsý-Jabaǵyly. Aqsý shatqaly, taýlary tamasha.
  • Altyn-Emel. Ereksheligi – Aıǵaıqumy bar. Budan bólek kez kelgen týrıst shyqqan kezde kóz aldynan qaraquıryq, qulan júgirip ótýi múmkin. Jabaıy tabıǵatty tamashalaı alady. Saq qorǵandary sııaqty tarıhı-mádenı baqtardy kóre alady.
  • Kólsaı kólderi. Taýlar men ózen-kólderdiń úılesimi keremet.

 

Áńgimelesken Aqmaral AǴZAMQYZY

«Egemen Qazaqstan»

Sońǵy jańalyqtar

Almatynyń 199 turǵyny koronavırýs juqtyrǵan

Koronavırýs • Búgin, 16:43

Úkimette KQK-daǵy jaǵdaı talqylandy

Úkimet • Búgin, 14:40

Nur-Sultan «sary» aımaqqa ótýi múmkin

Koronavırýs • Búgin, 14:10

OPEK-tiń bas hatshysy kóz jumdy

Álem • Búgin, 13:59

6 shildege arnalǵan aýa raıy boljamy

Aýa raıy • Búgin, 09:43

Shabyt shaqyratyn shahar

Elorda • Búgin, 08:23

Aqjaınaq astana

Elorda • Búgin, 08:22

Ozyq óndiris ornynda boldy

Aımaqtar • Búgin, 08:20

Ult saýlyǵyn ulyqtaǵan megapolıs

Elorda • Búgin, 08:18

Baǵdaryń qalaı, bas qala?

Elorda • Búgin, 08:17

«Astana Operamen» dos bolaıyq

Teatr • Búgin, 08:15

Dımash pen Djekson

О́ner • Búgin, 08:10

Utqanymyz shamaly bolyp tur

Qoǵam • Búgin, 08:05

Irikteýdiń ekinshi kezeńine ótti

Sport • Búgin, 08:02

Egizder festıvali

Qoǵam • Búgin, 08:00

Elordanyń damý dańǵyly

Elorda • Keshe

«Nur-Sultan kitaphanasy»

Elorda • Keshe

Qattalǵan tarıh qazynasy

Elorda • Keshe

Uqsas jańalyqtar