Kóńil tórindegi Qarabaýyr

Ulyq baba Býrabaıda han kóterilip, qyryq jyldan astam bılik qurǵanda, kóregenge Kókshe jurtshylyǵy ǵana emes, óńirdiń keńqoltyq tabıǵaty da qoldaý-pana bolǵanyn aıtqymyz keledi. Jaýgershilik ýaqytta alańsyz saıasat júrgizý aıtqanǵa ońaı. Sol múmkindikti Býrabaı taýlaryna japsar Qyzylaǵash, Qarabaýyr jotalary jasap otyrǵanyna tánti bolasyń. Bizdiń qylań búr­kit kári tarıh Qarabaýyrdyń jeti jotasynda shyraq janyp tu­ratynyn aıtady. Qııastan jaý shaba qalǵanda sholǵynshylar aldymen dabyl kóteredi. Erte qamdanǵan qazaq qolynyń shoq­tyǵy bıik turatyny sodan. Joń­ǵarǵa qyrǵyn salǵan batyrlar tynysyn keńeıtip, irgedegi Oraz­dyń bulaǵynan shólin basatyny ǵajaptyń ǵajaby deńiz. Sol jaryqtyq Oraz atalyq bulaǵy áli kúnge móldir sýymen syldyr-syldyr syr shertedi.

Qarabaýyrǵa jetkenimizshe osy­naý bir órkendi ótkenimizdiń ónegeli qusha­ǵynda edik. Búginimiz de jarqyn. Tálimdi tárbıeniń sóli tarqamaǵan, Táýelsizdik us­tanymynyń ustyndary berik kórindi. Qııastaý kelgen qaıta qurý talaı aýyl­dardyń qabyrǵasyn qaıystyryp, irgesin sógip ketkeni ras-aý! Biraq bul aýyldardyń jóni bólek. Qarabaýyr qýattanyp qalǵan, Qyzylaǵash Abylaı han atanyp, aıbattanyp tur. Má­sele – qazaqy dástúrdi táý etken turǵyndarda, týǵan jerge degen ystyq mahabbatyn alaý­latqan azamattarda ekendigi aıqyn. Jolbasshymyz aýyldyq okrýgtiń ákimi Jeńis Kóbenovke degen iltıpatymyzdyń ósip bara jatqany da sodan shyǵar. Bul jigit – týǵan elin tynbaı jyrlaǵan Qazaqstannyń halyq aqyny Ǵalııa Jubandyqovtyń urpaǵy, agronom aqyn Nurmııash Kóbenovtiń uly.

Aýylǵa kireberiste qara djıp qańta­rýly tur eken. Suńǵaq boıly, ashań júzdi, kúlimkóz Jylqybaı izetpen amandasty. Qazaqy qalyp­taǵy iltıpatqa ishimiz jylyp qaldy. О́ńirge áıgili Tólegen jyl­qyshy ulyna Jylqybaı esimin berýinde úlken mán bar sııaqty. Atakásipti jalǵastyryp qana qoımaı, óndiristik sıpatqa aınaldyra bilgen jigitke bárekeldi deımiz ishteı. Jotany jaǵalaı qonǵan aýyldyń arhıtektýrasynda erkindik bar. Aqqutandar kelip japatarmaǵaı qonǵandy elestetetin úıler shashyraı jaıylyp jatyr. Malshy jurttyń qora-qopsysy men aýlalyq ósim­dik jaıy keńinen kósilgen. Qystaq tórin­degi qos qabatty záýlim ǵı­ma­rat alystan qol bulǵaıdy. Jyl­qybaı bizdi sonda bastady. Tórge jaıǵasyp, saýmaldan sý­syn basqanymyzsha otaǵasy Býrabaı shıpajaıynan kelgen árip­testerimen kezdesýge mursat suraǵan.

Qalaǵa bergisiz úı tirshiligine kóz salamyz baıqatpaı. Munda turmysqa qolaıly jaǵdaılardyń barlyǵy qamtylǵany kóri­nip tur. Qol shaıǵanda ystyq sýy da sýyq sýy da sarqyraıdy. Úı men onyń edenderi sheteldik peshpen jy­lytylady eken. Teledıdar, ınternetińiz qosylýly. Qabyr­ǵada – úkili dombyra. Bir qyzyǵy, úı ishinde bizge báıek bolyp júrgen Jylqybaıdyń jary Sáýleden basqa eshkim kórinbeıdi. «Kelin, bala-shaǵa aman ba?» degen sura­ǵymyzdyń aýjaıyn túsingen ol: «Shúkir. Barlyǵy ony-muny sha­rýada ǵoı», degen jaýap qat­ty. Osy kezde bógelińkiregen Jylqybaıdyń máselesi sheshile tússin degen tilektiń ústindegi bizdi ol kópsalaly sharýasymen tanystyrýǵa kiristi.

Iá, qazir kisiniń úıde otyrar jóni joq. Jylqybaıdyń otba­sylyq ujymy 350 jylqy, ettik baǵyttaǵy iri qara men qyrýar qoı ósiredi. Mal búginde ata qonys – Kókózek, Shójek, Batpaq ózek atalatyn shuraıly jaılaýlarda baǵylýda. Aýyldyń otyz adamyn turaqty jumyspen qamtyp otyrǵan Jylqybaı Tólegenuly Qalıaqpardyń jigitteri kúni keshe 630 gektarǵa suly, arpa daqyldaryn seýip, kóńili jaı­lanǵan jaıy bar. Jalpy, 3 myń gektarlyq jaıylymdyq, ekpe shóp alqa­bynyń túsimi de jyldaǵydan joǵaryǵa baǵalanýda. Qystaý basyndaǵy qoralar mańynda balǵyn shóp maıalary boı kótere bastaǵany sodan. Egisten bosaǵan Maqsat Maıkotov, Almas Sul­tanov, Dáýren Álja­nov sııaqty mehanızatorlardyń eńbe­giniń jemisi bul.

Negizi, Qarabaýyrdyń aty bal qymy­zymen shyqqan. Sondyqtan áńgimemizdi osy tóńirekke yńǵaı­laı berdik.

– Es bilgennen jylqy so­ńyn­­damyn. Ákem kóp nárse úı­retti. Maqsatym – ol kisiniń asyl quryǵyn tómendetpeý. Ońtaı­­­landyrý kezindegi qıyn­shylyq umy­­­tylmaıdy. Aýyl sheti sırep qaldy. Mamandyǵyma qaraı shaqyrǵandar bolǵan. Týǵan jer, keń jaılaýda ósken meniń kóshý degen oıyma kirgen emes. Táýekel qylyp, 2003 jyly «Jas» sharýa qojalyǵyn qurdyq. Ata kásiptiń qyr-syryn jaqsy biletin anam Kópeıdiń aqylymen bıe saýyp, qymyz baptadyq. Daıyndalǵan azdy-kópti ónimdi eki aıaqty mo­tosıklmen Býrabaıdaǵy shıpa­jaılarǵa jetkizip otyrdym, – deıdi búginginiń tabysty sharýasy.

Osy mezette «Shoferymyz Er­kin Isabaev Býrabaı kýrorttaryna qymyz alyp barýy kerek edi, sony jónelteıin», degen Jylqybaı aldymyzǵa qalyńdaý kók dápterdi tastaı berdi.

Kók dápterimiz derekter jıyn­tyǵyn­daǵy kúndelik esebinde eken. «Mal basyn ulǵaıtý» degen taqyrypshanyń astyna «2008 jyly «Damý» baǵdarlamasymen 10,5 mln teńge nesıe rásimdep, jylqy jáne qara mal satyp aldyq. Ol kezdegi ústeme 8 paıyz bolatyn. Aýyl adamdarymen kezdesip, on kisini jumysqa tarttyq. Nıet bildirýshiler áli de bar. Qazirgi kúni burynǵy eki Qarabaýyr bir aýyl bolyp otymyz» dep jazylypty.

Bizdi «Qymyz baptaý» bóli­miniń qyzyq­tyrǵany onyń tálim­diliginde edi. Dápterde kásibı turǵydaǵy mynadaı sózder bar: «Maqsat – halyqtyq dástúrdegi taza qy­myz óndirý. Birde «Oq­jetpes» sanato­rııinde demalyp jatqan akademık Eseneevtiń shákirti telefon shaldy. «Qymyz óndirýdiń tehnologııasyn qaıdan aldyńyz, Germanııadan ba?» deı­di. Men «ata-babamyzdan kele jatqan tehnologııa» dep jaýap berdim. Bizde untaq (poroshok) qosý túsinigi joq. Aq dámge muny aralastyrý – kúná. Kúbi dárýlik shóptermen ystalyp, qymyz jyl­qy qazysynyń maıymen baptalady».

Sapa jaǵyna qatysty aı­tyl­ǵan myna máseleler de kó­ńil­­ge qonymdy. Qymyzdyń 80 pa­ıyzy sýdan, 1-1,5 paıyzy maı­­dan turady. Arada 2-3 kún ótkende sary sý bólinedi. Muny sý qosty dep esepteý durys emes. Memlekettik standart boıynsha da osyndaı.

Jaılaýda – 120 bıe baı­­laýda. Jedel jetkizilgen saý­maldyń kúbilerde baptalyp jatqanyn kórdik. Jumys qolmen atqarylmaıdy. Mehanı­kalandyrylǵan pispe. Búgingi aýysymda saýynshylar Aısulý Hamzına men Zámzágúl Amanbaeva kezekshilik atqarýda. Daıyn ónim tońa­zytqysh «tankterde» saq­talady eken. Jylqyshylar Qaıyr­jan Hamzın men Qaıyr­baı Birjanovtyń iske jaýap­ker­shilikpen qaraıtyny atap ótildi. Otbasy músheleriniń de árqaısysynyń óz mindeti bar. Jylqybaıdyń inisi Murat mal sharýashylyǵyna, uly Abaı egistik isine jaýap beredi. Jubaıy Sáýle jabdyqtaý, kelini Záýre qymyz sehynyń meńgerýshisi, qaıyn apasy Aıgúl Áljanova satýshy, qyzy Sánııa esep qyzmetin atqarsa, Juldyzy Shýchınsk qalasyndaǵy dúkendi ustaıdy ári joǵary oqý ornynda oqıdy. Qaraǵandy mem­lekettik ýnıversıtetiniń stý­den­ti Ǵasyrbek kanıkýl kezinde qoja­lyq sharýasyna kómektesip júr.

– Maýsym endi bastaldy. Qazir kúnine 600 lıtr qymyz daıyndaýdamyz. О́nimdi Kókshetaýdaǵy Jibek joly bazaryna, «Altyn palas», «Botaı» dúkenderine já­ne Býrabaıdaǵy shıpajaılarǵa jetkizemiz. Tótenshe jaǵdaı ke­zinde de jumysymyz toqtaǵan joq. Maǵan arnaıy ruqsat qa­ǵaz berilgen. Osy pandemııa ke­zin­de, oraza aıynda qymyzdy tu­tynýshylarymyzǵa tómen baǵamen usyndyq. Aýylda bıe baılaıtyndar kóbeıdi, – deıdi qarabaýyrlyq kásipker Jylqybaı Qalıakpar.

Baqbergen AMALBEK,

jýrnalıst

Aqmola oblysy,

Býrabaı aýdany