Sýretti túsirgen Erlan Omar, EQ
Kásipodaqtyń qyzmeti hám mindeti
Muǵalimderdiń basym bóligi dál osy qarapaıym dúnıeni, ıaǵnı ózderi múshe bolyp kirgen kásipodaq uıymynyń qyzmeti men mindetin bilmeıdi. Sondyqtan tıesili qamqorlyqtan qalys qalady. Redaksııamyzǵa soltústik oblystan habarlasqan bir muǵalim jaqynda aýyl ákiminen kóp balaly ana retinde tótenshe jaǵdaıda taratylǵan azyq-túlik sebetin suraǵany úshin dırektorynyń jınalysqa salǵanyn jetkizdi. Pedagog bul jaıtqa úndemepti. Muǵalimniń mektepte oqıtyn qyzy úıge jylap kelip, dırektor men bir pedagogtyń anasyn sóz etip turǵanyn estigenin aıtypty. Dál osyǵan shydaı almaǵan pedagog bizden kómek surady. Biz oǵan: «Sizdiń quqyǵyńyzdy mekteptegi kásipodaq qorǵaýy kerek. Siz aldymen kásipodaq basshysymen sóılestińiz be?», dedik. Muǵalim: «Dırektormen birge meniń máselemdi dálizde qyzyma estirtip turyp talqylaǵan sol kásipodaqtyń ókili edi», degende ári qaraı eshteńe suraı almadyq.
Iá, shyn máninde kásipodaq uıymy qyzmetkerlerdi ishki jáne syrtqy qaýipten kásibı turǵyda qorǵaýǵa mindetti. Biraq keıipkerimiz baıandaǵan kórinis kóp mektepke tanys bolar. Redaksııamyzǵa habarlasqan muǵalim kásipodaqtyń mindeti men qyzmetine ne kiretini túgili, óziniń oǵan múshelikke ótý úshin ótinish jazǵan-jazbaǵanyn birden esine túsire almady.
Aqıqatynda, ár pedagog ózi múshelikke kirgen kásipodaq uıymynyń qyzmetker, jumysker, eńbek etýshi retinde qorǵaýǵa qyzmet etýi jáne múshelikke ótpeı turyp jazbasha ótinishpen erikti túrde kelisim berýge mindetti ekenin bilýi tıis. О́ıtkeni ol jalaqysynyń 1 paıyzyn aı saıyn aýdaryp otyrady ǵoı. Kerek deseńiz, eńbekaqysynan kásipodaqqa ustalatynyn bilmeıtinder de bar. Osyndaı bassyzdyqtyń bári – saıyp kelgende saýatsyzdyq pen mańdaı terge degen salǵyrttyqtyń saldary.
Siz qaı kásipodaqtasyz?
Biz osy maqalany jazarda «Mekteptegi kásipodaqtyń joldamasymen shıpajaıda em alyp, arnaıy demalyp kórdińiz be?» degen suraqpen muǵalimder arasynda arnaıy saýaldama júrgizdik. Sonyń 66-sy joldamamen demalǵan, 26-sy qansha jyl jarna tólep júrse de joldama ala almaǵan. Al birneshe pedagog 20-30 jyldyq eńbek ótili bola tura kásipodaqtyń shıpajaılarǵa joldama beretinin birinshi ret bizden bilgenin jazdy. Sonda kásipodaqtar jumys istemeı me?
Bul rette qaı kásipodaqtyń jumysy aqsap turǵanyn anyqtaý kerek. Áıtpese, Qazaqstandyq salalyq bilim jáne ǵylym qyzmetkerleri kásipodaǵynyń tóraıymy Aıgúl Muqashova aıtqandaı, kóp sóz qoǵamdyq uıymdardyń ishindegi kózge kórinetin osy iri odaqqa keletin kórinedi. «Bilim salasynda birneshe kásipodaq bar. Bizdiń salalyq kásipodaq elimizdegi úsh iri kásipodaq birlestiginiń (Eńbek konfederasııasy, «Amanat» birlestigi) ishinde Qazaqstan kásipodaqtar federasııasyna kiredi. Salalyq kásipodaqtyń quramyndaǵy aýdandyq, oblystyq kásipodaq uıymdary ózderiniń ujymdyq sharttarynda múshelerine arnalǵan saýyqtyrý joldamalaryna beriletin jeńildikterin kórsetedi. Bizdiń jarǵyda 30-dan 70 paıyzǵa deıin jeńildik qarastyrylatyny jazylǵan. Bul paıyzdyq mólsher ár uıymnyń qarajatyna qaraı oryndalady. Bir mektepte kásipodaqqa 100 adam múshe, ekinshi bireýinde odan 2-3 ese az bolýy múmkin. Keıbir óńirlerdegi uıymdarymyz tipti 100 paıyzǵa deıin jeńildikpen joldama beredi. Mundaı múmkindikterdi kóp balaly jáne ardager ustazdar, sondaı-aq kásibı jetistikterge jetken pedagogter ıelene alady», deıdi A.Muqasheva.
Negizinen kásipodaq uıymdarynyń basshylary uıym múshelerimen ótkizetin jınalystarda qandaı shıpajaılarǵa joldama bar ekenin jyl basynda habarlaýy kerek. Degenmen aqparat jetkilikti bolsa da, biraz muǵalim qulyqsyz bolýy múmkin. Oǵan Túrkistan oblysy Maqtaaral aýdanynda muǵalim bolyp eńbek etetin Qarlyhan О́ndirbekovanyń: «Kásipodaq bergen 50 paıyzdyq jeńildigi bar joldamamen Birkólik, Merki, T.Rysqulov, Saryaǵash, Arman shıpajaılarynda demaldym. Áriptesterimdi birge barýǵa úgitteımin. Biraq jyl saıyn serik bolar adam tappaımyn. Kóbi shıpajaılarda demalǵannan, em alǵannan góri úıine jóndeý júrgizýdi, balasyn uzatyp, ulyn úılendirýdi josparlaıdy. Men tizemdi jaraqattap alǵandyqtan, terapevt keńesimen jyl saıyn em alýym kerek. Sol sebepti kásipodaq uıymyna ótinish jazyp suraımyn. Mine, bıyl da buıyrsa joldama alyp otyrmyn», degeni dálel bolatyn sekildi.
Kásipodaq qaıtkende dırektordyń qoljaýlyǵy bolmaıdy?
Joǵaryda saýaldamamyzǵa bir pedagog: «Bizde shıpajaılarǵa kimniń baratynyn mektep dırektory sheshedi», dep jazypty. Mundaı mektepterde kásipodaq basshylary dırektordyń qoljaýlyǵy bolyp ketkeni túsinikti. Al shyn máninde kásipodaq uıymy ózine múshe muǵalimdi tipti dırektor men onyń orynbasarynan da qorǵaýǵa qaýqarly. Biraq múddeli me? Másele – sonda. Al kásipodaq uıymyn basqarýshy qaıtkende dırektordyń qoljaýlyǵy bolmaıdy?
Osy máseleniń sheshimi retinde kásipodaqqa basshyny mekteptiń ınspektory sekildi syrttan bekitýdi usynǵandar bar. Sonda kásipodaq uıymynyń basshysy mektep dırektoryna jaltaqtamaıdy. О́ıtkeni kásipodaqty basqaryp otyrǵan pedagog óz qyzmetinde dırektorǵa baǵynyshty bolǵandyqtan basshysynyń aıtqanyn isteıdi. Olaı bolmaǵan jaǵdaıda dırektordan qysym kórýi múmkin.
Al Salalyq bilim jáne ǵylym qyzmetkerleri kásipodaǵynyń basshysy Aıgúl Muqashova: «Muǵalimder kásipodaq uıymynyń basshysyn óz ortasynan saılaýy kerek. Syrttaǵy adam ujymnyń ishki jaıyn, qaı qyzmetkerdiń qandaı kómekke muqtaj ekenin bilmeıdi. Oǵan qosa kásipodaqtyń músheleri óz basshysyn ózderi qalap, tańdaýy tıis. Eger óz uıymynyń múshesin qorǵap, qandaı da bir jeńildikti, járdemdi alýy úshin kómektesip, sonyń nátıjesinde mektep basshysymen kelispeı qalsa, jumystan shyǵyp qalamyn dep qorqýdyń qajeti joq. Eńbek kodeksi, Kásipodaqtar týraly zań bar, kásipodaq uıymynyń basshysy – osyndaı zańmen qorǵalǵan adam», deıdi. Biraq oqý oshaqtarynyń basym bóliginde kásipodaq uıymy basshylary saılanbaı, jaı ǵana taǵaıyndalady. Bul – aıtylmaıtyn qaǵıda, jazylmaǵan «zańǵa» aınalyp ta ketkendeı.
Joldama arman bolǵan-aı...
Pedagogterdiń barlyǵy kásipodaq uıymynyń belgili bir paıyzdyq jeńildigimen demalýǵa bolatynyn bilmeıdi deýge kelmes. Mundaı múmkindiktiń barynan habardar bolsa da, joǵaryda jazǵanymyzdaı, qunttamaıtyndar kóp. Solardyń syrtynda qanshama jyldan beri kásipodaqqa ótinishin jazyp júrip, bir de bir joldama ala almaı ketkender bar. Oǵan áleýmettik jelide júrgizgen saýaldamaǵa oıyn ashyq jazǵandardan kóz jetkizýge bolady. Mysaly, Qaldygúl Temirtaeva: «Joldama surasaq, ómiri joq qoı. Odan da kásipodaqqa tólegen jarnany ózińiz jınasańyz, qalaǵan shıpajaıǵa baryp demalasyz. Men 27 jyl jarna tólep, 1 joldama ala almadym, sonda kásipodaqtyń qandaı paıdasy bar? Osy ýaqytqa deıin shydap júrdim. Endi kásipodaqtan shyǵamyn dep sheshtim. Esh paıdasy joq. Násip bolsa, kelesi jylǵa aqsha jınap, asyqpaı qalaǵan shıpajaıǵa baramyn. 160 qyzmetkeri bar mektepke 1-2 joldama ǵana beredi. Bul sumdyq qoı. Máseleni sheshetin ýaqyt keldi emes pe?» deıdi.
«Amanat» Qazaqstannyń kásipodaqtar yntymaqtastyǵy» respýblıkalyq kásipodaqtar qaýymdastyǵynyń tóraǵasy Andreı Prıgor kásipodaq uıymdary táýelsiz, qoǵamdyq uıym bolǵandyqtan, qordaǵy qarjysyn qalaı úılestirý keregin óz múshelerimen birlesip sheshýi tıis ekenin aıtady. Onyń oıynsha, eger joǵaryda jazylǵandaı, 160 adamǵa nebári 1-2 joldama bolsa, oǵan múshe adamdar kásipodaq uıymynyń basshysynan esep pen jaýap alýy qajet.
Eńbek konfederasııasynyń quramyna kiretin Aqtóbe oblysy men qalasy boıynsha bilim berý qyzmetkerleriniń jergilikti kásipodaǵynyń tóraıymy Lıdııa Shaıǵazyqyzy joldama sanyn arttyrýdyń joly bar ekenin jetkizdi. Bul úshin Eńbek konfederasııasynyń jarǵysynda kórsetilgendeı, oblys jáne qalalyq deńgeıdegi qarjy qorynyń 65 paıyzyn mekteptegi bastaýysh kásipodaqqa berý kerek. Sonda oblystyq kásipodaq uıymy bóletin 1-2 joldamanyń sanyn mekteptegi bastaýysh kásipodaǵy qoryndaǵy qarajattan taǵy birnesheýge kóbeıtýge bolady. «Biz jınalǵan qarjynyń 65 paıyzyn mekteptegi bastaýysh kásipodaqtyń ózine, 25 paıyzyn ózimizge (ony túrli jeńildikter men járdemaqylar qarastyrýǵa, sharalar men baıqaýlar uıymdastyrýǵa, óz jalaqymyzǵa, ǵımarat jaldaýǵa jumsaımyz), al qalǵan 10 paıyzyn respýblıkalyq deńgeıdegi kásipodaqqa bólemiz. Keńes ókimeti kezinde kásipodaqqa aýdarylǵan áleýmettik aýdarym qazir Úkimetke jiberiledi. Mine, sol tártip boıynsha azamattyq jáne memlekettik qyzmetkerler 1 aılyq kóleminde emdeý-saýyqtyrý járdemaqysyn alady. Bilim berý salasyndaǵy tehnıkalyq-sharýashylyq qyzmetkerler mundaı járdemaqyny almaıdy. Biz emdeý-saýyqtyrý járdemaqysyn almaıtyndar men ardager ustazdarǵa 50 paıyz, al joǵarydaǵydaı járdemaqy alyp otyrǵandarǵa 30 paıyz jeńildikpen joldama beremiz», deıdi L.Shaıǵazyqyzy.
Zeınetaqydan da kásipodaqqa jarna tólep júrsiz be?
Osy suraqqa «ıá» dep jaýap berseńiz, demek siz kásipodaq uıymynyń múshesi retinde shıpajaılarda em alyp, demalýǵa quqylysyz. Aıtpaqshy, bar ómirin, kúsh-jigerin urpaq tárbıesine arnap, 30-40 jyldyq eńbek ótilimen zeınetke ketkende, uıymnyń músheliginen qosa shyqqandar da kásipodaqtyń joldamasyn ala alady. Bul úshin L.Shaıǵazyqyzy aıtqandaı, kásipodaq uıymy óziniń jarǵysyna sáıkes soǵan múddeli bolýy kerek. «Biz eńbekten bosatylǵan pedagogterden óz jarǵymyzǵa saı eshqandaı jarna ustamaımyz jáne múshelikten de shyǵarmaımyz. Bul negizinen Salyq kodeksiniń 141-baby 22-tarmaqshasynda da kórsetilgen, ıaǵnı jarna ustaýǵa bolmaıdy. Bizge jarna tólemese de, máselen byltyr bir ǵana jyldyń ishinde Aqtóbe qalasyndaǵy bilim berý salasynan zeınetke shyqqan 53 ardagerge joldama berdik», deıdi Aqtóbe oblysy men qalasy boıynsha bilim berý qyzmetkerleriniń jergilikti kásipodaǵynyń tóraıymy Lıdııa Shaıǵazyqyzy.
Al Salalyq bilim jáne ǵylym qyzmetkerleri kásipodaǵynyń jarǵysyna sáıkes, eger kásipodaqqa múshe qyzmetker zeınetke shyqsa, onyń eńbek sharty toqtatylady, sondyqtan kásipodaq uıymyna jarna burynǵydaı ustalmaıdy jáne múshelikten shyǵarylady. Demek, túrli kómek, onyń ishinde joldama alý quqynan aıyrylady. Qoǵamdyq uıymnyń músheliginde ári qaraı qalýdy qalasa, qaıtadan ótinish jazyp, zeınetaqysynyń 0,5 paıyzyn tólep otyrýǵa kelisim beredi. Sondaı jaǵdaıda uıym múshesi kásipodaq jarǵysynda kórsetilgen barlyq kómekpen birge shıpajaılarǵa joldama ala alady. Biraq Jambyl oblysy Baızaq aýdanyndaǵy orta mektepte fızıka páninen sabaq berip, zeınetke shyqqan Toqtaǵul Mamaserikov zeınetker bolǵan jyly kásipodaqtyń músheliginen shyqsa da shıpajaıǵa joldama alǵan. Mundaı múmkindikti Salalyq bilim jáne ǵylym qyzmetkerleri kásipodaǵynyń «Jambyl oblysy bilim jəne ǵylym qyzmetkerleriniń jergilikti kəsiptik odaǵy» qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy Erulan Səbenuly: «Zań boıynsha zeınetaqydan jarna ustalmaıdy. Bizge múshelikke ótken adam zeınetaqysynyń 0,5 paıyzyn jergilikti jerdegi kásipodaq uıymynyń qurylymdarynda ornalasqan kassalarǵa kelip, qolma-qol tóleıdi. Bizdiń uıym músheligindegi ardagerlerge arnaıy jeńildiktermen joldamalar beredi. Degenmen, joǵarydaǵy keıipker sekildi, uıym músheliginen shyǵyp ketse de zeınettegi qyzmetkerdiń shıpajaılarǵa jeńildikpen joldama alýǵa múmkindigi bar. Bastaýysh kásipodaq uıymy zeınetke ketken qyzmetkeri uıymnyń músheligine qaıtadan ótpese de óz sheshimimen oǵan joldama taǵaıyndaı alady», dep túsindirdi.
Iá, toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıini, kásipodaq bóletin joldamanyń kimge buıyratyny uıym músheleriniń kelisimimen sheshilýi tıis. Áıtpese, joldama adam tańdamaıdy. Ony kásipodaqtyń músheliginen shyǵyp ketken qyzmetkerge de berýge bolatynyn bildik. Sondyqtan uıymǵa múshe bolǵan jan kásipodaqtyń jınalysy men esebine qulaq túre júrgeni abzal. О́ıtkeni uıym múshesi kókeıdegi kóp suraqqa óz kásipodaǵynyń jetekshisinen jaýap alýǵa quqyly.
