Qoǵam • 13 Maýsym, 2020

Álemdi baılanystyratyn alań

64 ret kórsetildi

Búkil ǵalam aqparatpen sýsyndaǵan ǵasyrda arhıv salasy adamzat pen aqparattyń, BAQ pen tehnologııanyń arasyndaǵy rýhanı kópirdiń rólin atqaryp, qoǵamnyń barlyq salasy zamanaýı úrdiske bet túzeýde, - dep habarlaıdy Egemen.kz.

Elimizdegi tarıhı-mádenı nysandar (mýzeı jádigerleri, kitaptar men qoljazbalar, arhıv qujattary) sıfrlaý men qundylyqtardy elektrondy ortada qalyptastyrý múmkindigine ıe bolýda. Derek kózderine súıensek, Birikken Ulttar Uıymy aıasynda 1948 jyly 9 maýsymda Halyqaralyq arhıvter keńesi qurylyp, 2007 jyldan beri bul tarıhı kún "Halyqaralyq arhıvter kúni" retinde atap ótiledi. Búginde 190 el múshe bolyp tabylatyn halyqaralyq keńes álem arhıvteriniń tarıhı muraǵattaryn saqtaýǵa jáne paıdalanýǵa yqpal etedi, barlyq elderdiń arhıv isi arasyndaǵy yntymaqtastyqty nyǵaıtýǵa súbeli úles qosyp keledi. Halyqaralyq uıymnyń turaqty túrde shyǵyp turatyn  "Archivum" jýrnaly bar, sonymen qatar halyqaralyq muraǵatshylar kongresi 4 jylda 1 ret ótip turady. Jylyna Halyqaralyq arhıvter aptalyǵy ótkiziledi. "Bilim qoǵamynyń quqyqtary men múmkindikterin keńeıtý" máselesi boıynsha 8-14 maýsym aralyǵynda is-sharalar ótkizýdi usynady. Mundaı aıtýly jobalardyń biri retinde jaqynda Nur-Sultan qalasy memlekettik arhıvi uıymdastyrǵan "Arhıvter men qoǵam: ýaqyt synaǵy" atty dóńgelek ústeldi atap ótýge bolady. Onlaın-jıynda Nur-Sultan qalasy Tilderdi damytý jáne arhıv isi basqarmasynyń basshysy, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory Tileýǵalı Qyshqashbaev arhıv ujymyn, tarıhshy-ǵalymdardy Halyqaralyq arhıvter kúnimen quttyqtap, elorda arhıviniń ǵylymı jáne ǵylymı-tehnıkalyq qyzmet sýbektisi retinde akkredıttelgenin atap ótti.

Nur-Sultan qalasy memlekettik arhıviniń dırektory Meıram Bektembaev qala ákimdigi, Tilderdi damytý jáne arhıv isi basqarmasy qoldaýymen atqarylyp jatqan jumystar týraly, astanadaǵy tarıhshy- ǵalymdardyń qatysýymen Arhıv janynan Ǵylymı-ádistemelik keńes qurylǵanyn baıandaı kelip: "Elorda arhıviniń strategııalyq josparyna sáıkes ótken jyldan beri 3 mıllıon paraq qujat sıfrlandy, asa qundy qujattar tizimi Arhıv saıtynda jarııalandy. 2019 jyldyń tamyzynan beri aqyly qyzmet kórsetý túrleri de engizile bastady, túsken qarjy qyzmetkerlerdiń áleýmettik turmysyn kóterýge, qosymsha syıaqy belgileýge, mamandardyń  kásibı biliktiligin kóterýge, qajetti qurylǵylardy satyp alýǵa jumsalyp otyr.  Latyn, arab áripterimen jazylǵan qujattardy jaryqqa shyǵarý da josparda bar", - dedi.

Dóńgelek ústelge arhıv mamandarymen qatar Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń, Memleket tarıhy ınstıtýtynyń, L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ-niń, S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıtetiniń ǵalymdary qatysyp, usynys-pikirlerimen bólisti.  Mamandar qoǵamdyq sanany jańǵyrtýdaǵy arhıvterdiń róli, arhıv qujattarynyń saqtalýy men olarǵa qoljetimdilik máseleleri, sala mamandarynyń zamanaýı talaptarǵa ázirligi, qujattardy sıfrlandyrý tájirıbeleri týraly oı qozǵady.

Tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýty Dúnıejúzi tarıhy bóliminiń meńgerýshisi Gúljaýhar Kókebaeva: "Taqyrypty zertteý kezinde týyndaıtyn birinshi másele  –   belgisiz merzimge asa qupııa túrde saqtalǵan arhıvtik materıaldarǵa ǵalymdardyń qoly jete bermeıdi. Mysaly, sheteldik tájirıbede bular ońaı sheshilgen. Belgili bir ýaqyt ótkennen keıin (30 jyl) qupııa qujattardy zerttep, ǵylymı aınalymǵa engizý úshin bári tolyqtaı kópshilik nazaryna usynylady. Al bizde bul másele áli de sheshilmegen.

Ekinshiden, arhıv derekterin jarııalaýǵa qatysty zańnamany qaıta qarastyrýymyz qajet. Nege deseńiz, keıbir zertteýshiler arhıv derekterin basqa maqsattarǵa paıdalanady jáne sol arqyly belgili bir tarıhı derekterdiń burmalanyp ketýi ǵajap emes.

Úshinshiden, arhıv materıaldaryn jeke jınaq etip basyp shyǵarý nazardan tys qalmaýǵa tıis. Mundaı quqyq jeke adamdarǵa emes, arhıvter men iri ǵylymı ortalyqtarǵa ǵana tıesili bolýy kerek.

Tórtinshiden, arhıv qoryn sıfrlandyrý máselesine kóńil bólgenimiz abzal. Arhıv muralarynyń saqtalýy men jáne bul baılyqty keıingi urpaqqa jetkizýine baılanysty jumystyń bul túri óte qajet jáne de eń bastysy,  ony arnaıy bilikti mamandar, arhıv mamandary júzege asyrýy kerek", ­- dese, tarıh ǵylymdarynyń doktory, S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıtetiniń professory Ǵalııa Alpyspaeva áleýmettik jadty saqtaýdaǵy arhıvtiń róline toqtaldy. Tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, Memleket tarıhy ınstıtýtynyń jetekshi qyzmetkeri Qanat Eńsenov táýelsiz elimizdiń tarıhyna qatysty Ulttyq arhıv derekterine sholý jasap, arhıv materıaldary týraly áńgimeledi.

Tarıh ǵylymdarynyń doktory, L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ-niń professory Gúlnár Tóleýǵazyqyzy L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ-niń tarıh fakýlteti men Nur-Sultan qalasy memlekettik arhıviniń ortaq is-tájirıbesi týraly oılarymen bólisti. Ǵalym kásibı biliktilikti arttyrý maqsatynda jyl saıyn stýdentter qalalyq arhıvtiń tájirıbesinen ótetinin, mundaı bastamalar oń nátıjesin kórsete bastaǵanyn aıtyp, ótken jyly arhıv mamandarymen birlesip "tarıh jáne arhıvtaný" mamandyǵy boıynsha "Bilim berý baǵdarlamasy" jasalǵanyn, alaıda mamandar daıarlaý baǵyty boıynsha "tarıh" mamandyǵy "gýmanıtarlyq ǵylymdarǵa",  "arhıv isi" mamandyǵy "áleýmettik ǵylymdarǵa"  qaraıtyndyqtan biraz qıyndyqtar týyndaǵanyn alǵa tartty. "Arhıv isi" mamandyǵy boıynsha mamandar daıarlaý jobasyna memlekettik organdar tarapynan qoldaý kórsetilse,degen usynyn jetkizdi.

Tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń bólim meńgerýshisi Sabıt Shildebaı arhıv isin basqarý deńgeıin kóterýdi, elimizdegi arhıvter júıesin basqarý úshin Úkimetke nemese Prezıdent apparatyna qarasty "Qazarhıv" basqarmasyn qurý qajettiligin sóz etti.

"Arhıvterdiń ǵylymı jarııalaý bólimderiniń jumysyn jandandyrý qajet, zertteýler úshin mańyzdy qujattardy basyp shyǵarý jumystarynyń mańyzdylyǵyna mán berilse, Prezıdent arhıvindegi Ortalyq partııa komıtetiniń qujattaryn, Ortalyq memlekettik arhıvtegi Ortalyq atqarý komıtetiniń, halyq komıssarlar keńesiniń qujattaryn jınaqtap shyǵaratyn ýaqyt jetti. Ákimshilik-aýmaqtyq bólinis anyqtamalyqtary tarıhshylar úshin asa qajet, arhıv jumysynda osy jaǵy basa eskerilse, sebebi jekelegen tulǵalardyń týyp-ósken jeriniń ataýyn anyqtaý qıyndyq týdyrady. Elimiz arhıvterindegi tarıhı sana men memlekettik ıdeologııany qalyptastyrýǵa yqpal etetin zertteý jumystaryn júrgizý kerek. Osyndaı jumystar ult tarıhyn ǵylymı tanýdyń jańa belesine jol ashady, arhıv qujattaryn sıfrlandyrýdyń jańa úlgisi qujattardy jarııalaý, ǵylymı aınalymǵa engizý jolymen jasalady", - dep áriptesterine oı saldy.

Almaty qalasy memlekettik arhıviniń dırektory Abzal Botanov arhıv salasyndaǵy ózekti máselelerdi alǵa tartsa, Nur-Sultan qalasy memlekettik arhıviniń Ǵylymı-zertteý bóliminiń basshysy Ǵazıza Isahan qala arhıviniń jumys tájirıbesi tóńireginde oı órbitip, salanyń qazirgi ahýalyna toqtaldy.

Qalalyq memlekettik arhıv mamandary tarıhshy-ǵalymdarmen aldaǵy ýaqytta da tyǵyz baılanysta jumys isteýge múddeli ekendikterin jetkizdi. Bul baǵytta júzege asyrylyp jatqan is-sharalar az emes. Sala mamandarynyń málimetine súıensek, munda qanshama tarıhı sabaqtar, vebınar men qujattyq kórmeler, semınarlar ótken.

"Tótenshe jaǵdaı jurtqa sıfrlandyrýdyń qanshalyqty mańyzdy ekeninin uqtyrdy", - deıdi kásibı maman.

Jańa tehnologııalar arhıv zertteýshilerine qyzmet kórsetýdiń quralyna aınala bastady, búginde ár óńirdegi arhıvterdiń óz veb-saıty bar. Ol arqyly úıińizde otyryp-aq saıt kómegimen arhıvten kez kelgen aqparatqa qol jetkizýge múmkindigińiz bar. Tipti beınekonferensııalarǵa, arnaıy taqyryptyq forýmdarǵa qatysa alasyz. Arhıvtiń aqparattyq resýrstaryna qol jetkizýge, elektrondyq tizimdemeler, jekelegen qujattardyń elektrondyq nusqasyn alýǵa, arhıvte ótkizilgen is-sharalar týraly, Halyqaralyq arhıv qaýymdastyǵymen yntymaqtastyq baılanysty damytý týraly aqparattardy alýǵa bolady.

Qazirgi ýaqytta barlyq memlekettik arhıvter men arnaıy arhıvter áleýmettik-quqyqtyq sıpattaǵy suranystardy "Elektrondyq úkimet" portaly arqyly jetkize alady, jekelegen taqyryptyq, genealogııalyq suranystar da onlaın túrde qoljetimdi. Mysaly, Nur-Sultan qalasynyń memlekettik arhıvine ótken jyly ákimshilik-quqyqtyq sıpattaǵy 10 331 suranys kelip tússe, bıyl, qazirge deıin 3 myńǵa jýyq  suranys qabyldanǵan.  

Dóńgelek ústelge qatysýshylar sondaı-aq keleshekte arhıv mamandaryn daıarlaý, sala qyzmetkerleriniń jalaqysyn kóterý, ǵylymı-zertteý jumystaryn jandandyrý, ǵylymı jumystarǵa tarıhshy-ǵalymdardy tartý, arhıv qujattaryn qupııasyzdandyrý, jańa aqparattyq tehnologııalardy  meńgerý, sıfrlyq dáýirde qujat jasaýshylar men aqparattyq tehnologııa ındýstrııasy ókilderimen ózara tyǵyz qarym-qatynasta jumys isteý, onlaın-rejimde aqparatty paıdalaný kezinde kıberkeńistiktegi qaýipsizdik qateriniń aldyn alý sııaqty mańyzdy jaıttarǵa  mán berdi.

 

Sońǵy jańalyqtar

Uqsas jańalyqtar